ئەم هەواڵە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

ره‌ئوف به‌كر [ڕۆژنامه‌نووس و توێژه‌رێكی شاره‌زای ئه‌وروپا و ڕۆژهه‌ڵاتی ناوینه]

وه‌رگێڕانی بۆ كوردی – ئاسۆ كه‌ریم

سه‌رۆكۆماری توركیا ره‌جه‌ب ته‌ییب ئه‌ردۆگان تەر‌كیز له‌سه‌ر سیاسه‌تی به ‌ئیسلامیكردنی سیسته‌می په‌روه‌رده‌ ده‌كات له‌ هه‌وڵ و ته‌قه‌لای خۆیدا بۆ هێنانه‌ئارای «نه‌وه‌یه‌كی دیندار و له‌خواترس». «جیهاد» له‌ گوتاری ڕژێمی توركیدا زۆر ئاماژه‌ی بۆ ده‌كرێ، له‌كاتێكدا سورییه‌كان، چ ئه‌وانه‌ی له‌ناو توركیادان و چ ئه‌وانه‌ش كه‌ له‌و ناوچانه‌ی له‌ژێر كۆنترۆڵی هێزه‌كانی توركیادان له‌ باكوری سوریا له‌هه‌مان قاپ چێشت ده‌خۆن. ده‌بێ كۆمه‌ڵگه‌ی نێوده‌وڵه‌تی كار بۆ ڕاوه‌ستاندنی «بن لادنێكی توركی» بكات كه‌ ده‌یه‌وێ حوكمڕانییه‌كی ئۆتۆریته‌ی شێوه‌ قاعیده‌یی ساز بكات.

نیزامی توركی ورده‌- ورده‌ ڕووه ‌و جۆرێكی زۆر خه‌ته‌ر و ئاڵۆز و پێشكه‌وتووی ڕێكخراوی ئه‌لقاعیده‌ مل ده‌نێ. وێده‌چێ خیتاب و میتۆد و شێوازی توركیا و ئه‌لقاعیده‌ تێك بكه‌نه‌وه‌ یان ته‌نانه‌ت هاوشێوه‌ش بن. تاكه‌ جیاوازیی ئه‌وه‌یه‌ كه‌ سه‌ركۆماری توركیا ره‌جه‌ب ته‌ییب ئه‌ردۆگان سه‌ركردایه‌تی وڵاتێكی زۆر گرنگی یوپۆله‌تیك ده‌كا، نه‌ك گرووپێكی چه‌كدار كه‌ له‌ سه‌رانسه‌ری چیاكانی ئه‌فغانستاندا بڵاو بوونه‌ته‌وه‌.

ئه‌گه‌ر ئه‌لقاعیده‌ سه‌ركه‌وتوو بووبێ له‌ بڵاوكردنه‌وه‌ی ترس و تۆقین له‌ سه‌رانسه‌ری دنیادا له‌ڕێگه‌ی كاروكرده‌ی تیرۆریستییه‌وه‌، ئه‌وا یه‌كێك ده‌توانێ هزری زیانێكی زۆر بكات كه‌ ئه‌ردۆگان به‌ ناوچه‌ی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست و باكوری ئه‌فریقیای بگه‌یه‌نێ و ته‌نانه‌ت به‌ جیهانیش، به‌تایبه‌تی له‌به‌ر ڕۆشنایی پارانۆیا سیاسییه‌ به‌ره‌و ژوور هه‌ڵكشاو و تۆتالیتاریزمه‌كه‌یدا. له‌كاتێكدا ئه‌ردۆگان ده‌یه‌وێ تا سه‌ر له‌ ده‌سه‌ڵات بمێنێته‌وه‌ پاش ڕیفرانده‌مێك كه‌ ده‌سه‌ڵاتێكی ڕه‌های بۆ به‌ڕێوه‌بردنی وڵات و تا ڕاده‌یه‌كی زۆر بێ ركابه‌ر بۆ مه‌یسه‌ر و دابین كردووه‌، ئه‌ردۆگان هه‌وڵ ده‌دا میراتێك له‌دوای‌ خۆی به‌جێ بهێڵێ كه‌ بۆ چه‌ندین ده‌یه‌ ده‌وام بكات. بۆ ئه‌م ئامانجه‌، ئه‌ردۆگان ده‌یه‌وێ سیسته‌می په‌روه‌رده‌ وه‌ك كۆگا و گه‌نجینه‌یه‌ك به‌كاربهێنێ و تۆوێك بچێنێ كه‌ پاشان به‌رهه‌مه‌كه‌ی بدروێته‌وه‌.

