ئەم هەواڵە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

دوابەدوای ڕووداوە تەمومژاویەکانی ئەم دواییەی کە بە گشتی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەگوزەرێن، هەندێ ڕەفتاری نامۆی وڵاتی تورکیا و ئیران لە ناوچەکە، بە تایبەتی سوریا و عێراق، ئەو ئاماژەیە دەدەنە دەست کە جموجۆڵەکانی تورکیا لە ناوچەکانی هەرێمی کوردستانو کۆنتڕۆڵ کردنی بەغدا لە لایەن ئیراننیازی خراپی لە ژێرەوە بێت. سەنگەر لێدان و خۆ ئامادەکردن بۆ هێرشی قەندیل بۆ لێدان لە پەکەکە و لەناوبردنی، تەنها بیانوویەکە بۆ دەسبەسەر داگرتنی هەرێمی کوردستان. تورکیا لەو کردەیەدا هیچ هاریکارییەك لەگەڵ بەغدا ناکات بەڵام لەگەڵ ئیران گفتوگۆ دەکات. ئاماژەکان وای بۆ دەچن کە تورکیا و ئیران لەسەر دووبارە دابەش کردنەوەی ناوچەکە ڕێککەوتبن. عێڕاق بۆ هەردوو وڵات جێی بایەخ و چاو تێبڕینە بە درێژایی مێژوو. عێڕاق لە چاوی ئەوان هیچ کاتێك دەوڵەت نەبووە و دەبێ هەڵبوەشێت، بەڵام چ هەڵوەشانێك؟ 

جەنگی جیهانی یەکەم ئەو ناوچانەی کە ئێستا پێی دەگوترێ عێراق، بەشێوەیەکی کاتی لەدەست ئەو دوو زلهێزە هەرێمایەتیە دەرهێنا، ئێستا کاتی گەڕانەوەیە بۆ هێگێمۆنیای ئیمپیریالی تورك و فارس لەناوچەکە. 

کردەکانی تورکیا لە چیاکانی کوردستان مەبەست لێی پەکەکە نیە، بەڵکو سوڕانەوەیە لە پشت کورد و داگیرکردنی چیاکانە کە هەزاران ساڵە موڵگەی سەربازیی گەلی کوردن. گرتنی چیاکان واتە کۆتایی هاتنی یەکجارەکی بزووتنەوەی چەکداری کورد، ئەگەر بێت و بە چاوێکی کلاسیکی سەیری خەباتی کوردستان بکەین. چەند ئاماژەیەکی ترسناك بەدی دەکرێن لەسەر ئاییندەی هەرێم. لەخوارەوە تیشك دەخەینە سەر هەندێکیان. 

