ئەم هەواڵە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

به‌شێكی زۆری ئه‌ده‌بیاتی زانسته‌ سیاسییه‌كان كه‌ له‌ سه‌ر ده‌سه‌ڵات و ده‌وڵه‌ت له‌ دنیای عه‌ره‌ب و ئیسلام دا به‌رهه‌مهێنراوه‌ جه‌خت له‌وه‌ ده‌كه‌ن كه‌ هه‌ڵبژاردن كرده‌یه‌كی بێوه‌زیفه‌یه له‌م به‌شه‌ی دنیا‌، به‌و مانایه‌ی هیچ ئاكام و كاریگه‌رییه‌ك له‌ سه‌ر ده‌سه‌ڵات دروست ناكات: نه‌ ده‌بێته‌ نوێبوونه‌وه‌ی، نه‌ ئاڵوگۆڕكردنی. وه‌لێ، كۆمه‌ڵێ لێكۆڵه‌وه‌ری دی كه‌ هه‌ڵگری هه‌مان ڕوانگه‌ی ڕه‌خنه‌یین جه‌خت له‌وه‌ ده‌كه‌نه‌وه‌ كه‌ له‌ هه‌موو حاله‌ته‌كاندا هه‌ڵبژاردن بێ وه‌زیفه‌ نییه‌ و لێوانلێوه‌ له‌ مه‌غزا و كاریگه‌ری، هه‌ر هیچ نه‌بێت بۆ خودی ده‌سه‌ڵات خۆی. بۆ نموونه‌، هه‌ڵبژاردن له‌ میسر، تونس، مه‌غریب، ئه‌رده‌ن…زۆرجار به‌ نیازی ئه‌وه‌ ڕێكده‌خرا كه‌ ببێته‌ ئامرازێك بۆ هێنانه‌ پێشه‌وه‌ و به‌رجه‌سته‌كردنی هه‌ندێ ده‌نگی سه‌ركۆنه‌كه‌ر و ناڕازی. ئه‌مه‌ش هه‌م بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌م ده‌نگانه‌ له‌ دیوی ده‌ره‌وه‌ی ده‌سه‌ڵات نه‌مێننه‌وه‌ و دواجار نه‌بنه‌ بزاوت و دینامیكێكی سه‌رتاپاگیری سیاسی، هه‌مش به‌ هێنانه‌ ژووره‌وه‌یان بۆ نێو كایه‌ی سیاسی شه‌رعیه‌ت به‌ گه‌مه‌ سیاسییه‌كه‌ بده‌ن و وای پیشانبده‌ن كه‌ گه‌مه‌كه‌ دواجار پاوانكراو و داخراو نییه‌ و ئه‌كته‌رگه‌لێكی دی ده‌توانن به‌شداربن تێیدا. كۆمه‌ڵناسی فه‌ره‌نسی پییه‌ر بۆردیۆ زۆر نایابانه‌ ئاماژه‌ به‌وه‌ ده‌كات كه‌ یه‌كێك له‌ ئاكامه‌كانی هاتنه‌ پێشه‌وه‌ی هێزه‌ نوێیه‌ به‌رهه‌ڵستكاره‌كان بۆ ناو كایه‌ی سیاسی بریتیه‌ له‌ به‌خشینی شه‌رعیه‌ت به‌ گه‌مه‌ سیاسییه‌كه‌‌، هاوكات به‌هێزكردنی "بڕوا" و "بایه‌خ"به‌ گه‌مه‌كه‌، به‌وه‌ی گه‌مه‌كه‌ شیاو‌ی ئه‌وه‌یه‌ ده‌ستوپه‌نجه‌ی له‌گه‌ڵ گه‌رم بكه‌ی، بچیته‌ ناوه‌وه‌ی و ببیته‌ گه‌مه‌كه‌ر (یاریكه‌ر) تێیدا. به‌ مانایه‌كی دی، هاتنه‌ پێشه‌وه‌ی هێزی دی بۆ ناو كایه‌ی ده‌سه‌ڵات، به‌ ئه‌ندازه‌ی ئه‌وه‌ی ڕه‌وایی به‌ گه‌مه‌ی سیاسی ده‌ده‌ن، ئه‌وه‌نده‌ بواری به‌شداریكردن له‌ پێناسه‌كردنه‌وه‌ی ڕێساكانیان پێنادرێت.هه‌رهیچ نه‌بێت له‌ سه‌ره‌تای هاتنه‌پێشه‌وه‌ییان، چونكه‌ هێشتا خاوه‌ن سه‌رمایه‌یی سیاسی و ره‌مزی پێویست نین بۆ ئه‌وه‌ی ڕوانگه‌ و دنیابینی خۆیان بسه‌پێنن.

