ئەم هەواڵە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

2-1

  بۆ خوێندنەوەی ئەو رووداو و پێشتهات‌و كارەساتانەی مرۆڤ لە ژیانیدا رووبەروویان دەبێتەوە، پێوستیان بە تێرامان و لێكۆلینەوە هەیە، بێگومان بۆ ئەم مەبەستەش مرۆڤەكان دەگەڕێنەوە بۆ ئەو باكگراوندە فیكرییەی كە پێشتر لایان دروست بووەو لە ئەزموونی ژیانی رۆژانەی خۆیاندا پەیدایان كردووە.

هەر بۆیەش كە ئەو بەسەرهاتانە بەرەو رووی كەسێك دەبنەوەو كاریگەری سەلبی لەسەریدا دروست دەكەن، لەوانەیە بگاتە ئەوەی بەرگەیان نەگریت و بریاری خۆ كۆشتن بدات، لەبەرامبەردا لەوانەیە خەڵكی دیكە ئەو بڕیارە خێرایەی بەكەم ئەزموونی ژیان و نەبوونی پەروەردەیەكی باشی بواری هزری ئەو كەسە لێك بدەنەوە، خۆ ئەگەر تەمەنیشی بچووك بوو بێگومان دەیگەرێننەوە بۆ ئەو هۆیانەی لەچوار دەوری ئەودا كارییان تێكردووە وەك خێزان، فێرگە، برادەرەكانی، كەناڵە تەلەفزیۆنیەكان بەهەموو هەواڵ و ریكلام و دراماو فلیم و وەعزو وتارو لێكۆڵینەوە جۆراوجۆرانەی كە ئەنجامیان دەدەن، هەروا ئەو سایت و بوارە ئەلیكترۆنیە باوانەی كە بەردەستن و دووپاتی بوارە سەلبیەكانی ژیانیان بۆ دەكەنەوە.. لێرەدا خۆكوشتن هەر بەواتای كۆتایی بەژیانهێنان نایەت، بەهەر هۆیەكی كوشتن بەڵكو دەكاتە ئەوەش كە رقی لەژیان ببێتەوەو بۆ چارەسەری حالەتەكە بەنابەرێتە بەر ماددە هۆشبەرەكان، یان چوونە ناو گروپە تیرۆرستییەكانی دژە ژیان وتاریك پەرست و ببێتە قوربانی حەزەكانی سەركردەكانیان، بۆیە لەم جەنجالی ژیانەدا رەنگە هیچ ژێدەرێكی باش و ئیجابی نەبێت تاڵتیەوە فێربوونی خۆشویستنی ژیان هەڵێنجێت، رەنگە یەكێك بپرسێت خۆ ئەگەر ئەو كەسە نەخوێندەواربوو نەك بەو واتایەی ناتوانێت بنوسێت و بخوێنێتەوە بەڵكو حەزی لێكۆلینەوەو خوێندنەوەو توێژینەوەی لەلا دروست نەبوبێت چۆن؟ دەڵێین ژیان و سروشت و هەڵس و كەوت‌و پەیوەندییەكان لەگەڵ كەسانی دیكە زۆرجار دەبێتە سەرچاوەیەكی باش بۆ پەیداكردنی زانیاری و فێربوون، بۆیە كەسێكی كاركەر باشترە لە بێكارێك، چونگە لەگەڵ كاركردنەكەیدا ئەوا ناچار دەبێت ئالۆگۆری زانیاری لەگەڵ كەسانی دیكەدا بكات و بەدەستی خۆی پرۆسەی گۆرانكاری بەسەر سروشتدا بهێنێت، كە ئەوەش سەرچاوەیەكی گرنگتری پەیداكردنی زانیارییە،چ جا ئەگەر كاركردنەكەی بەئامێرێكی تەكنەلۆژی و سەردەمیانە بێت، هەموو ئەمانەو بێگومان هەبوونی كاتێكی پشوودان بۆ دەرفەتی تێرامان و خوێندنەوە پێویستە، ئەوا تاكێكی چاوكراوەو دۆست بە ژیان بە بەرهەم ئامادە دەكرێت.