به‌ئیسلامیكردنی ده‌وڵه‌ت چه‌ند ساڵێكه‌ به‌شێوه‌یه‌كی سیسته‌ماتیك، بێ ده‌نگ و له‌سه‌ره‌خۆ به‌ڕێوه‌ده‌چێ، لێ له‌ هه‌وڵی كوده‌تاكه‌ی ته‌مووزی 2016ه‌وه‌، خێرایی ئه‌و به‌ ئیسلامیكردنه‌ زیادی كردووه ‌و ته‌كه‌زێكیش خراوه‌ته‌ سه‌ر سیسته‌می په‌روه‌رده‌. ئه‌مساڵه‌ی دوایی، پارتی داد و گه‌شه‌پێدانی حوكمڕان و تام ئیخوانی كه‌ ئه‌ردۆگان ڕابه‌ری ده‌كا، گۆڕانكاریی جه‌وهه‌ری له‌ به‌رنامه‌كانی قوتابخانه‌دا كرد و ده‌سكاری زێتر له‌ 170 بابه‌تی كرد. وه‌زاره‌تی په‌روه‌رده‌ چه‌مكه‌یلی گه‌شه‌ی وه‌ك «لێگرتنی سروشتی- الانتقا‌و الگبیعی» لادان و بابه‌تگه‌لێكی په‌یوه‌ست به‌ »جیهاد»ی له‌ جێگه‌دانان. حكوومه‌تی ئه‌ردۆگان زێتر له‌ 33,000 مامۆستای له‌سه‌ر كار لابردووه‌ و به‌ ده‌یان قوتابخانه‌ی داخستوون به‌و بیانووه‌ی كه‌ گوایا سه‌روكار و ڕایه‌ڵەكه‌یان له‌گه‌ڵ ئه‌و كه‌سانه‌دا هه‌بووه‌ كه‌ له‌ هه‌وڵی كوده‌تاكه‌ گلاون. له‌هه‌مانكاتدا، ژماره‌ی قوتابخانه‌ دینییه‌كانی‌ «ئیمام خه‌تیب» زێده ‌كردووه‌.

وه‌زاره‌ت وه‌ك «جه‌ختكردنه‌وه‌ له‌سه‌ر په‌روه‌رده‌یه‌ك كه‌ له‌سه‌ر بنه‌مای به‌هاكان دامه‌زرابێ» باس له‌ گۆڕانكارییه‌كان ده‌كات كه‌ ئامانجی ئه‌ردۆگان بۆ هێنانه‌ئارای «نه‌وه‌یه‌كی دیندار» پته‌و و قایم ده‌كا. په‌رله‌مه‌نتاری ئاكه‌په‌، ئه‌حمه‌د حه‌مدی چاملی پاره‌كه‌ گوتی كه‌ «كارێكی بێ فه‌ڕ و مفایه‌ كه‌ خوێندكاران فێره‌ ماتماتیك ببن به‌بێ ئه‌وه‌ی بزانن جیهاد چییه‌ .» پێش ئه‌و ده‌ستێوه‌ردان و ده‌ستكارییه‌، ژماره‌ی قوتابیان له‌ 537 قوتابخانه‌ی ناوه‌ندیی ئایینی گه‌یشتبووه‌ 270,000 له‌ ساڵی 2012دا. له‌ 2017دا، ژماره‌ی قوتابخانه‌كان بووه‌ته‌ 1408 قوتابخانه‌ كه‌ 635,000 قوتابییان هه‌یه‌. ئه‌گه‌ر ئێمه‌ ئه‌و 122,000 قوتابییه‌شیان بۆ زێده‌ بكه‌ین كه‌ ئاماده‌ی قوتابخانه‌ دینییه‌كان ده‌بن له‌ سیسته‌می كراوه‌ی په‌روه‌رده‌و خوێندندا، ئه‌وا ژماره‌ی قوتابییان له‌ هه‌موو مه‌دره‌سه‌ ئایینییه‌كانی توركیادا، ده‌گاته‌ 757,000 قوتابی.

