ئەم هەواڵە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

 

ئایا کۆلۆنیالزم لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست کۆتایی هاتووە؟

قەیرانی دەوڵەت ومەترسییەکانی تورکیا لە سەر رۆژئاوا و باشور

د. کاوە محمود

بۆ ئەم بابەتە پێویستمان بە ئاماژەکردن بۆ دوو بوار هەیە:

یەکەم پاشخانی میژووی

پاشخانی مێژوویی ئەم بابەتە کە بەندە بە دابەشکردنی میراتەکانی دەوڵەتی عوسمانی دوای شکستی ئەو دەوڵەتە لە شەڕی جیهانی یەکەم ودابەشکردنی ئەم میراتییە لە سەر رۆشنایی رێکەوتننامەی سایکس بیکو و پاشتر رێکەوتنی سیڤر و لۆزان و کۆنگرەی سلح لە پاریس و پاشتریش لکاندنی ولایەتی موسل بە دەوڵەتی عێراقەوە و رێکەوتن لە سەر ناوچەکانی رۆژهەڵاتی فرات.

ــ شایانی باسە باشور و رۆژئاوا بەشێک بوون لە دەوڵەتی عوسمانی بە پێچەوانەی کوردستانی رۆژهەڵات کە بەشێک بوو لە دەوڵەتی ئێران و لە کۆنگرەی ێلح ئێران داوای سەرجەم کوردستانی باشور و رۆژهەڵاتی فوراتی دەکرد بەڵام داواکارییەکەی لە کۆنگرەی سلح فەرامۆش کرا.

ــ رێکەوتننامەی سیڤەر مافی بە ئەرمەن دا بەڵام ئەو مافانەی بە کوردی دابوو تەنها رووکەشی بوو وتەنانەت ئەوەش لە لایەن تورکیای دوای شەر قەبول نەکرا و رێکەوتننامەی لۆزان ئەو برگانەی سیڤەری لانا.

ـ هەرچەندە ولایەتی موسل کە سلیمانی و کرکوک وموسل هەڵەبجەی دەگرتەوە و "مسس بیل" لە کتیبی تاریخ العراق القریب دەستەواژەی کوردستانی باشور بەکاردەهێنی، دەوڵەتی تورکیا دانی بەوەدا نەنا کە لە تورکیا جیابکرێتەوە بە بیانوی ئەوەی کە ئەم ولایەتە دوای کۆتایهاتنی شەری جیهانی لەلایەن ئینگلیز داگیر کراوە، هەر بۆیە تا ئیستا لە بودجەی تورکیا ئاماژە بۆ ولایەتی موسل دەکرێ و تەنها یەک لیرە لە بودجەدا تا ئێستا تۆمار دەکرێ.

ـ دابەشکردنی شارەکانی رۆژئاوا و رۆژهەڵاتی فورات لە ژێر کۆنترۆڵی فەرنساییەکان کرا و بۆیە هەندی شار کۆچە و بالاخانەکان دابەشکراوە ئەم دیاردەیەش لە نێیبین و قامشلو دەبینین جگە لە چەندین شارۆچکەی دیکە. 

ــ ئەم پاشخانە میژوییە کە لە سەر حسابی بەرژەوەندی کوردستان بووە تا ئیستا ئاسەوارەکانی ماوە لە لایەکەوە کوردستانی باشور گرفتی لە پەیوەندییەکانی لە گەل دەوڵەتی عیراق هەیە و تەنانەت لە عێراقدا قەیرانی دەوڵەت هەیە و تەنانەت هەڵبژاردنی فدرالی بۆ چارەکردنی پەیوەندی نێوان کوردستانی باشور ودەوڵەتی عیراق لە هەلومەرجی ئێستا بەرەو ریگایەکی نەزۆک دەچێت.

ــ ئەو زوڵمەی لە کورد کرا لە ئاکامی سیڤەر ولۆزان و کۆنگرەی ێلح لە پاریس تا ئیستا ئاسەواری بەردەوامە وتەنانەت حکومەتی ئێستای تورکیاش پێی وایە سایکی بیکو تەواو بوو و ئاسایشی تورکیا لە گەل دراوسێکانی دەبی سەرلەنوێ دابرژیتەوە. 

