ئەم هەواڵە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

  

سه‌ربه‌خۆیی کوردستان دەبێته خه‌ون ئه‌گەر تاک خاوەنی سه‌رکردەی کارا نه‌بێت و ئه‌و خه‌ونه نه‌کاته ئامانج که بوونی تاکی تێدا دەستەبەر بێت..

دامه‌زراندنی دەوڵەت یه‌کێکه له ئه‌رکه گرنگه‌کانی هێزە بزوێنه‌ر و به‌بزوته‌کانی ئه‌و کۆمه‌ڵگه‌یه‌ که خۆیان به‌ڕابه‌ر و سه‌رکردەی جه‌ماوەر دەزانن و به‌ دەمڕاست ناسراون.

دەوڵه‌تی نه‌تەوەیی، یان نیشتمانێکی دیاریکراو که هاووڵاتی، که تاکی کۆمه‌ڵگه‌یه‌ک ناسنامه‌یه‌کی هه‌بێت و له نەته‌وەکانی دی جیایان بکاته‌وە، خه‌سڵه‌تێکه که بوونێکی فیزیکی و دەروونی به‌و کۆمه‌ڵگه دەبه‌خشێت. تاک لە دوای سه‌رهه‌ڵدانی هه‌ستی نیشتمانی نه‌ته‌وەییه‌وە، له سە‌ردەمی شۆڕشی ڕۆشنبیرییه‌وە(ڕێنسانس) ئه‌و هه‌سته‌ی لا پەیدا بوو، که بەبێ بوونی ناسنامه‌یه‌کی نیشتمانی، بوونێکی نادیاری دەبێ، له نێوان گێژاوی بێ ناسنامه‌ییدا تووشی سه‌رلێشواوی دەبێ. ئه‌و خۆنه‌ناسین و سه‌رلێشواوییه‌ش کاریگه‌ری ته‌واوی دەبێ له سه‌ر دامه‌زراندنی که‌سێتی. هه‌ر بۆیە که نه‌ته‌وەیه‌کی سه‌ردەست نه‌ته‌وەیه‌کی دی ژیر دەست دەکات، له هه‌وڵدا دەبێ بۆ سڕینه‌وەی هه‌موو لایه‌نەکانی که‌سێتی تاکی ئه‌و نه‌ته‌وە ژێر دەسته‌یه. ئێمه وەک کورد زیندووترین نموونه‌مان هه‌یه، پرۆسه‌ی ته‌عریب، ته‌رحیل و گۆڕینی ناسنامه‌ی کوردی له باشوور و ڕۆژئاوای کوردستان. ئێمه ئه‌زموونی باکووری کوردستانمان هه‌یه، که پان تۆرانیزم وای له‌و به‌شه‌ی کوردستان کردبوو، که تا چه‌ند ساڵێک له‌مه‌وبه‌ریش تاکی کورد پێی نه‌نگ بوو بڵێ کوردم. نموونه‌ی دی زۆر هه‌یه.

ئه‌رکی ئه‌و دەوڵه‌ته یان ئه‌و نیشتمانه نه‌ته‌وەییه له‌وەدایه، که وەک مه‌کۆیه‌ک تاکه‌کان له یه‌ک ناسنامه‌ی نیشتمانی کۆدا به کۆمه‌ڵگه‌یه‌کی تایبه‌تەوە، که تاکی بوونی خۆی تێدا بدۆزێنه‌وە، گرێ دەدا. قه‌وارەی ئه‌و نیشتمانه، که ناسنامه‌ به تاکه‌کان دەبه‌خشێت له چه‌ند ڕووێکی یاساییه‌وە گرنگی خۆی هه‌یه. له‌وانه دەبێ هاوکێشه‌یه‌کی هاوتا له نێوان ئه‌رک و مافه‌کانی تاکدا هه‌بێت. ئه‌گه‌ر وانه‌بێت، بۆ نموونه تای تەرازووی ئەرکەکان له مافەکان سەنگینتر بێت، ئاڵۆزی و په‌شێوییەکی هه‌مەلایه‌نه که‌سێتی ئه‌و تاکه دەشکێنێت له نێو ته‌نگژە‌ی بێبڕواییدا ون دەبێت. ئه‌و پردە فیزیکی و دەروونییه‌ هاوتایه چێ نابێت که تاک خۆی تێدا بدۆزێتەوە. دەوڵەت ڕێکخراوێکی مه‌زنە له کۆمه‌ڵێک کۆئۆرگان پێکدێت که دەبێ سه‌روەری تاکی تێدا بپارێزرێت، ئه‌و سه‌روەرییەش له ڕێگه‌ی سه‌ربه‌خۆیی ئه‌و دامه‌زراوە و ئۆرگانانه‌یه و هه‌ڵوێستیان به‌رامبه‌ر ماف و ئه‌رکه‌کانی تاک. Alvsson& Sveningsson (یروانه چاپی ئینگلیزی٢٠٠٨ لا ٣٥-٥٠) ئه‌وە پشتڕاست دەکه‌نه‌وە که دەبێ تاکه‌کان به‌شێک بن له‌پرۆسه‌ی گۆڕینی فه‌رهه‌نگی ئۆرگانێک، ئەگینا پاسیڤ دەبن و داهێنانیان نامێنێت، لیرەدا مه‌سه‌له‌ی سه‌روەری و ئازادی داینه‌مۆی ئه‌و به‌کارا بوونه‌یه.

