ئەم هەواڵە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

 

ئەوكۆمارە ساوایەی كە هێشتا تەمەنی پێنج ساڵی تەواو نەكردبوو توانی كۆمەڵێ خزمەت بە گەلی عێراق بكات، هەموو ڕەنجدەرانی بیرو بازوو سوودمەند بوون لێی . بە سەدان پرۆژەی خزمەتگوزاری لە سەرانسەری عێراق بە گشتی دروست بكات . لە دانانی دەستوری كاتی عێراقیش كوردو عەرەب وەكو دوو نەتەوەی هاوبەش لە عێراق دانی پێدا نرا .بەڵام ووڵاتە داگیر كەرەكانی وەكو ئەمەریكاو بەریتانیاو لە گەڵ وڵاتەكۆنەپەرستەكانی هەرێمایەتی ئێران و توركیاو سوریاو ئەردەن و میسر كەوتنە هاندانی بەعسی و قەومیە شۆفێنیەكان وشێخ و ئاغاكان كە زەرەر مەند بووبون لە یاسای چاككردنی كشتوكاڵی (قانون اصلاح زراعی) چونكە كردنی بەشێك لە و زەوی و زارە زۆرەی هەیان بوو حكومەت دابەشی كرد بە سەر جوتیارانی بەشمەینەتی بێ زەوی . بۆیە ئەمانە هەموو یەكیان گرت و بە هەموو شێوەیەك كەوتنە دژایەتی ئەو كۆمارە ساوایە تا توانی یان لە بەرەبەیانی 8ی شوباتی 1963 ئەو نەخشە نەگریسەیان سەر بخەن . بۆیە كودەتاچییەكان بەپێی نەخشەیەكی دیاریكراو لەگەڵ گزنگی بەیاندا لەڕۆژی 8ی شوباتدا گەیشتنە بەردەم ماڵی جەلال ئەوقاتی فەرماندەی گشتی هێزی ئاسمانی عێراق و شەهیدیان كرد . بە شەهید     

كردنی جەلال ئەوقاتی زیانێكی گەورە بەرحكومەتی عەبدولكەریم قاسم و گەلی عێراق كەوت و كەسێك نەما كە فەرمان بداتە هێزی ئاسمانی عێراق و فڕۆكە جەنگییەكان هەستن كودەتا چییەكان سەركووت بكەن . ئەمەش هەلێكی زێڕین بوو بۆ كودەتاچییەكان . كە فەرمان بدەنە ئەو فڕۆكەوانانەی سەربەخۆیان بوون و بەشێك بوون لە كوودەتاكە بەتایبەتی فڕۆكەوانی بەعسی مونزیر الونداوی كە ماوەی مانگێك بوو بە فەرمانی عەبدولكەریم قاسم لە فڕۆكەخانەی حەبانیەوە گوازرابۆوە بۆ بەغدا، بەڵام ئەو بە پێی ئەو نەخشەیەی دیارییان كردبوو بۆ كودەتا شەوی حەوت لە سەر هەشتی شوبات خۆی گەیاندەوە فڕۆكەخانەی حەبانیەو بە هاوكاری عەقید ڕوكن عارف عەبدولڕەزاق و شۆفێنییەكانی دیكە لە ناو بنكەی ئاسمانی حەبانییە هەستن و بۆردوومانی فڕۆكەخانەی سەربازگەی ڕەشید بكەن و شەقامەكانی فڕۆكەخانە تێكبدەن تا ئەو فڕۆكەوانانەی لایەنگری عەبدولكەریم و حیزبی شیوعی عێراق بوون نەتوانن هەستن پارێزگاری لە حكومەت بكەن . هەروەها ئەو ئەفسەرو پلەدارە شارەزایانەی كە بەعسی و قەومی بوون و عەبدولكەریم خانەنشینی كردبوون، لە گەڵ دانانی كاتژمێری سفر بۆ دەستپێكردنی كودەتا گەیشتنەوە فەوج و لیواكانی خۆیان وەكو عەقید ڕوكن خالید مەكی هاشمی، هەروەها عقید عەبدوسەلام عارف و عەقید ئەحمەد حەسەن بەكر توانییان دەستبگرن بە سەركەتیبەی تانكەكاندا لە تیپی چواری زریپۆشەكان لە ئەبو غرێب و بە ژمارەیەك دەبابەوە چواردەوری ئێستگەی ڕادێوییان گرت و یەكەم بەیاننامەی كودەتاچییەكان لەوێوە خوێنرایەوە و داوایان