هەموو ئەو هۆكارانە نیشانەی ئەوەن كە هەموو هزرو ئەندێشەو بیركردنەوە، رەنگدانەوەی بوونی كۆمەڵایەتی و بابەتە ماتیریالییەكانی چواردەورمانن، هەرچەندە مرۆڤەكان بە بزاڤ و كاركردن و بەرهەمهێنانی زیاتربن، ئەوەندە سوود لە رووداو ودیاردەكانی سروشت و كۆمەڵگا وەردەگرن و پەیوەندییان لەگەڵ یەك و لەگەڵا سروشت زیاتر جۆراو جۆر تر دەبێت.

لێرەوە دەزانین كە سەرچاوەی فێربوونی مرۆڤ سروشت و بوونی كۆمەڵایەتیە، و ئایدیا لەلای دروست دەبێت و دەكرێتە پێگەیەك و دەستپێكیك بۆ لێكدانەوەو شرۆڤەكردنی هەموو ئەو رووداوو دیاردانەی لە ژیانی رۆژانەی مرۆڤەكاندا روو دەدەن، بەڵكو بە بۆنەیانەوە دەتوانێت گۆرانكاری لە سروشتییشدا بكات، هەروا ئەو ئایدیایانەی لەلای مرۆڤەكان دروست دەبن، یارمەتیدەر دەبن لەوەرگرتن و خوێندنەوەی ئەزموونی خەڵكی دیكە، لەكاتێك خاوەن ئەزموونەكان ئەو دۆزینەوە و دەستكەوتانەی پەیدایانكردووە، بەهەر هۆكارێك دەگاتە دەستی ئەوانی دیكە، چ لە رێگەی كتێب بێت یان هەر بلاوكراوەیەك یان كە لەپوروسایتی ئەلیكترۆنی بێت، بۆیە پێویست ناكات مرۆڤەكان هەمان بەسەرهات و ئەزموونەكانی كەسانی پێش خۆیان و نەوەكانی كۆنی مرۆڤایەتی، جارێكی دیكە بژیێنەوە، بەڵكو لەرێگەی ئەو ئایدیایانەی پەیدایان كردووە، ئەوا سوود لەم ئەزموونانە وەردەگرن، بۆیە دەكرێت بگوترێت ئەو ئۆبێكتە ماتیریالییانە بنەماكانی ئایدیالی بۆ مرۆڤەكان ئامادە دەكەن و ئەوانیش لە رێگەی ئەو ئایدیایانەوە جارێكی دیكە ئایدیاو بۆچوون و فیكر دروست دەكەنەوە,

ماركس و ئەنگلز لە ئایدیۆلۆژیای ئەلمانیدا دەڵێن: مرۆڤەكان لەپرۆسەی بەرهەمهێنانی بوونی كۆمەڵایەتی خۆیاندا، هەمیشەو بەردەوام هەنگاو دەنێنە نێو گەلێك پەیوەندی دیاریكراو بەدەر لە ئیرادەی خۆیان، واتە ئەو پەیوەندیانەی بەرهەمهێنان كە گونجاون لەگەڵ قۆناغێكی دیاریكراوی گەشەكردنی هێزە ماتیریالییەكانی بەرهەمهێنان.

خۆ لێرەدا پێویست دەكات ئاماژە بە ژێرخانی كۆمەڵگا بدەین، كە دەكاتە كۆی هەموو ئەو پەیوەندییانەی بەرهەمهێنان و هێزەكانی بەرهەمهێنان، بەواتایەكی دیكە دەكاتە بنەما ئابوورییەكانی كۆمەلگا، هەر لەسەر بنچینەی ئەم ژێرخانەش، سەرخانی یاسایی و سیاسی واتە دەوڵەت، ئایین و كەلتورو هەموو دەزگا ئەمنی و سەركوتكەرەكانیش دەگرێتەوە.

جێگەی ئاماژە پێكردنە كە رۆلی سەرخان بەرگریكردن و پشتیوانی ژێرخانەو خەریكی بەهانە هێنانەوەیە بۆ پەردە پۆشكردنی هەموو كردەوەكانی چینی باڵا دەست و خاوەن هۆیەكانی بەرهەمهێنان و پەیوەندییەكانی بەرهەمهێنان.