ئه‌ردۆگان به‌شێوه‌یه‌كی به‌رچاو له‌ قسه ‌و گوتاره‌كانیدا وشه ‌و زاراوه ‌و ئاماژه‌ی ئیسلامی به‌كارده‌هێنێ. ئه‌ردۆگان «جیهاد»ی كرده‌‌ قوله‌نتێنه‌ی شه‌ڕ بۆ سه‌ر شاری كوردنشینی عه‌فرین له‌ سوریا و چه‌ند ئایه‌تێكی له‌ سوره‌تی «ئه‌لفه‌تح»ی قورئان به‌كارهێنا. ئه‌م سوره‌ته‌ سه‌ركه‌وتنی پێغه‌مبه‌ر محه‌مه‌د به‌سه‌ر دوژمن و نه‌یاره‌كانیدا به‌كارده‌هێنێ بۆ ڕه‌وایی دان به‌ ئۆپه‌راسیۆنه‌ سه‌ربازییه‌كان. له‌ ڕێوڕه‌سمه‌كانی نوێژی هه‌ینیدا، بانگه‌شه‌ی جیهاد دژی كوردان كرا. كاتێ كه‌ سوپای توركی شاری عه‌فرینی گرت، ئه‌ردۆگان بێ دڵ له‌ دڵدان، ناوی «دوا له‌شكری ئیسلام»ی له‌ هێزه‌كانی خۆی نا.

دوو مانگ پێش ئێسته‌، له‌ كۆنگره‌یه‌كی ته‌له‌فزیۆنیی پارته‌كه‌یدا، ئه‌ردۆگان داوای له‌ كیژێكی چكۆله‌ی جلوبه‌رگی نیزامی له‌به‌ر، بێته‌ سه‌ر سه‌كۆ و پێی گوت كه‌ ده‌بێته‌ «شه‌هید» ئه‌گه‌ر له‌شه‌ڕدا بكوژرێ. چه‌ند حه‌فته‌یه‌ك له‌مه‌و پێش، جێگری سه‌رۆكوه‌زیران، به‌كر بۆزداغ ناوی ئه‌ردۆگان وه‌ك پێشه‌وا و سه‌ركرده‌یه‌ك دێنێ كه‌ «خۆی له‌ پێناو خودادا ته‌رخان كردووه‌.» له‌م ساڵه‌ی دوایی، شه‌وقی یه‌لماز، ستوونووسێكی زمانحاڵی حكوومه‌ت «یه‌نی ئاكیت» و باوه‌ڕپێكراوێكی نزیكی ئه‌ردۆگانیشه‌ به‌ دامه‌زرێنه‌ری ئه‌لقاعیده‌، ئوسامه‌ بن لادن وه‌ك «قاره‌مانێكی نیشتمانی» ده‌ناسێنێ. یه‌لماز خۆی گوتی ده‌نگدان به‌ (به‌ڵێ) له‌ ڕیفرانده‌می ده‌ستووری تا سیسته‌می سه‌رۆكایه‌تی جێگه‌ی سیسته‌می په‌رله‌مه‌نتاری بگرێته‌وه‌، وه‌ك ئه‌و كاره‌ وایه‌ كه‌ (ته‌یره‌ن ئه‌بابیله‌) كردوویانه‌. له‌ قورئاندا ئه‌بابیل ئه‌و ته‌یره‌ ئاسمانییه‌یه‌ كه‌ له‌لایه‌ن خواوه‌ نێردراون كه‌ به‌رد له‌و سوپایه‌ بده‌ن كه‌ به‌ نیازی ڕووخاندنی كه‌عبه‌ هێرشی بۆ سه‌ر مه‌ككه‌ هێنا بوو.