لە گەلی عێراق كرد كە پشتیوانییان بكات كە ئەوان دژی عەبدولكەریم قاسمن و خزمەتی خەڵك دەكەن و مافی نەتەوەكان دەدەن . بۆ ئەوەی خەڵك پشتیوانییان بكات و دژی عەبدولكەریم بن ئەم بانگەوازانەیان هەمووی بۆ فریودانی خەڵك بوون . ژمارەیەكی تر تانك بە سەرپەرشتی عەبدولكەریم نەسرەت ڕویان لە وەزارەتی بەرگری كرد . كاتێ بینییا ن ژمارەیەكی زۆر لە دۆست و لایەنگرانی عەبولكەریم قاسم و حیزبی شیوعی لە پێش وەزارەتی بەرگری و دەورو بەرین فێڵیان لە جەماوەر كردو وێنەی عەبدولكەریم قاسمیان بەرز كردبۆوەو هاواریان دەكرد (ماكو زەعیم الا كەریم ) ئەمەش بۆ هەڵخەڵەتاندنی لایەنگرو ئەوانەی پارێزگارییان لە وەزارەت و عەبدولكەریم قاسم دەكرد هەروەها كەتیبەیەكی دیكەی سەربازی پیادە بە سەرپەرشتی عەقید محەمەد یوسف تەها هێرشیان كرد بۆ وەزارەتی بەرگری . لە گەڵ ئەوەی كە شیوعییەكان و لایەنگرانی حكومەت ڕژانەسەر شەقامەكان و دژی كودەتاچییەكان هاواریان دەكرد شەڕێكی خوێناوی ڕوویدا لە ناو وەزارەتی بەرگری و دەوروبەری عەبدولكەریم قاسم و پاسەوانەكانی بەرگرییەكی باشیان كردو ژمارەیەكی زۆر هێزی سەربازی و چەك وتەقەمەنی باشی لێ بوو، بەڵام خۆهێشتنەوەی عەبدولكەریم قاسم تەنیا لەو جێگایەو بێئاگا بوونی لە سەربازگەو شوێنەكانی دیكەی بەرگری هەڵەیەكی گەورە بوو . لە لایەكی دیكەوە هاوڕێ سەلام عادل بەیاننامەیەكی نوسی و داوای لە هەمووئەندامانی سەركردایەتی و دۆست و لایەنگران و جەماوەركرد كە بڕژێنە شەقامەكان و دژی كودەتا چییەكان بووەستن و بە تەلەفۆن چەند جارێك پەیوەندی بە عەبدولكەریم قاسمەوە كردو داوای لێكرد كە ئەو هەموو چەكەی لەناو وەزارەتی بەرگری یە دابەشی بكات بە سەر جەماوەردا تا بەرگری لێبكەن و دژی كودەتاچییەكان شەڕبكەن، هەروەها داوای لێ كرد لە ڕێی ئەو ڕادێویەی لە ناو وەزارەتە بانگەوازبكات بۆجەماوەرو هێزە چەكدارەكان دژی كودەتاچییەكان بوەستن 1. هەروەها داوای لە فایق سامەڕایی سەرۆكی حیزبی استقلال و كامل چادرچی سەرۆكی حیزبی نیشتیمانی دیموكراتی كرد كە هەڵوێستی خۆیان ڕاگەیەنن دژی كودەتاچییەكان، بەڵام هیچیان ئامادە نەبوون و بێ دەنگییان هەڵبژارد . كە ئەمەش وایكرد تەنیا شیوعییەكان و لایەنگرانی عەبدولكەریم قاسم بەرگری بكەن وەكو هاوڕێ محەمەد شحێتم كە سەرپەرشتی هێزێكی زۆری لە هاوڕێیانی حیزب دەكردو ڕووبەڕووی كودەتاچییەكان شەڕیان دەكرد . لە زۆربەی گەڕەكەكانی بەغدا شەڕو بەرەنگاربوونەوەیەكی زۆر دەكرا و لە هەمووشیاندا جەماوەری حیزبی شیوعی و لایەنگرانی عەبدولكەریم قاسم بوون كە هادی هاشم و حەمدی ئەیوب العانی و شاعیری گەورە مزەفەر نواب و محەمەد وەردی ڕۆڵێكی دیاریان هەبووە . لە گەڕەكی كازمیە و لە گەڕەكی باب الشێخ شەهید محەمەد ساڵح عەبەلی سەرپەرشتی شەڕەكەی دەكرد دژی كودەتاچییەكان هاوڕێیان و لایەنگرانی حیزب بەشێكی