جوانترین وەسف بۆ ئەو ناحەقییە لە کاتی مانۆر و رێکەوتنی دەوڵەتە زلهێزەکان و فێلەکانیان لە کاتی رێکەوتننامەی ێلح لە پاریس خۆی لە وتەی دیبلۆماتکاری ئەمەریکی جۆرج کینن دەبینێَتەوە کە لە کتێبێکدا سالی 1959 تۆمار کراوە و دەلێ: "ئەم رێکەوتننامەی کە بە دەستی شەیتان نوسراوەتەوە وتۆمارکراوە هۆکاری مەینەتەکانی دوارۆژە". ئەمرۆ ئێمە ئەو مەینەتانە دەبینین کە ناکۆکی وڵاتە هەرێمایەتییەکانە لە لایەک و ئیتفاقیان لە سەر دژایەتی هەر خولیایەکی ئازادی و رزگاری و مافی چارەنوس لە رۆژئاوا و لە باشور. 

دووەم هەلومەرجی ئێستا:

ئەو ئاماژەیەی تورکیا بۆی دەکا کە گۆرانکاری لە هەلومەرجی سیاسی و نێودەوڵتی کراوە و سەد سال بە سەر سایکس بیکو تێپەریوە راستی تێدایە بەڵام تورکیا تەنها ئاماژە بۆ ئەو لایەنانە دەکا کە بەندە بە قورسایی تورکیا لە سیاسەتی نێودوڵەتی ئەمرۆ کە ئەمەش خۆی لە چەندین خاڵدا دەبینێتەوە:

1ـ تورکیا ئەندامە لە پەیمانی ناتۆ کە هاوسەنگییەکی لە گەڵ روسیا درووست کردوە هەرچەندە حلفی وارشۆ نەماوە. ئەمەریکا و یەکێتی ئەوروپا پێویستی بە تورکیا هەیە وەک دیوارێک بەرامبەر روسیا وبەرامبەر ئێران کە ناکۆکییەکانی لە گەل ئەمەریکا قوڵتر دەبێتەوە. بۆیە ئەمریکا ویەکیتی ئەورپا پێویستی بە تورکیا هەیە و تورکیا ئەمە دەزانێ.

2ـ تورکیا وەرەقەی ئاوارە و کۆچکردن بۆ ئەوروپا بەکار دەهێنی و ولاتانی یەکیتی ئەوروپا شەرمنانە لە گەل دەستدرێژییەکانی تورکیا بۆ کوردستانی باشور رۆژئاوا مامەڵە دەەن. وئەوروپا ناچارە سەرانە پارە بۆ تورکیا بنێرێ بۆ ئەوەی داڵدەی ئاوارەکان بکات ئەوە بوو لە هەفتەی رابوودوو 3 ملیار ئیرۆی بۆ نارد و ئۆردوگان چاوەریێی 3 ملیاری دیکە دەکات.

3ـ ئاسەوارەکانی قەیرانی حوکم لە سوریا کە بۆتە زەمینە بۆ سەرجەم دەستێوەردانی ولاتە سەرمایەدارە زلهێزەکان وەک ئەمەریکا و روسیا جگە لە دەستێوەردانی تورکیا و ئێَران و حزب الله لوبنان.

4ـ بوونی قەیرانی دەوڵەت لە عیراق و سوریا بە جۆرێک کە ئەم دوو دەوڵەتە بە شێوەی پێشتر بەرێوە ناچێ و ئەمەش زەمینەی بۆ گۆرانکاری نەخشەی ناوچەکە رەخساندوە و ئەمەش رەنگدانەوەی تەواو بوونی رێکەوتنی سایکس بیکۆ یە.

4ـ تورکیا وێستگەی پەیوەندی ئوروپایە بە رۆژهەڵاتی ناوەراست ئەمەش هێلی بەهێزە بۆ شوێنی تورکیا لە هاوسەنگییەکان.