له‌ڕێگه‌ی بوونی کۆمه‌ڵێك دامه‌زراوەی سه‌ربه‌خۆوەیه که‌ تاکەکان هه‌ست به‌و بوونە (فیزیکی و دەروونی)یە دەکه‌ن که به‌شێکن له‌ دەوڵه‌ت و کاران له پشخستنی ئه‌و نیشتمانەی که خۆیان به خاوەنی دەزانن. بیرنه‌کردنه‌وە له دامه‌زراندنی دامه‌زراوەی سه‌ربه‌خۆ لەلایه‌ن هێزە بزوێنه‌رەکانی کورد له باشوور، چه‌ند هۆکارێکی بنه‌ڕەتی له خۆ گرتووە له‌وانه:

سووربوونی ئەو هێزانه له سه‌ر به‌رنامه‌یەکی حزبی بۆ به‌ندکردن و توانه‌وەی تاکی کوردی، بێ بڕوایی ئه‌و هێزانه به‌و دۆخەی که ئێستا له باشووری کوردستان ماوەی بیست ساڵه پتر دروست بووە، چونکه هێزێکی دەرەکی به‌دی هێناوە نه‌ک خودی ئه‌و هێزانه.

بڕوا نه‌بوونی ئه‌و هێزانه به ئازادی تاک و به‌ردەوامبوونیان له‌سه‌ر فه‌رهه‌نگی مانه‌وەی بنه‌ماڵه و حزب، پێش بوونی نه‌ته‌وە.

دروستبوونی دامه‌زراوەی سه‌ربه‌خۆ واته لاوازی ئه‌و هێزانه که چه‌ند ساڵێکه ئاوەزی تاکی کوردیان تووشی مۆرانه کردووە ڕێگرن له به‌ردەم پێشکه‌وتنی. هۆشیاربوونه‌وەی تاک واته سه‌رەتای مه‌رگی ئه‌وان دەست پێ دەکات. واتە نه‌وەیه‌کی نوێ جێگه‌ی ئه‌و نه‌وە کۆنه‌ دەگرێته‌وە که فه‌رهه‌نگێکی دۆگمی(بنه‌ماڵه‌یی نەگۆڕ)ی هه‌یه. جێگربوونی دامه‌زراوەی سه‌ربه‌خۆی یه‌کسانه به کۆتاییپێهاتنی سه‌رۆکی سەروەر و باوکی گیانی و سه‌رۆکی دیکتاتۆر که له ڕێگەی هێزی کاریزما و تۆقاندنه‌وە ئه‌ندام و لایه‌نگرانی ڕابەری دەکات، بڕوانه( Northouse چاپی سێیەم ٢٠٠٣ لا ٦٩).