بەرفراوانی خەڵكی تێكۆشەری گەڕەكە میللییەكان وكرێكارانی كارگەی چنین لە شەڕێكی قارەمانانەدا لەگەڵ كودەتاچییەكان توانیبویان دەست بە سەر ناوەندی پۆلیسی فریاكەوتندا بگرن و پێش بەو هێزەی كودەتاچییەكان بگرن كەلە سەربازگەی تاجییەوە بەرەو وەزارەتی بەرگری دەهاتن . هەروەها كۆمەڵێ شیوعی ناسراوی وەكو موقەدەمی خانەنشین خەزعەل سەعدی و شیوعی ناسراو محەمەد وەردی شەهید بوون . لە كەڕادەمریەم دانیشتوانی گەڕەكەكانی دیكەی بەغدا دژی كودەتاچییەكان ڕاپەڕین بەڵام كێشەی سەرەكی ئەوان نەبوونی چەك و تەقەمەنی بوو كە چەند جارێك هاوڕێ سەلام عادل داوای لە عەبدولكەریم قاسم كرد كە ئەو هەمووچەكەی لە ناو وەزارەتی بەرگرییە دابەشیبكاتە سەر ئەو جەماوەرە زۆرەی دژی كودەتاچییەكان هەستاون . هەروەها هاوڕێ سەلام عادل سكرتێری حیزبی شیوعی عێراق بەیاننامەیەكی نووسی و بە ناوشاری بەغدادا بڵاویان كردەوەو داوایان لە خەڵكی تێكۆشەری عێراق بە گشتی و شاری بەغدا بە تایبەتی كرد كە دژی كودەتا چییە كان بوەستن و نەهێڵن سەركەوتن بە دەست بێنن و بەیاننامەكە بە سەر جەماوەردا دابەش كرا . وە بۆجاری دووەم داوای لە عەبدولكەریم قاسم كردەوە كە چەك دابەشبكات بە سەرئەو جەماوەرە زۆرەی كە ئامادەی قوربانیدان و بەرگرییە . بەڵام عەبدولكەریم قاسم چەكی دابەش نەكرد . هەروەها عەقید وەسفی تاهیرو سەعید مەتەر لە ناو وەزارەتی بەرگریدا بەرگرییەكی ئازایانەیان كرد . دوایی وەسفی تاهیر نوری ناسرو عەلا جاسم ئەمین و دەیان كەسیتر لە ناو وەزارەتی بەرگری دا شەهید دەبن . مولازم سەعید مەتەر توانی خۆی لە دەست كودەتا چییەكان ڕزگار بكات و خۆی گەیاندە هێزی پشتگیری هاوڕێ و دۆستانی حیزب لە (حی الاكراد) لەوێش دژی كودەتا چییەكان شەڕی كرد دوایش توانی خۆی بگەیەنێتە كوردستان و ببێتە پێشمەرگە . دەیان كادیری دیكەی حیزب لە پێش جەماوەرەوە دەجەنگان . شیوعییەكان لە هەموو گەڕەك و شەڕەكانەوە بەرگرییەكی پاڵەوانانەیان كرد چەندین جاریتر سەلام عادل بە تەلەفۆن داوای لە عەبدولكەریم قاسم كرد كە بەیاننامە بنووسێ و بە كۆپتەر بە سەرشاری بەغدادا بڵاوی بكاتەوەو چەك دابەش بكات بە سەر ئەو هەموو جەماوەرە زۆرەی دەیانویست بەرگری لە عەبدولكەریم و حكومەتەكەی بكەن و كودەتاچییەكان تێكبشكێنن . وەزارەتی بەرگری گەورەترین شەڕی تێدا كرا بەڵام دوای ژمارەیەك لە پاسەوانەكانی وازیان لە بەرگری هێناو ڕایان كرد عەبدولكەریم خۆی و لایەنگرانی و شیوعییەكان ژوور بە ژووری وەزارەتی بەرگری شەڕیان دەكرد. لە كاتژمێر 5:30 كودەتا چییەكان توانییان بچنە ناو وەزارەتی بەرگری و سەرۆك وەزیران عەبدولكەریم قاسم و عەمید ڕوكن تەها شێخ ئەحمەد و حاكمی سەربازی فازڵ عەباس مەهداوی و ماجد حەمەدەمین و وەسفی تاهیرو داود جەنابی و حوسێن دوری بە دیلی بگرن وبیانبەن بۆ بارەگای ڕادیۆو تەلەفزیون و لە 9ی شوبات