تێری ئیگلتون لە (بۆچی ماركس لە سەرحەق بوو؟) دەڵێت: (لەوانەیە ژێرخان سەرخانی بەدی هێنابێت، بەڵام مانەوەی ژێرخان بەرادەیەكی زۆر بەستراوەتەوە بەبوونی سەرخانەوە، بەبێ‌ سەپۆرت و پارێزگاری دەوڵەت، سیستەمی مافناسی، حزبە سیاسییەكان و خولانەوەی ئەو ئایدیایانەی بەرگری لەسەرمایەداری دەكەن لە میدیاكان و شوێنەكانی دیكەدا، ئەوا بناغەكانی سیستەمی خاوەندارێتی باڵا دەست بەجۆرێك لە رزۆكتردەبوو لەمرۆ) ل 254

كەواتە بەپێی ئەم بۆچوونە بێت‌و بگەرێینەوە بۆ ئەو ئەزموونانەی سۆسیالیستی و بۆچوونی زۆرێك لە بیرمەندو ئابوریناسانی جاران، كۆمەڵگا دەكرێت دابەش بكرێت بۆ دوو ئاستی دیاریكراو، ژێرخان و سەرخان.. یەكەمیان هەموو بواری ئابووری و هێزە بەرهەمهێنەرەكان و پەیوەندییەكانی بەرهەمهێنان دەگرێتەوە، دووەمیشیان سەرخان، دەكاتە هەموو ئەو دەرهاوێشتانەی كە تایبەتمەندی ژێرخانەكە رێكیان دەخات، لەچینە كۆمەڵایەتییەكان و سیاسەت و ئایین و ئەدەب و كەلتورو هەموو دەزگا حكومی و دەسەڵاتیەكان لە سوپاو پۆلیس و دەزگا ئەمنییەكانی دیكە، كە هەموویان لە خزمەت و بۆ هێشتنەوەو بەرگریكردنن لە ژێرخانی كۆمەڵگا.

لەو باوەڕەدام كە ماركس لە هیچ نووسینێكی بەمجۆرە میكانیكیانەیە شتەكانی پۆلین نەكردووە، بەڵكو ئەوەندەی ئەو ئاماژە بە رۆڵ و سەرسامی خۆی بەبواری ئەدەب و فیكر نیشانداوە، دەردەخات كە رۆلێكی زۆر كاریگەریان دەبێت لە گۆرانكارییەكانی ناو كۆمەڵگا و بەڵكو لەسەر ژێرخانیش. ئەوان واتە ماركس و ئەنگلز كە باسی قۆناغەكانی گۆڕانی كۆمەڵگا دەكەن، باسی دروستبوونی قۆناغە نوێیەكان لە ناو هەناوی كۆنەكاندا دووپات دەكەنەوە، بۆ نموونە سەرەتاكانی دروستبوونی كۆیلایەتی لەناو هەناوی كۆمۆنی سەرەتایی و هەروا دروستبوونی فیودالی لەناو هەناوی كۆیلایەتی و سەرمایەداریش لەناو هەناوی فیودالیدا دووپات دەكەنەوە، كە رەنگە هەندێكیان پێویستیان بە چەندین سەدە ساڵ بووە تا توانیویانە دەسەڵات بگرنە دەستی خۆیان، بەڵام باسی ئەوە دەكرێت كە هیچ بوارێك رەخساو نییە بۆ سۆسیالیزم و پەیوەندییەكانی بەرهەمهێنانی، تا بتوانێت لەناو هەناوی سەرمایەدارییدا دروست ببێت، رەنگە ئەم حالەتە بۆ بواری ئابووری و بنەما سەرەكییەكانی ژێرخانی كۆمەڵگا جێگەی باوەرپێكردن بێت، چونكە زۆربەمان ئەزموونی یەكیەتی سۆڤیەت و وڵاتە بەناو سۆسیالستیەكانمان بینی، كە نەیانتوانی لە دژایەتیكردن و ئابلۆقەی سەرمایەداری جیهانی رزگاریان ببێت، ئەوەی ئێستاش دەیبینین، لەوڵاتانی چین و كۆریاو كوباو هەندێكی دیكە، باشترین بەڵگەن كە ناتوانن وەك جەزیرەیەكی سنوردارو دابڕاو لەجیهانی سەرمایەداری بەردەوامی بەخۆیان بدەن و لە خزمەتگوزارییەكانیان بۆ خەڵكی ئەو وڵاتانە درێژە پێدەربن، بەڵام ئەوە واتای ئەوە ناگەیەنێت كە دەستەوەستان بەرامبەر بەستەمەكانی سەرمایەداری و داگیركارییەكانی بوەستین، بۆیە واپێویست دەكات خوێندنەوەیەك بۆ ئێستای سەرمایەداری جیهانی بكەینەوە و بزانین، ئایا هەر ئەو سەرمایەدارو چینە بۆرژواییە كە لەزەمانی ماركس و ئەنگلزدا هەبوو.. ئایا بوار هەیە كار بكرێت بۆ دامەزراندنی كۆمەڵگای سۆسیالیستی و رزگاری یەكجارەكی مرۆڤایەتی لەچەوساندنەوەو ژێردەستی و كۆیلایەتی؟