بێگومان فاکته‌ری هێزە ناوچه‌یی و جیهانییەکانیش ڕەنگدانه‌وەیه‌کی کاریگه‌رییان له‌سه‌ریان هه‌یه. به‌تایبه‌تی کۆمپانیا سه‌رمایه‌دارەکان که قازانج ئامانجی سه‌رەکییانه و ئه‌وانیش (هێزە کوردییه‌کانی هه‌رێم) به‌شدارێکی ڕاسته‌وخۆن له وەبه‌رهێنانی ئه‌و سامانه سروشتییه‌ی که‌ هه‌یه. لێرەدا جێگه‌ی خۆیە‌تی په‌نجه بخرێته‌ سه‌ر ئه‌وەی که هێزە دەسه‌ڵاتدارەکانی هه‌رێم له رێگه‌ی تۆڕی ئه‌ندام و لایه‌نگرانییه‌وە سامانی کوردیان بۆ خۆیان مۆنۆپۆڵ کردووە ڕژێمێکی ئابووری تایبه‌تیان بۆ خۆیان و پارت و بنه‌ماڵه‌که‌یان دامه‌زراندووە، سیستە‌مێک که جومگه‌ گرنگه‌کانی کۆمه‌ڵگه‌ی خستوەتە ناو به‌زەیی به‌رداشی سه‌رمایه‌کانییانه‌وە، هه‌روەک شیێخه‌کانی که‌نداو. به‌کارهێنانی ئه‌و سامانه به‌و شێوەیە‌ی ئه‌مڕۆ، وای کردووە که ئامانجی ئابووری و پاشکۆیی بۆ سه‌رمایه‌دارە به‌رپرسه‌کان، ئامانجی سه‌رەکی تاک بێت، نه‌ک بیرکردنه‌وە له‌ دەوڵه‌تی نیشتمانی نه‌ته‌وەیی. ئه‌و دەسه‌ڵاته هه‌میشه تاکی خستوەته ناو گێژاوی نیگه‌رانی ترس له ئازادی و سه‌ربه‌خۆیی، گوایە دوژمنانی کوردستان له بۆسه‌دان. ئه‌و ترسه بووەته مایه‌ی نیگه‌رانی نه‌با جارێکی دی ماڵوێران و دەربه‌دەری هه‌ژاری ڕووی تێبکات. دەسه‌ڵات به‌و جۆرە مافی ئۆتۆنۆمی خودی بیرکردنه‌وەی له تاک زەوت کردووە. (بڕوانه Stevens 2007).

ئه‌و هۆکارانه‌ و کۆمه‌ڵێک هوکاری لاوەکی دی تاکی له باشووری کوردستان ناچارکردووە که نه‌ک بیر له ناسنامه‌ی نه‌ته‌وایه‌تی نه‌کاته‌وە، به‌ڵکو گاڵته‌شی پێ بکات. کرێکارێك یان کارمه‌ندێکی کورد که‌ ڕۆژ تا ئێوارە کار دەکات و هیچ بیمه ‌و مافێکی نه‌پارێزراوە، بێگومان هه‌موو وزەی بۆ ئه‌وە به‌کاردەهێنێت که بژێوی ماڵ و منداڵی مسۆگه‌ر بکات. ئه‌گه‌ر یاساگه‌لێک هه‌بێت ژیانیان ڕێکبخات، بیر له شتی دی دەکه‌نه‌وە. لێرەشدا له بیرمان نه‌چێت دیسان دەسه‌ڵات تاوانباری یه‌که‌مه، چونکه سه‌رچاوەی بژێوی و دامه‌زراندن و کاسپیان، له ڕۆژانی تاک قۆرخ کردووە و هه‌رکه‌سێکیش شه‌قامی ئه‌وانی به‌دڵ نه‌بێت په‌راوێزی هه‌مه‌لایه‌نە دەکرێت. ئه‌وە تاکتیک و ستراتیژی دەسەڵاتی کوردییه له دەسته‌مۆکردنی تاک و کۆمه‌ڵگه‌ی کوردی. تاک گیانلە‌به‌رێکی بێ دەسه‌ڵاتی نێو یاساکانی پارتییەکانه، نه‌ک یاساگه‌لێکی سه‌ربەخۆ که تاکه‌کان وەک یه‌ک سه‌یر بکات. که تاک هه‌ستیشی نه‌کرد به‌شێکە له گۆڕانکاری، ئه‌وسا وەک ئامێرێکی بێگیانی لێ دێت و گوێ به ئاسۆی هۆشیاری نادات( بڕوانه، Changing organization culutre چاپی ٢٠٠٨ لندن لا ٤١ تا ٥٠ Alvesson & eningsson ). هێزە بزوێنه‌رەکانی کۆمه‌ڵگه‌ ئه‌رکی هۆشیار کردن و بەرەو پێشبردنی تاکیان له ئه‌ستۆدایه، ئه‌گه‌ر ئه‌وەش، بۆ نموونه ناسنامه‌ی نه‌ته‌وایه‌تی له تاکی کۆمه‌ڵگه‌یه‌کدا به‌دی نەکرێت، که‌مته‌رخه‌می ئه‌وان دەسه‌لمێنێت، نه‌ک بێ ئاگایی تاک.