گوللە بارانكران 2. بەیاننامەی ژمارە (13) دەرچوو بۆ پاكسازی شیوعییەكان و كەسانی دیموكراتیخواز كە بە هەزاران كەسیان گرت وشەهیدیان كردن . ئەو شكستەگەورەیە هەموو عێراقی گرتەوەو خەڵكی لێ زەرەر مەند بوون بەڵام بە پلەی یەكەم شیوعییەكان و خەڵكی دیموكراتیخوازو گەلی كورد كە ئەوەش دەگەڕێتەوەبۆ1- سادەیی عەبدولكەریم قاسم لە سیاسەتدا و تاكڕەوێ وپشتكردنە دۆستەكانی 2- خۆئامادەنەكردنی حیزبی شیوعی عێراق و هەڵوەشانەوەی ڕێكخستنەكانی ناو سوپاو بێ ئاگایی و نەبونی زانیاری لە سەرجموجۆڵ و خۆ ڕێكخستنی بەعسی و قەومییەكان لە كات و چۆنیەتی دەست پێكردنی كودەتا و كەمتەرخەمییان لە هەڵوێستەكانی عەبدولكەریم قاسم 3- لە سەرەتاوە و دوای گەڕانەوەی عەبدولسەلام عارف لە سوریاو دەستكردنی بە پڕوپاگەندەی ژەهراوی دژی عەبدولكەریم قاسم و بەرنامەكانی حیزبی شیوعی زانییان بەعسی و قەومییەكان نیازیان خراپە دەبوایە بە باشی خۆیان بۆ ئەو ڕوداوانە ئامادە بكردایەو ناحەزەكانی خۆیان بە كەم سەیر نەكردایە، هەرچەندە هەندێ بۆچوونی ڕاستڕەوی كاریگەرییان بە سەر هەندێ لە ئەندامەكانی سەركردایەتی حیزبەوە هەبوو و پێش دەست پێكردنی ڕووداوەكەش سەركردایەتی حیزبی شیوعی عێراق ئەندام و لایەنگرەكانی لە ناو جەماوەرو سوپاو سەركردایەتی هێزی ئاسمانیدا ئاگادار نەكردۆتەوە تا خۆیان ئامادە بكەن و كودەتا چییەكان تێك بشكێنن . لە گەڵ ئەوەی كە ئامادە كاری بۆ نەكرابوو بەڵام بەرپرسەكانی حیزبی شیوعی عێراق بە زووترین كات دابەش بووبوون بەبێ سەر پەرشتی و هەبونی چەكی باش شەڕیان دەكرد بەم شێوەیە لە مەیدانی دەرەوەی وەزارەتی بەرگری (محەمەد شحێتم) ئەندامی بەشی سەربازی حیزبی شیوعی عیراق بوو لەگەڕەكی كازمیە هادی هاشم ئەعزەمی ئەندامی مەكتەبی سیاسی و حەمدی ئەیوب العانی و موقەدەمی خانەنشین خەزعەل عەلی سەعدی لە گەرەكی (عقد الكراد) محەمەد صاڵح عەبەلی ئەندامی مەكتەبی سیاسی حیزبی شیوعی عێراق و كەریم حەكیم ئەندامی لیژنەی شاری بەغدا لەتیف حاجی عەلی حەیدەر ئەندامی بەشی سەربازی . لەگەڕەكەكانی (كەریمات، شەواكە، شاكریە) لەیلا ڕۆمی ئەندامی لیژنەی شاری بەغداو مەتی هندی بەرپرسی ناوچەی كەڕادەی شەرقی حیزبی شیوعی عێراق و بیلال عەلی صەبحە ئەندامی بەشی سەربازی دژی كودەتاچییەكان دەست بەكاربوون3. كاتێ كە كودەتا دەستی پێكرد ساڵێ زیاتر بوو شەڕ لە نێوان حكومەتی عەبدولكەریم قاسم و گەلی كورددا هەڵگیرسا بوو . گفتوگۆیەك لە نێوان كوردو بەعسییەكاندا هەبوو(تاهیر یەحیا) كە بەعسی بوو لە ڕێی (كەریم قەرەنی) یەوە پەیوەندی كردبوو بە (ئیبراهیم ئەحمەد) كە سكرتێری پارتی دیموكراتی كوردستان بووە . بەلێنیان دابوو ئەگەر لە كودەتاكەیان سەركەوتووبن دان بە مافی كوردا دەنێن ئەگەر كورد یارمەتییان بدات و شەڕ بووەستێنێ . بۆیە كاتێ كودەتا دەستی پێكرد و وەزارەتی بەرگری گیرا داوایان