5ـ گۆرانکاری لە سروشتی حوکمرانی تورکیا کە هاوپەیمانی نێَوان اخوان مسلمین و شۆفینیست و نەتەوەپەرستە تورکەکانە کە ئەمان بیر لە نوێکردنەەی نەریتەکانی ئیمبراتۆریەتی عوسمانی دەکەن و سوپا بۆ قەتەر و سوریا دەنێرن و داوای پشک دەکەن.

بەڵام ئەوەی لە خزمەتی تورکیا نییە ئەمانەن:

1ـ تێَکۆشانی گەلی کوردستان لە باکور و بوونی ژمارەی لە بەرچاو لە پەرلەمانانی ه د پ لە پەرلەمانی تورکیا.

2ـ تێکۆشانی رۆژئاوا و موقاوەمەتی گەریلا لە عفرین وسەرتاسەری رۆژئاوا.

3ـ پەرەسەندنی تێکۆشانی گەلی کوردستان و بوونی جۆرێک لە هەماهەنگی و رای گشتی جیهان.

4ـ بونی گرفتی سیاسی و ئابوری لە تورکیا.

5ـ ناکۆکی بەرژەوەندی زلهێزەکان لە ناوچەکەدا.

چۆنێتی رووبەرووبونەوەی مەترسییەکانی تورکیا

1ـ یەکێتی ریزەکانی گەلی کوردستان و هێَزە سیاسییەکانی لە باشور، و گەرانەوەی اعتبار بۆ چەمکی بزوتنەوەی رزگاریخوازی نیشتمانی گەلەکەمان و چەمکی مافی بریاردانی چارەنوس.

2ـ پێداچونەوە بە پەیوەندییەکانی لایەنە کوردستانییەکانی رۆژئاوا و هەماهەنگی نێوان هنکسە و پیدە.

3ـ هەماهەنگی نێوان پکک و لاینەکانی کوردستانی باشور بە رچاوکردنی وەزعی باشور.

4ـ پەیوەندی هەماهەنگ نیوان باشور و رۆژئاوا و کۆمەڵگای نێودەوڵەتی.

دەرئەنجام:

ئەگەر لە چوارچێَوەی هەڵسەنگاندنی سەرجەم روداەکانی ئێستا و پاشخانە مێژوییەکانی پەرەسەندنی وەزعی نێودەوڵەتی لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست تەماشای هەلەمەرجی ناوچەی رۆژهەڵاتی ناوەراست بکەین بۆمان دەردەکەویت لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست پاش شەڕی جیهانی یەکەم تا ئێستا دەوڵەت بە مانا هاوچەرخەکەی درووست نەبوو و ئەو پێکهاتانەی کە هەن لە عێراق و سوریا و لوبنان وهەندێ وڵاتی دیکە تەنها دەسەڵاتی سیاسین و دەوڵەت نین هەرچەندە بە رواڵەت ئەندامن لە نەتەوەیەکگرتووەکان، و سەرجەم ئەم شوێنانە قەیرانی دەوڵەتی تێدایە و چەندین کۆمەڵگا کە خاوەن کەلتوری جیاوازن و شوناسی جیاوازیان هەن و لە حاڵەتی ناکۆکی وپێکدادان و قەبوڵنەکردنی یەکترن و ئەمەش بواری بە دەستێوەردانی بیانی و وڵاتە هەرێمایەتییەکان رەخساندوە کە جگە لە کۆلونیالزمی سەدەی بیستیویەکەم کە چەمکی کولۆنیالزمی نوێش دەیگریتەوە بە تایبەتی ئەگەر فاکتەری سەرچاوەکانی وزە لەم ناوچەیەدا لە بەرچاومان بێت، تازانین چ ناوێکی لێبنێن!

پرسیاری گرنگ ئەوەیە کە تا ئێستا دەوڵەت درووست نەبووبیت ئایا کۆلونیالزم بە شێوەیەکی پراکتیکی لەم ناوچەیەدا کۆتایی هاتووە؟

 

  • 1