وەک ئاماژەم پێدا فه‌رهه‌نگی ڕێکخستنی هێزە بزوێنه‌رەکانی کۆمه‌ڵگه، ته‌نانه‌ت له ڕێکخراوێکیشدا، گه‌لێک گرنگه بۆ ئاشنایی تاک به مافه‌کانی و ناسینه‌وەی بوونی خۆی له قەوارەیەکی نیشتمانی یان نه‌ته‌وەییدا. ئایا بۆ نموونه پارتی و یه‌کێتی و ته‌نانه‌ت پارتێکی وەک حزبی شیوعی که پێگه‌یه‌کی جه‌ماوەری به‌هێزی هه‌بوو، ئه‌و کارەیان کردووە؟ نه‌خێر. تاکه‌کان پاسیڤن و چالاک نین لەبه‌رئه‌وەی سه‌رکردایه‌تی ئه‌و پارتانه له دڵەڕاوکێی و ئه‌وەدابوون و ئه‌وەدان که بنه‌ماڵه و هێماکانیان پۆستی ڕابه‌ری له دەست بدەن و جه‌ماوەریان به ئاگا بێتەوە، ئه‌وە فه‌رهه‌نگێکی تێکه‌ڵی ڕۆژهه‌ڵاتی دەربه‌گی و بنه‌ماڵه‌ییە، که دەبێ تاک له پێناوی گشتدا بسوتێت. که دەبێ تاک ببێتە ڕۆبۆتێکی بێگیان و ته‌نیا ئه‌رکی هه‌بێت.

له‌ کۆی ئەو بۆچوونه‌ی سه‌رەوە ئه‌وە دەستەبه‌ر دەکرێت، کە زۆر ئاساییە له شوێنێکی وەک باشووری کوردستان، که ناویشی حکوومه‌تە، هێزە بزوێنه‌رەکانی دژ به‌ سه‌روەری یاسا بن بواری تاک نه‌دەن که به‌ ئاگا بێت له چۆنییه‌تی خه‌رجکردنی سامانی نیشتمانه‌که‌ی. فرە ڕۆشنه که تاک ئه‌و جوانییە له‌سه‌روەری یاسا نه‌بینێت و به‌ به‌رچاوییه‌وە به‌رپرسه‌کانی پارتییه‌کان ببینێت که خاوەن سه‌رمایه‌ن و ئازادییه‌کی ڕەهایان هه‌یه له به‌ فیڕۆدانی سامانی کوردستان بۆ مانه‌وەی سه‌رۆک و حزب، نه‌ک دروستکردنی ناسنامه‌ی نه‌ته‌وایه‌تی. هه‌ربۆیه‌ش ئایندەی دروستکردنی نیشتمانێکی نه‌ته‌وەیی به واتای مۆدێرن به‌ندە به‌وەی که یاسا چه‌ند سه‌ربه‌خۆیە و دامه‌زراوەکان کێ دەیانبات به‌ڕێوە، تاک چۆن خۆی پیناسه‌ دەکات و له چیدا خۆی دەبینێته‌وە. ئه‌گه‌ر گریمانه‌ی ئه‌وەش گوڵبگرێت و دەوڵه‌تی کوردی دروست ببێت، ئه‌گه‌ر یاسا سه‌روەر نه‌بێت، له نیشتمانی وڵاته عه‌رەبییه‌کان باشتر نابێت، که دوای چل ساڵ پتر یه‌ک له دوای یه‌ک له‌ماوەی شه‌ش مانگدا هه‌رەسیان هێنا.

 

سه‌رچاوەکان:

Northous, G (2003). Leadership Theory anda practic. London: Sage Publication

Alvsson& Sveningsson (2008).Changing Organization Culture. Routledge: London an New York

Stevens R (2007). Att förstår människor. Lund: Studentlitteratur تێگه‌یشتن له مرۆڤه‌کان

 

 

*ماجستێر له دەروونناسی کۆمه‌ڵگەدا

سوێد ١١/٦/٢٠١٨

 

  • 1