لە فوئاد عارف كرد كە ئەوكاتە لە بەغدا بوو لە گەڵ عەبدولكەریم قاسم بەینی ناخۆش بوو كە بچێت بۆ ڕادێوی بەغداو بە زمانی كوردی قسە بكات تا كورد و هێزی پێشمەرگە هێمن بكاتەوە بۆ ئەوەی پشتگیری لە كودەتاكە بكەن . لەوكاتەدا ساڵح یوسفی ئەندامی مەكتەبی سیاسی و بەرپرسی لقی پێنجی بەغدای پارتی دیموكراتی كوردستان لەگەڵ شەوكەت عەقراوی بروسكەیەكیان لێدا بەبۆنەی سەركەوتنی شۆڕشەوە .بەمشێوەیە (ان ثورة الشعب الكردى البيضاء قد التقت بثورتكم البيضاء على العدو اللدود للقوميتين الشقيقتين العربية والكردية فتعانقت  الثورتان  للانقضاض على الجلاد الاءوحد  لشعبينا  العربى والكردى ) شۆڕشەسپییەكەی گەلی كوردمان لەگەڵ شۆڕشەسپییەكەتان پێكگەیشتن بۆ لە ناو بردنی دوژمنی سەر سەختی هەردوو نەتەوەی عەرەب و كورد هەردوو شۆڕش یەكیانگرتەوە بۆلەناو بردنی خوێنڕێژی یەكەمی هەردووگەلی عەرەب وكوردمان . ئیتر حكومەت دانراو عە بدوسەلام عارف بووە سەرۆك كۆمارو ئەنجومەنی وەزیرانیش دامەزرا بە سەرۆكایەتی ئەحمەد حەسەن بەكر. دوو وەزارەت درا بە كورد ( بابا عەلی شێخ مەحمود حەفیدكرا بە وەزیری كشتوكاڵ، فوئاد عارف كرا بە وەزیری وڵات بۆ كاروباری ئەوقاف) لە بەرواری 19/2/1963دا وەفدی پارتی دیموكراتی كوردستان كە پێكهاتبوو لە مام جەلال و ساڵح یوسفی سەردانی بەغدایان كردو لە گەڵ نوێنەرانی بەعس بە سەرۆكایەتی تاهیریەحیا كۆبوونەوە وپڕۆژەی لامەركەزییان خستە بەردەم نوێنەرانی حكومەت كەلە ناوەڕۆكدا پرۆژەی ئۆتۆنۆمی بووە بۆ كورد4 كاتێ كودەتا چییەكان تەواو وەزارەتی بەرگری و جێگا گرنگەكانی ناو بەغدایان گرت لە ناو بینای (دادگای گەل) نوسینگەیەكی لێكۆلینەوەیان دانا بە سەرپەرشتی كەسێكی شۆفێنی وجەلاد بە ناوی(موحسین شێخ ڕازی ) و ئەندامێتی حازم جواد و تالیب شەبیب بۆ ئازاردان و لێكۆڵینەوە لەو كەسانەی ئەیانگرتن بە تایبەتی شیوعییەكان و كەسانی دیموكراتیخواز بە شێوەیەكی دڕندانە ئازاردەدران . دەیان جێگای وەكو نادی وەرزش و هۆڵی سینەماكان و زۆر جێگای تر كرانە گرتووخانە و بە هەزاران شیوعی و خەڵكی دڵسۆزی ئەو شارە لە ژن و پیاوی تێدا بەند كران. لەڕۆژانی سەرەتای كودەتاكەدا ژمارەیەك لە هاوڕێیانی مەكتەبی سیاسی و سەركردایەتی ڕزگاریان بووبوو، وەكو حەمدی ئەیوب العانی ئەندامی لیژنەی شاری بەغدا، هادی هاشم الاعزەمی ئەندامی مەكتەبی سیاسی و ئەندامی سكرتاریەتی كۆمیتەی ناوەندی حیزبی شیوعی عێراق، هاوڕێ سەلام عادل سكرتێری حیزبی شیوعی عێراق، جۆرج تەلۆ، عەبدولڕەحیم شەریف، نافیع یونس و محەمەد حوسێن ابوالعیس ئەندامانی مەكتەبی سیاسی و هەندێ لە ئەندامانی لیژنەی شاری بەغدا جێگای حەوانەوەی خۆیان گۆڕی و دوور لە چاوی كودەتاچییەكان یەكتریان دەبینی هاوڕێ سەلام عادل هەڵسەنگاندنێكی بۆ كودەتاكە كردووەو دەڵێ ئەم كودەتایە لە ناوەڕاستی 1959وە لە ڕووی