هەرێمی کوردستان لە زۆر ڕووەوە بێ پەلوپۆ کراوە، دەست و قاچی بڕدراوە، تەنانەت لە جەنگی دژی داعش هیچ جۆرە چەکێکی گەورەیان بە پێشمەرگە نەبەخشی. لێرەدا دەبێت چاوێك بخشێنین بە تێڕوانینی ئەوڕوپا بۆ پرسەکە. زلهێزانی ئەوڕوپا، بە تایبەتی بەریتانیا ڕۆڵی گرنگی هەیە لە ڕێگەپێدان بە تورکیا تاوەکو سنورەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست ببەزێنێت نەك بۆ ماوەیەکی کاتی بەڵکو بۆ گۆڕین و داڕشتنەوەی سنورەکانیش. شایانی باسە دوای ڕووداوەکانی ١٦ ئۆکتۆبەر و ڕادەستکردنی کەرکوك بە میلیشیاکانی سەر بە ئیران، ئەو قەناعەتە لای ئەوڕوپییەکان زیاتر قوڵ بوویەوە کە کورد هەستی یەکگرتنی نەتەوەیی نیە، ئەگەر هەشبێت زۆر لاوازە. بەم شێوەیە کورد دیسان ڕۆژئاوای نەهێنایە قەناعەت کە بەهێزن و یەکگرتوون و شایانی پشت پێ بەستنن. چونکە بەڕاستی ڕۆژئاوا و ئەمریکا دۆستی یەکگرتوویان دەوێ، تەنانەت ئەگەر بەهێزیش نەبن. و لە چوارچێوەی ئەو ڕووداوانەی کە لە ناوچەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەگوزەرێن و چۆن ئیران تەواوی عێراقی لەژێر دەستە بە شاری سلێمانیشەوە، بۆ بەریتانیا و ئەمریکا تورکیا پەسندترە لە ئیران. بەسود وەرگرتن لە ڕاپۆرتەکانی ساڵانی بیستەکان و سییەکانی سەدەی ڕابردوو هەمان ئەو ڕاستیانە بۆ وڵاتی بەریتانیا ڕوون بووەتەوە، کە کورد هێشتا وەکو نەتەوە خۆی نیشان نادات. ئەگەر بەراووردی نێوان ئێستا و ئەو سەردەمە بکەین هەمان ڕاستیمان دێتە بەر دەست. کۆمسیاری باڵای بەریتانیا لە بەغدا سێر پێرسی کاکس لە ساڵی ١٩٢١ قەناعەتی بە وینستۆن چێرچڵ هێنا (ئەوسا وەزیری کۆڵۆنیا بوو) کە واز لە بیرۆکەی دروست کردنی دەوڵەت بۆ کوردان بهێنێت، چونکە کوردەکان کۆمەڵێك گروپ و خێڵی لێکدابڕاوی دژ بەیەکبوون. لە پرسیارێکی لیژنەی کۆمەڵەی نەتەوەکان کە پێش لکاندنی کوردستان بە عێراق ئاڕاستەی کوردەکانیان دەکرد، جگە لە گڕوپی سەربەخۆییخوازی شێخ مەحمود بەرزنجی، زۆرینەی هەرە زۆری کورد وەڵامیان ئەوە بوو: ئێمە دەمانەوێ دەوڵەتێکی سوننی ئیسلامی حوکممان بکات. کۆمەڵەی نەتەوەکان لیژنەیەکی تایبەتی لەو سەردەمە پێکهێنا بۆ یەکلایی کردنەوەی پرسی ولایەتی موسڵ. لە ڕاپۆرتی کۆتایی لیژنەی ناوبراو دا هاتبوو: "ئەگەر بارودۆخی ئیتنی و نەتەوەیی لەبەر چاو بگرین، ئەوا دەبینین کوردەکان پێنج لەسەر هەشتی خەڵکی ولایەتی موسڵ پێکدەهێنن و هەروەها لە هەموو نەتەوە موسوڵمانەکانی تری ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دۆستانەتر لەگەڵ کریستیانەکان دەژین. بەو شێوەیە وەکو نەتەوە مافی ئەوەیان هەیە دەوڵەتی خۆیان هەبێت". بەڵام ڕۆڵی ئینگلیزەکان لێرە بڕیاردەر بوو، وەك لە سەرەوە باسمان کرد، هیچ روحێکی نەتەوەیی بەهێز و یەکگرتوو لە نێو کوردەکان بەدی نەدەکرا، هەر بۆیە پاشەکشەیان کرد لە پێدانی ئەو مافە بە کورد. 

ئەمڕۆ دوای سەد ساڵ بەسەر کۆتایی هاتنی جەنگی جیهانی یەکەم و دروست بوونی ناوچەی ئینتیدابی بەریتانی، کورد نزیکە لەوەی بڵێین لەدەست هەمان کێشە دەناڵێنێت. نەبوونی هەستی یەکگرتوویی، نەبوونی هێزی ئابووری، نەبوونی هێزی سەربازی پڕچەك و یەکگرتوو، نەبوونی پشتیوانی جیهانی، دووبارە ئێمەی کورد لە باشور دەخاتە ناو تەڵەیەك و پیلانگێڕییەکی گەورە.

کورد هەرگیز لە عێراق پارێزراو نەبووە، بەڵام دەبێت ئاماژە بەوەش بدرێت کە ئەگەر هەرێـمی کوردستان یان باشوری کوردستان بەشێك بووایە لە تورکیا ئەوا بێگومان حاڵی وەکو حاڵی ئێستای کوردانی باکور دەبوو. کەواتە بە هەموو شێوەیەك حاڵی کورد لەچوارچێوەی سنوری دەستکردی بەریتانی پارێزراوترە. دیارە کە ئێمە باسی نەتەوە، کولتور، زمان و کیانی ئۆتۆنۆمی دەکەین. مەبەست لەو قسانە ئەوەیە، هەرێمی کوردستان بۆ سەردەمی ئێستا لە چوارچێوەی عێراقدا دەتوانێت پارێزگاری لە ناسنامەی خۆی بکات و گەشە بە خۆی بدات، کە ئەوەش سەرەنجام هیوای گەلی کورد و قەزیە ڕەواکەیەتی. سروشتی دەوڵەتی عێراق ئەوهایە کە هەردەم فشۆڵە، بەهۆی ئەو سەرچاوە دەوڵەمەندەی کە هەیەتی هەردەم پیلانی جۆراوجۆری لەدژ دادەڕێژرێت. بە ڕای زۆرێك لە بیرمەندان هەرێمی کوردستان دەرفەتی گەشەکردنی زۆری هەیە لە عێڕاقدا تا لە وڵاتێکی دژە کوردی وەکو تورکیا. بێگومان ئەو بۆچوونانە لەو ڕوانگەیەوە دەکرێت کە هیچ دەرفەتێك بۆ دەوڵەتی سەربەخۆی کوردی نەبێت. ئەو قسانە لەو گریمانەوە دەکەین، کە هەموو سەربەخۆبوونێکی ئێستای هەرێمی کوردستان دەستبەسەر داگرتن و پەلاماردانی تورکیا لێ دەکەوێتەوە، بۆیە مانەوە لە سنوری عێراق بە باشتر دەزانرێت. چونکە هەرێمی کوردستان دەستوری عێڕاق دانی پێداناوە و پێگەی لەناو یاسای نێودەوڵەتی بەدی دەکرێت. 