* * *

بیرمەندەكانی سەرمایەداری جیهانی بەبەردەوامی كارییان كردووە بۆ ئەوەی سەرمایەداری بەكۆتایی مێژوو بناسێنن‌و، سەرمایەداری بەرزگاركەرو خولقێنەری مرۆڤی نوێ دیار بكەن، بەڵكو هەوڵەكان بۆ ئەوەیە كە مرۆڤایەتی بەگشتی سەیری سەرمایەداری بكات وەك چارەنووسی هەموو مرۆڤایەتی و خاوەنی ئێستاو دوا رۆژو رێكخەری هەموو شتەكانی جیهان، تاوای لێ بێت هەر كۆمەڵگایەك یان كەسێك و چینێك چاویان لەدەستی سەرمایەدارە بەجیهانكراوەكان و دەسەڵاتە بێسنورەكانیان بێت تا ئاوڕێكیان لێ‌ بدەنەوەو نەیەڵن لەبرسانا بمرن و لەناو كارەساتە سروشتی و مرۆییەكان و لەشەڕو لەدەستی حكومەتە نابووتەكانیان رزگاریان بكات.

ئەگەر ماوەیەك بەرەو رابردوو بگەڕێینەوە, دەبینین كە ئەو چینە تازە پێگەیشتووەی ناوی بورژوا بوو لەدوای سەرهەڵدانی شۆڕشی پیشەسازی لە ئەوروپا سەرەتاكانی دروستبوونی خۆی سەپاند‌و، كەوتە كاركردن بۆ پێشخستن و زیادكردنی هێزەكانی بەرهەمهێنانی خۆیـ تاوایلێهات ئەو هێزانە كەوتنە بەرەنگاری لەگەڵ ئەو پەیوەندییەی بەرهەمهێنانی ئەوكات باوبوو، كە پەیوەندییەكانی بەرهەمهێنانی فیودالی بوو، تا مەیدانی بۆچۆڵ بكات و پەیوەندییەكانی بەرهەمهێنانی خۆی بسەپێنێت. ئەوەبوو بەباشترین شێوە قەیرانە ئابورییەكانی فیودالی ئیسغلال كردو ئەولاوازی و شێواوییەی دەسەڵاتی ئەرستۆكراتەكان و رووخاندنیان لەلایەن خەڵكی بێزارو برسی و شۆڕشگێر بەكارهێنا بۆ گەیشتن بەدەسەڵات و سەپاندنی ژێرخانی خۆی و پەیوەندییەكانی بەرهەمهێنانی سەرمایەداری. كە لەفەرەنسا بەشێوەیەكی خوێناوی و لەكۆمەڵگاكانی دیكەی رۆژئاوایی دا بەئارامی روویاندا.