ئابوری و ڕامیاری و هزری یەوە دەستی پێكردووە و دوژمنانی نێودەوڵەتی و هەرێمایەتی و ناوخۆ كاریان بۆدەكرد تاكڕەوی قاسم و دەرفەت نەدان بە هێزە چەپ و دیموكراتیخوازەكان و نزیك كەوتنەوە لە بەعسی و شۆفێنییەكان ئەوە ئەنجامەكەیەتی . هاوڕێ یان (سەلام عادل، جەماڵ حەیدەری، محەمەد ساڵح عەبەلی، نافیع یونس، هادی هاشم ئەعزەمی وحەمدی ئەیوب العانی ) جێگای خۆیان گۆڕی تا بتوانن حیزب ڕێكبخەنەوە، بەڵام كاتێ هادی هاشم وحەمدی ئەیوب العانی دەگیرێن لە ژێر ئەشكەنجەدا خۆیان ناگرن و جێگاو ناوی هەموو ئەو هاوڕێیانەی دەزانن بە كودەتاچییەكان دەڵێن و دەكەونە پێشیان بۆ گرتنیان . ئەو لێژنەیەی كودە تاچییەكان دروستیان كردبوو بۆ لێكۆڵینەوەو بینینی گیراوەكان . ئەوەندە بێبەزەییانە ئازاری زیندانییەكانیان ئەدا تەنیا مەگەر شیوعییە دڵسۆزەكان توانیبێتیان خۆڕاگربن لە بەرامبەر ئەوئەشكەنجە بێبەزەیییانەدا . بە هۆی ڕووخانی هادی هاشمەوە كە ئەندامی مەكتەبی سیاسی و ئەندامی سكرتاریەتی كۆمیتەی ناوەندی بوو زیاتر لە (22) ماڵی نهێنی هاوڕێیانی حیزب ئاشكرابوون و ئەوانەی لەوماڵانەدا بوون لە لایەن كودەتاچییەكانەوە گیران . كاتێ كە چوون چوار دەوری ماڵی جەماڵ حەیدەری یان گرت كۆمەڵێ بەڵگە نامەی حیزبی لەماڵیان هەبوون لای نرجس سەفاری خێزانی، بۆ ئەوەی نەكەوێتە دەست كودەتاچییەكان بە ناو ماڵە كەیان بڵاوی كردەوەو سۆپەكەی بە نەوتەوە ڕشاندی یە ناو ماڵەكەیان و ئاگری تێبەردا بۆ ئەوەی بسووتێ و نەكەوێتە دەست دوژمن ماڵەكەش سووتا . ئەمە بووە هۆی سەرقاڵی كودەتاچییەكان و ڕزگار بوونی نەرجس سەفارو كوڕە پازدە ساڵییەكەی . كاتیكیش دەچن بۆ ماڵی جۆرج تەلۆئامادە نەبووە خۆی بداتە دە ست دوژمن و بە دەمانچەكەی خۆی شەهید كردوە . هەروەها ماڵی زەكیە شاكر والیاس حەناو سەدان تێكۆشەری تر ئاشكرا بوون و گیران138 . لە 19ی شوباتدا كودەتاچییەكان بەهۆی ڕوخانی هادی هاشمەوە كە زانیاری هەبووە كە هاوڕێ سەلام عادل لە كام جێگایە توانییان هاوڕێ سەلام عادل دەستگیربكەن . لە یەكەم پرسیار كردن پێی دەڵێن كێ ئەو بەیاننامەیەی نووسی و داوای كرد كە جەماوەر لە دژی ئێمە ڕاپەڕێ و پشتیوانی عەبدولكەریم قاسم بكەن . هاوڕێ سەلام عادل وەڵامی دایەوە وتی حیزب نووسیویەتی دژی ئێوە چونكە ئێوە دیكتاتۆرن . هاوڕێ ماجدە ڕۆمی كە ئەویش دەسگیركرا بوو خۆی لە نزیك هاوڕێ سەلام عادل بووە بینیویەتی كە چەند خۆڕاگربووە بەرامبەر كودەتاچییەكان، هەرچەندە حازم جەواد ئەندامی لیژنەی لێكۆڵینەوە و ئەشكەنجەدان هەوڵی داوە نهێنی نووسینی ئەو بەیاننامەیەی پێ ئاشكرا بكات كە لە لایەن هاوڕێ سەلام عادلەوە نوسراوە لەكاتی كودەتاكە دا، بەڵام هاوڕێ سەلام عادل هەردەڵێ حیزب نووسیویە تی و حیزب دژی داگیركاری و دەسەڵاتی بێگانەیە لە وڵاتەكەمانداو دژی دیكتاتۆری یە . دوای ئەشكەنجەدانێكی زۆر كە لەلایەن