ئه‌وانه‌ هه‌ر هه‌مووی هاوته‌ریبن له‌گه‌ڵ په‌لاماردانی به ‌ئاشكرای ئافره‌تان به‌بیانووی ئه‌وه‌ی كه‌ «جلوبه‌رگی نه‌گونجاو» له‌به‌ر ده‌كه‌ن. ڤیدیۆیه‌ك له‌ 31ی دیسامبه‌ری 2016ه‌وه‌ چاوی لێ ده‌كرێ كه‌ نیشانی ده‌دا دوو گه‌نجی به‌ڕیش له‌ شاری ئیزمیر نامیلكه‌ به‌ خه‌ڵك ده‌ده‌ن كه‌ ئاهه‌نگگێران به‌بۆنه‌ی سه‌ری ساڵی نوێوه‌ له‌ ئیسلامدا حه‌رامه‌.

ئه‌م پرسه‌ هه‌ر كاریگه‌ریی بۆ سه‌ر توركان نییه‌. به‌ڵكه ئه‌م سیاسه‌ته‌ په‌روه‌رده‌ییه‌ی ئه‌ردۆگان كار له‌‌ نزیكه‌ی نیو ملیۆن قوتابیی سورییش ده‌كا. ڕایه‌دارێن تورك خۆیان له‌و كاروكردانه‌ی به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تییه‌كانی قوتابخانه‌ی سورییان له‌ شاره‌كانی توركیادا ناگه‌یه‌نن و هه‌ندێجاریش هانیان ده‌ده‌ن كه‌ ته‌كه‌ز ده‌كه‌نه‌ سه‌ر بابه‌تگه‌لی ئایینی و ته‌نیا ئه‌و ئافره‌تانه‌ وه‌كو مامۆستا به‌كارده‌هێنن كه‌ پۆشاكی ئیسلامی ده‌پۆشن و ڕێگه‌ به‌ مامۆستاكان ناده‌ن نینۆكی خۆیان بۆیه‌ بكه‌ن و قوتابییه‌ كچه‌كان ناچار ده‌كه‌ن، جلكوبه‌رگی ئیسلامی له‌به‌ر بكه‌ن.

هه‌مان وێنه‌ له‌ قوتابخانه‌كانی ئه‌و ناوچانه‌ی كه‌ له‌بن كۆنترۆڵی توركیادان له‌ باكووری سوریا دووباره‌ ده‌بێته‌وه‌ كه‌ ده‌وڵه‌تی توركییه‌ سیاسه‌تێكی به‌ ئیسلامیكردن و به‌ تورككردن په‌یڕه‌و ده‌كا. زۆر له‌و قوتابخانانه‌ ناوی ئه‌و ئه‌فسه‌ره‌ توركانه‌یان لێنراوه‌ كه‌ له‌ شه‌ڕه‌كانی ناو سوریادا كوژراون و زمانی توركییش وه‌ك زمانی خوێندن سه‌پێندراوه‌. ده‌وروبه‌ری 170,000 قوتابی له‌و ناوچانه‌ و له‌و قوتابخانانه‌دا ده‌خوێنن كه‌ له‌ هه‌ڵمه‌تێكدا به‌ناوی «ده‌ستی براكه‌ت بگره‌ » كراونه‌ته‌وه‌. كۆمه‌ك و كه‌ره‌سته‌كانی خوێندن له‌لایه‌ن IHHه‌وه‌ به‌ قوتابیان ده‌درێ. ئه‌م ڕێكخراوه‌یه‌، سه‌روكارێكی له‌گه‌ڵ ئیخوانولموسلمیندا هه‌یه‌. هه‌ر ئه‌و ڕێكخراوه‌یه‌ خاوه‌ن و كارپێكه‌ری ئه‌و سێ كه‌شتییه‌ بوو كه‌ كۆمه‌ك و باروبویان بۆ حه‌ماس ده‌گواسته‌وه‌ و پێشێلی ئه‌و سزا سه‌پێنراوانه‌ی سه‌ر حه‌ماس-یان له‌ غه‌ززه‌ له‌ ئایاری 2010دا كرد. هه‌مان ڕێكخراو چه‌ك و تفاقی شه‌ڕی بۆ گرووپه‌ ئیسلامییه‌كان بردووه‌ كه‌ سه‌روكاریان له‌گه‌ڵ ئه‌لقاعیده ‌و ئیخوانولموسلمیندا هه‌یه‌ له‌ باكووری سوریا، به‌ قسه‌ی سه‌ركرده‌كانی هه‌ندێ له‌و گرووپانه ‌و سه‌فیری پێشتری ڕووسیه‌ له‌ نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان ڤیتالی چۆركین.