جموجۆڵە زیادەڕەوەکانی تورکیا لەو دواییەدا، چوونە ناو ڕۆژئاوا و هاتن بۆ قەندیل، هەروەك بەرپرسێکی تورکیا لەو ڕۆژانە گوتی قەندیل دەکەینە شوێنێکی ئارام بۆ خۆمان، ئەوە دەگەیەنێت کە هەمان ئەو بەریتانیا زلهێزەی پێشووە بەهاوکاری ئەمریکا ڕێگە بۆ توركیا خۆش دەکەن فراوانخوازییەکانی دەست پێبکات. چونکە کارتەکان گۆڕاون و بەرژەوەندییەکانیش دەگۆڕێن. 

لە لایەکی دیکە ئیران لە ڕێگەی مالیکی و هادی عامری ڕۆچووەتە ناو سیاسەت و پانتایی جوگرافی عێراق. لەو ماوەیەی دواییدا هاوپەیمانی سائیرون دژایەتی ئیرانیان دووپات کردەوە، کەچی ئێستا دەبینین نەرمی زۆر دەنوێنن و ئیران بە هاوپەیمانی ستراتیژی دەبینن. هۆکاری ئەوە دەگەڕێتەوە بۆ سەر چاوسوورکردنەوە و هەڕەشەی ئیران بۆ سەر سائیرون و هاوپەیمانەکانی. هەر بە نمونە لەو تەقینەوانەی ئەو دواییەدا لە ناوچەی مدینە الصدر نزیکەی ٤٠ خانووی هاوڵاتیانی بێ دیفاعی کردە ئامانج و زیاتر لە ١٥٠ کەس کوژران بەڵام میدیای عێراقی ڕاستیەکان نادرکێنن. ئیران لە ناوچەکە سیاسەتی قڕکردنی بەرهەڵستکارانی گرتۆتە بەر، هەروەك چۆن قاسملۆی شەهید کرد، بە هەمان شێوەش پلانی لەناو بردنی مقتدی الصدر و سەرکردایەتی کوردی هەیە و هەبووە. لەو هاوکێشە سەختەدا کورد ناچارە دەست بۆ هاوپەیمانێتی نوێ لەسەر ئاستی کۆمەڵایەتی و سیاسی ڕابکێشێت. پێویستە کار لەسەر خاڵە باشەکان بکرێت و دوژمنایەتیەکان وەلاوە بنرێت. 

بۆیە دەسەڵاتدارانی هەرێمی کوردستان دەبێت بەو پەڕی زیرەکانە و بەکارهێنانی رێتۆریکی سیاسی باوەڕ پێهێنەر بگەڕێنەوە ناو گۆڕەپانی سیاسی عێراق و بتوانن ڕای گشتی خەڵکی عێراق و بەشێك لەو سیاسییانە بۆ خۆیان ڕابکێشن کە دوژمندارێتی کورد ناکەن. دەبێت ئاماژە بەوە بکرێت بەشی هەرە زۆری شیعەی عێراق دوژمنی کورد نین و دژی ئیران و دەعوەچییەکانن. پێویستە ئەوە بقۆزرێتەوە و کورد ببێتە زمانڕاستی داواکاری خەڵکی هەژاران لە هەر پارچەیەکی ناوەڕاست یان باشوری عێراق. بەشێك لەو میدیا بەهێزەی کە کورد هەیەتی تەرخان بکرێت بۆ کارکردن لەسەر گۆڕینی ڕای گشتی عەرەبی عێراقی بە شیعە و سوننەوە. بەدرێژایی مێژوو شیعەی عێراق دوژمنایەتی کوردی نەکردبوو، بەڵام لەو ساڵانەی دوایی حیزبی دەعوەی پاڵپشت بە ئیران دەستێکی باڵای هەبوو لە هەڵگیرساندنی دوژمنایەتی نێوان شیعە و کورد. 

کورد گوتەنی برسێتی سەر بە ماڵی دوژمن دەکات. ئێمەش بۆ پاراستنی بەرژەوەندی نەتەوەیی و لەدەست نەدانی ئەو کیانە بچووکەی کە هەمانە دەست دەبەین بۆ پێشنیاری لەو جۆرە. میللەتان بۆ مانەوەیان ناچار دەبن بۆ ئەنجامدانی زۆر ڕێگەی جیاواز بۆ مانەوە، سەردەمی ئێستای کوردیش وا هاتووە کە دەبێت جارێ چاوپۆشی بکرێت لە هەندێ داواکاری باڵا، تا ئەو کاتەی دەرفەتی دیکە دێنە پێش.

 

  • 1