موحسین شێخ ڕازییەوە دەست وقاچی بڕدراوەتەوە لە (7)ی ئازاری 1963دا لە قەسری نیهایە شەهید دەكرێ 6. هە روەها لە 10/3/ 1963دا زیاتر لە 22هاورێ لەو زیندانەی كە هاورێ سەلام عادلی لێبووە بە ناوی (قەسری نیهایە) شەهید كران كە لە ناویاندا (مەهیب حەیدەری، سەبیح سەباهی، عەدنان بەڕاك، ئیبراهیم ئەدهەم، ڕەزا جەلیل ( كە وەرگێڕ ی بەشی زمانی توركی بوو لە ڕادیۆ ی بەغدا )، عەلی وەتار، عەبدالاحد مالح، ( داخیل حمود لەگەڵ خێزانەكەی )، فەیسەڵ حەجاج كە قوتابی قۆناغی چواری كۆلێژی پزیشكی بوو، محەمەد عەلی عەبود، لەتیف حاجی، ئەدمۆن یەعقوب، ئەندازیار عەبدولخالق بەیاتی، كەنون عەلی و ئیبراهیم ئۆدیس ) كە لە لایەن دەستەیەكی خوێنڕێژی وەكو(مونعم عەبد قەدوس، فەرمان سامەرائی و عەدنان هایسەوە لە سێدارەدران 7. جگە لەو هەموو شەهیدەی كە لە كاتی هێرشی كودەتاچییەكان بۆ سەر وەزارەتی بەرگری و ناو شاری بەغدا . كودەتاچییەكان داوایان لە فەرماندە سەربازییەكانی لایەنگری خۆیانكرد لە هەر جێگایەكن بكەونە گرتنی كەسانی شیوعی و دیموكراتیخواز . لە هەموو ئەو شوێنانەی كە هێزی سەربازی لێبوو لایەنگرانی كودەتاچییەكان كەوتبوونە گرتنی ئەفسەرو سەربازە شیوعییەكانی ناو سوپا تا بەرگری نەكەن یان دەرباز نەبن . هەروەها بارەگاو ڕێكخراوەكانی حیزب كەوتنە بەرشاڵاوی كودەتاچییەكان . لە باشوورو ناوەڕاست ژمارەیەكی زۆری هاوڕێیان گیران و لە سێدارە دران، چونكە دەرچوونیان گران بووە، لە كەركوكیش ژمارەیەك هاوڕێ گیران و لە سێدارەدران، وەكوشێخ حوسێن بەرزنجی، شێخ مارف بەرزنجی، حوسێن خورشید، تالیب عومەر، عەبدولجەبار پیرۆزخان، فاتح مەلا داود، نوری سەید وەلی، خورشید محەمەد، ئەحمەد حەمەدەمین دەربەند، خەلیل ئیبراهیم سەمین، فەتاح صاڵح زەنگەنە، كەریم ڕەمەزان ئەحمەد و ژمارەیەكیتری هاوڕێیان لە 23ی حوزەیرانی 1963دا لە كەركوك لە سێدارە دران . لە كاتێكا كە بەیاننامەی كودەتا دەخوێنرێتەوە، لە مەكتەبی لقی كوردستانی حیزبی شیوعی عێراق لە كەركوك هاوڕێیان عەزیز محەمەد و عومەر عەلی شێخ و كەریم ئەحمەد لە كەركوك دەبن دوای كۆبوونەوەیەكی بەپەلە بڕیار دەدەن داوا لە ئەفسەرو سەربازانی ئەندام و لایەنگرانی حیزب بكەن كە لە ناو فیرقەی دووی سوپای عێراق بوون لە كەركوك ڕاپەڕن و بەرگری بكەن لە گرتنی كەركوك دژی كودەتاچییەكان، كاتێك هەواڵیان بۆ دێ كە ئەوانەی ناسراون هەموویان گیراون، بۆیە بڕیار دەدەن كە هاوڕێ عومەرعەلی شێخ لە كەركوك بە نهێنی بمێنێتەوە بۆ ئیش و كارەكانی حیزب و دەركردنی (ڕۆنێوو تایپی ) حیزب و هاوڕێ عەزیز محەمەد بچێت بۆ لای بارزانی و مەكتەبی سیاسی پارتی تا بە فەرمی ئاگاداریان بكاتەوەكە ئەوانیش دێنە شاخ و دەستدەكەن بە خەباتی چەكداری . هاوڕێ كەریم ئەحمەد ڕاسپێردرا كە بچێتە سنووری پارێزگای هەولێرو دەستبكات بە ڕێكخستنی تیپەكانی پێشمەرگە .