له‌ هه‌موو ئه‌و وڵاتانه‌ی هه‌ڵبژاردن بچوكده‌كرێته‌وه‌ بۆ نوێبوونه‌وه‌ی ده‌سه‌ڵات،‌ واته‌ ته‌نها بۆ گۆڕینی هه‌ندێك له‌ ده‌موچاوه‌كان، یان به‌رجه‌سته‌كردن و هێنانه‌ژووره‌وه‌ی هه‌ندێ ئه‌كته‌ری به‌رهه‌ڵستكاری نوێ، نه‌ك گۆڕینی هێزی ده‌سه‌ڵاتدار، دواجار سه‌رهه‌ڵدانی زه‌بروزه‌نگ له‌ فۆرمی كۆده‌تا، شۆڕش، ڕاپه‌ڕین تا به‌ ملیشیاكردنی كۆمه‌ڵگا ده‌بێته‌ ئه‌گه‌رێكی نزیكمه‌ودا، چونكه‌ هه‌ر یه‌كێك له‌م ئامرازانه‌ ده‌بنه‌ به‌دیل بۆ گه‌شتن به‌ پێگه‌ی ده‌سه‌ڵات. به‌ مانایه‌كی، به‌تاڵكردنه‌وه‌ی هه‌ڵبژاردن له‌ وه‌زیفه‌ی گۆڕینی ده‌سه‌ڵات، یان ڕه‌خساندنی هه‌لومه‌رجی ده‌ستاوده‌ستكردنی ده‌سه‌ڵات، ئه‌گه‌ره‌كانی سه‌رهه‌ڵدانی زه‌بروزه‌نگ به‌هێزده‌كات. له‌م گۆشه‌نیگایه‌وه‌، به‌ بیرهێنانه‌وه‌ی، نۆربێرت ئیلیاس، كۆمه‌ڵناسی ئه‌ڵمانی، به‌ گرنگ ده‌زانم. بۆ ئیلیاس، یه‌كێك له‌ ئامانجه‌ هه‌ره‌ سه‌ره‌كییه‌كانی كۆمه‌ڵگای مودێرن بریتیه‌ له‌ جڵه‌وكردنی زه‌بروزه‌نگ و سانسۆركردنی هه‌ڵچوون. بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌ش، ئه‌م كۆمه‌ڵگایانه‌ به‌ دوای داهێنانی ڕێسا و نه‌ریتگه‌لێكه‌دا ده‌گه‌ڕێین كه‌ په‌یوه‌ندی و به‌ریه‌ككه‌وتنه‌ (Interaction) كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كانیان به‌ره‌و نه‌رمی، هێوری و ئاشته‌وایی به‌رێت. به‌ بڕوای ئیلیاس، دوو شت رۆڵێكی گرنگ له‌م نێوه‌نده‌دا ده‌گێڕن. له‌‌ لایه‌ك وه‌رزش (سپۆر)، له‌ لایه‌كی دیش ئه‌فراندن و داهێنانی په‌رله‌مان. وه‌رزش، چونكه‌ له‌گه‌ڵ داهێنانی شوێن (گۆڕه‌پان) بۆ وه‌رزش، هاوكات داهێنانی ڕێسا بۆ هه‌ر گه‌مه‌یه‌ك و دانانی سزا بۆ هه‌ر سه‌رپێچییه‌ك، گه‌مه‌كه‌ره‌كان ملكه‌چی فێربوونی خۆ-كۆنترۆڵكردن و ڕێگه‌گرتن له‌ هه‌ڵچوون ده‌كه‌ن‌. پاشان په‌رله‌مانش، چونكه‌ ئه‌م ده‌ستگایه‌ش وه‌ك گۆڕه‌پانی ململانێی سیاسی له‌ ڕێگه‌ی ڕێساكانییه‌وه‌، بۆ نمونه‌ وه‌ك دابه‌شكردنی قسه‌ و سوڕی قسه‌كردن، ده‌نگدان، گه‌ڕان به‌ دوای سازان و ته‌وافق… ڕێگه‌ له‌وه‌ ده‌گرێت ململانێكان به‌ره‌و زه‌بروزه‌نگ بچن. به‌ مانایه‌كی دی، په‌رله‌مان وه‌ك‌ گۆڕه‌پانێكی خودان ڕێسا و یاسا ڕێ له‌ ململانێ و به‌ یه‌كدادانی جه‌سته‌یی ده‌گرێت، و په‌رله‌مانتار ملكه‌چی فێربوونی هه‌م ڕێگه‌گرتن له‌ هه‌ڵچوون ده‌كات، هه‌م گفتوگۆ و دووركه‌وتنه‌وه‌ له‌ لۆژیكی هێزی ز‌بر. جا چه‌ند په‌رله‌مان وه‌ك پانتایی گه‌ڕان به‌ دوایی سازان و ڕێگه‌گرتن له‌ زه‌بروزه‌نگی سیاسی رۆڵ له‌ هێوركردنه‌وه‌ی ململانێكان ده‌بینێت، ئه‌وه‌نده‌ش هه‌ڵبژاردن، به‌و پێیه‌ی هه‌ڵبژاردن تاكه‌ ڕێگه‌یه‌ بۆ دروستكردنی گه‌مه‌ی په‌رله‌مانتاری و خودی ده‌ستگاكه‌، پاشان دوورخستنه‌وه‌ی هێزه‌كان له‌ به‌یه‌كدادان و په‌نابردنه‌ به‌ر زه‌بروزه‌نگ. به‌ مانایه‌كی دی، بوونی په‌رله‌مان وابه‌سته‌ی بوونی هه‌ڵبژارنه‌. وه‌لێ، هه‌ڵبژاردن ئه‌و كاته‌ ئه‌م وه‌زیفه‌یه‌ی ده‌بێت، كه‌ سه‌ربه‌خۆبێت و توانای گۆڕان و ئاوه‌ژووكردنه‌وه‌ی دۆخی سیاسی هه‌بێت.