سه‌رهه‌ڵدانی جیهادییه‌كان له‌ سوریا و عێراق، به‌شێكی ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ئاسانكارییه‌ ڕه‌سمییه‌كانی توركیه‌ كه‌ ژینگه‌یه‌كی به ‌پیتیان بۆ نه‌شونمای رادیكالیزم له‌نێو كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی توركیدا ره‌خساند كه‌ خۆی دووچاری دابه‌شبوون بووه‌ له‌ ئاكامی سكاڵاكانی په‌راوێزخستن و دوورخستنه‌وه‌ی سیاسی و چه‌وساندنه‌وه ‌و ده‌ركردنی ئاره‌زوومه‌ندانه‌ی نزیكه‌ی 152,000 فه‌رمانبه‌ری مه‌ده‌نی و مامۆستا به‌ تۆمه‌تی هاوسۆزی له‌گه‌ڵ كوده‌تادا، به‌قسه‌ی ڕاپۆرته‌كانی نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان. له‌وانه‌یه‌ ئه‌مه‌ توركیه‌ ڕابكێشێته‌ ناو شه‌ڕی ئه‌هلییه‌وه‌. ده‌بێ ئه‌وه‌ش بهێنینه‌وه‌ بیر كه‌ ده‌وروبه‌ری 25 ملیۆن چه‌ك له‌ توركیادا هه‌یه‌ كه‌ 85%یان به‌لایه‌نی كه‌مه‌وه‌ مۆڵه‌تی هه‌ڵگرتنیان نییه‌. له‌به‌ر ئه‌وه‌ هیچ جێگه‌ی سه‌رسوڕمان نییه‌ كه‌ ڕووداوی غافڵكوژی ببیندرێ وه‌ك كوشتنی سه‌فیری رووسیه‌ له‌ ئه‌نقه‌ره‌ له‌ 2016دا. ئه‌گه‌ر كۆمه‌ڵگه‌ی نێوده‌وڵه‌تی مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌و فاكته‌دا نه‌كات كه‌ ئه‌ردۆگان به‌ ئاراسته‌ی بن لادنێكی توركی ده‌گۆڕێ كه‌ ده‌یه‌وێ تێڕوانین و ڕوانگه‌ یاخیگه‌رییه‌كه‌ی جێبه‌جێ بكات، ئه‌وا ده‌بێ ڕووبه‌ڕووی شونه‌واره‌ به‌ده‌كانی ببێته‌وه،‌ چونكه‌ ئه‌ردۆگان ساڵی ڕابردوو هه‌ڕه‌شه‌ی له‌ ئه‌وروپییه‌كان كرد: كه‌ «ئه‌وان له‌ سه‌رانسه‌ری دنیادا، ناتوانن به‌ ئه‌من و ئه‌مانه‌ت به‌ جاده‌كاندا بسوڕێنه‌وه‌. »

سه‌رچاوه‌:

https://besacenter.org/perspectives-pa…/islamization-turkey/

  • 1