هەرچەندە بەشی هەرە زۆری سەركردەكانی حیزب وەكو هاوڕێ سەلام عادل سكرتێری حیزب و نافع یونس و جۆرج حەنا تەلۆ و دەیان سەركردەو سەدان كادیرو هەزاران ئەندام و لایەنگری حیزب لە سێدارە دران بەڵام تێكۆشەرانی وەكو جەماڵ حەیدەری ومحەمەد ساڵح عەبەلی ئەندامانی مەكتەبی سیاسی و عەبدولجەبار وەهبی توانییان پەیوەندی بە هێڵەكانی هەندێ لە ناوچەكانی فوراتی ناوەڕاست و سەركردایەتی حیزب لە كوردستان بكەن و لە ناوەڕاستی حوزەیران ڕۆژنامەی (طريق الشعب) دەربكەن و بڵاوی بكەنەوە و ورەی ڕێكخستنەكانی حیزبی پێ بەرزبكەنەوە و كردەوەكانی ڕژێم ڕیسواو شەرمەزار بكەن . كە ئەمەش هانی عەریفی تێكۆشەر حەسەن سەریعیدا كە لە سەربازگەی ڕەشید لەگەڵ سێ سەد كەس لە هاوبیرەكانی ڕاپەڕن و دەست بەسەر بەندینخانەو فڕۆكەخانەی سەربازگەكەدا بگرن، بەڵام دەسەڵات دارانی ڕژێم توانییان زوو هێز بنێرن و بزوتنەوەكەی كپ بكەنەوەو حەسەن سەریع و ژمارەیەكی زۆرلە هاوڕێكانی بەپەلە درانە دادگایەكی داتاشراو حوكمی مردنیان بەسەردا دراو دەست ڕێژیان لێكردن و ژمارەیەكی زۆر لەبەندییەكانی بەندینخانەی ژمارە (1) لە سەربازگەی ڕەشید لەگەڵ چەندان تێكۆشەری تر بەو گەرمای تەموزە بە شەمەندەفەری داخراو بەزنجیر بەستران و بران بۆ بەندینخانەی نوگرەسەلمان لە بیابانی سەماوە بێئەوەی ئاویان بدەنێ كە چەند كەسێكیان لە گەرماو تینوێتیدا مردن لە دواییدا ئەوكارە نەگریسەی ڕژێم ناسرا بە شەمەندەفەری مردن (قطار الموت)8 . هاوڕێیان جەماڵ حەیدەری و محەمەد ساڵح عەبەلی بەردەوام بوون لە چالاكی جۆراوجۆر و چەندین جار ڕژێم هەوڵی گرتنیانی داوە تادواجار لە 19ی تەموز ی 1963دا

 توانی جێگاكەیان بدۆزێتەوەو لە 21ی تەموز هەردوكیان لە ژێر ئازاردا شەهیدكران . وەكو لە زۆربەی سەرچاوەكانەوە دەستكەوتووە صالح مەهدی عەماشیش كە سەركردەیەكی كودەتا چییەكان بووە وتوویەتی لە ماوەی یەك دوومانگی دەستپێكردنی كودەتاكەوە چوا ر هەزار شیوعی و كەسانی دیموكراتیخوازمان كوشتووە . هەروەها سەركردایەتی كودەتاچییەكان بەیاننامەیەكی نەگریسیان دەركردو كوردستانیان بە ناوچەی جەنگ داناو داوایان لە پێشمەرگە كرد خۆیان بدەن بەدەستەوەو بە فەرمانی لیوا زەعیم سدیق و تەها شەكرچی و بەرپرسی دیكەی سەربازی چەندین پیاوی ناودارو كەسانی دیموكراتیخوازو شیوعی لە سنوری كۆیەو سلێمانی و كەركوك و هەولێر گیران و شەهید كران .

 

سەرچاوەكان

1-عزيز سباهى : عقود من تاريخ الحزب الشيوعى العراقى

2-بیستون عەلی كەریم :گۆڤاری چیا ژمارە 48ساڵی 2012

3-ثمينة ناجى :سيرةالمناضل

  • 1