من پێموایه‌ هێشتا، هه‌ڵبژاردن له‌ دنیای ئێمه‌، نه‌ بۆته‌ سه‌رهه‌ڵدانی ئه‌و شته‌ی فه‌یله‌سوفی فه‌ره‌نسی كلۆد لۆفۆر ناویده‌نێت "ساتی نادڵنه‌وایی"، ئه‌و ساته‌ی تێیدا كه‌س نازانێت كێ براوه‌ و كێ به‌ دۆڕاوی له‌ گه‌مه‌ی هه‌ڵبژاردن‌ دێته‌ ده‌ره‌وه‌، نه‌ ئامرازێكش بۆ ئه‌وه‌ی ده‌سه‌ڵات بكات به‌ "شوێنێكی خاڵی." بۆ كلۆد لۆفۆر، له‌ ڕه‌وشی دیمۆكراسیدا ده‌سه‌ڵات، "شوێنێكی به‌تاڵه‌"، واته‌ ده‌سه‌ڵات موڵكی كه‌س نییه‌ و په‌یتا په‌یتا خۆی خاڵیده‌كاته‌وه‌‌و له‌گه‌ڵ هه‌ر سوڕێكی هه‌ڵبژاردندا شانس به‌ هێزێكی نوێ ده‌دات. هۆكاری ئه‌مه‌ش كه‌ واده‌كات ده‌سه‌ڵات نه‌بێته‌ "شوێنێكی پڕ"، هه‌ڵبژاردنه‌ كه‌ هێزه‌كان ملكه‌چی ڕێسای ئاڵووێر و ده‌ستا‌وده‌ستكردنی ده‌سه‌ڵات ده‌كات. وه‌لێ، یه‌كێك له‌ تایبه‌تمه‌ندیه‌كانی هه‌م كوردستان، هه‌مه‌ش دنیای عه‌ره‌ب ئه‌وه‌یه‌ كه‌ دواجار هێزه‌كان له‌ سه‌ر ڕێساگه‌لێك ناگه‌نه‌ سازان. ڕێساگه‌لێك كه‌ ڕێ به‌ هیچ هێزێك نه‌دات كه‌ به‌ گه‌شتنی به‌ ده‌سه‌ڵات سه‌رچاوه‌كانی ده‌وڵه‌ت قۆرخبكات و به‌كاربهێنێت بۆ دروستكردنی "سیسته‌می كڕیارگه‌رایی(Clientélisme)"، واته‌ بۆ كڕینی وه‌لا و دڵسۆزی تاكه‌كان، هاوكات دوورخستنه‌وه‌ی مه‌ترسی له‌ ده‌ستدانی ده‌سه‌ڵات. نه‌بوونی ته‌وافق له‌ سه‌ر چونه‌ڕێوه‌ی گه‌مه‌ سیاسییه‌كه‌ و پێناسه‌كردنی ڕێساكانی دواجار ڕێ له‌ ده‌ستا‌وده‌ستكردنی ده‌سه‌ڵات ده‌گرێت و چیدیتر هه‌ڵبژاردن نه‌ ده‌كاته‌‌ وه‌سیله‌ی گۆڕینی ده‌سه‌ڵات، نه‌ ئامرازی ده‌ربڕین و گوزارشكردنی سیاسی و سه‌پاندنی روانگه‌ له‌ یه‌كنه‌چووه‌كان. ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ی ده‌سه‌ڵاتش ده‌كاته‌ شوێنێكی پر و دوور له‌ ئه‌گه‌ری خۆخاڵیكردنه‌وه‌.

*مامۆستای زانستە سیاسییەکان لە زنکۆی پاریس-دۆفین

 

  • 1