سەرمایەدار لەپێناو پەیداكردنی قازانجی زیاتر بۆ خۆی بە وەحشیترین شێواز مامەڵەی لەگەڵ كرێكاراندا دەكرد و چەوساندنەوەكانی هیچ كەسێك و خێزانێك لێی رزگار نەبوو، بەڵكو بەباشترین شێوازی خۆی پیاوو ئافرەت و منداڵانیشی بەكارهێنا بۆ هێنانەدی ئامانجەكانی. تاوایلێهات سنورەكان ببەزێنێت و بۆ پەیداكردنی سەرچاوەی كەرەستەی خاوی نوێ و بازاری نوێ بۆ كاڵاكانی، بۆیە لەرێگەی بەكارهێنانی دامودەزگاكانی حكومەت و پەرلەمان و هەموو هۆیەكانی دیكەی بەردەست كەوتە داگیركردنی خاكی وڵاتانی دراوسێ و بەوەش نەوەستا دەست درێژی بۆ سەر كیشوەرەكانی دیكەش كرد. ئەوە بوو بەریتانیا وڵاتانی ئاسیای داگیركردوو فەڕەنساش رووی لە وڵاتانی ئەفریقیا كردو بەرەو كیشوەری تازەی ئەمریكا هێزەكانیان نارد. بێگومان ئەو وڵاتانەی ئەوان داگیریان كردن، بێ‌ شارستانیەت و كەلتورو دواكەوتوو نەبوون، وەك ئەوەی ئەوان بانگەشەیان بۆ كرد، كەوا چوون بۆ ئەوەی كۆلۆنیالیان بكەن و لەمەینەتی و وەحشیگەری و دواكەوتوویی رزگاریان بكەن. بەڵكو هەریەك لەوانە خاوەنی شێوازی بەرهەمهێنانی تایبەت بەخۆیان بوون. هەروەك ماركس بۆ ئەوەی جودایان بكاتەوە لە ئابوری وڵاتانی ئەوروپی ناوی نا (جۆری بەرهەمهێنانی ئاسیایی) كە سیماو شێوازی بەرهەمهێنانی تایبەتی خۆیان هەبووە و زیاتر لە كۆمەڵگایەكی كشتوكاڵی و مەرداری دەچوون‌و پشتیان بە ئاودێری دەبەست بۆ برەودان بەكارەكانیان، لەكاتێكدا ئیمپریالیستەكان ئەفریقیەكانیان بەوەحش و مرۆڤ خۆرو ژیانی گیانلەبەرانە بەخەڵكی خۆیان ناساند، گوایە لەسەردەستی ئەوان لەو مەینەتیە رزگاریان دەبێت بێگومان لە پرۆسەی ئەو داگیركارییانەدا بەملیۆنان كەس لەناوبران و بەملیۆنیشیان لێ‌ بەكۆیڵەكران و بەكارهێنران بۆ دامەزراندنی دەسەڵات و دەزگا سەركوتكەرەكانی خۆیان لەو وڵاتانەدا، و بەهەوەسی خۆیان لەوێدا چینی كۆمەڵایەتی جۆراوجۆریان پێكدەهێنا كە هیچ بنەمایەكی كۆمەڵایەتی و مێژوویی و ئابورییان لەناو كۆمەڵگاكانی خۆیاندا نەبوو، دوای ئەنجامدانی چەندین شەڕی گەورەو وێرانكاری لە نێوان خۆیان و لەگەڵ گەلانی دیكەو بڵاوبوونەوەی هۆشیاری چینایەتی و نیشتمانی لەلای ئەو گەلانە وای لێكردن كە بیر لە رزگاریخوازی لە ژێر دەستەیی و بەهەدەردانی سامانەكانی خۆیان بكەنەوە، كە رەنگە لێرەدا رۆڵی ماركسیزم و بڵاوبوونەوەی لە دوای شۆڕشی ئۆكتۆبەری (1917) ی روسیا هۆشیاركردنەوەی گەلانی ژێر دەستە بە پلانەكانی وڵاتانی ئیمپریالی، وای كرد زۆر لەو گەلانە بزاڤی رزگاریخوازی تێدا سەرهەڵبدات.

بێگومان لە قۆناخی ئیمپریالیزمدا وای لێهاتبوو خاكە داگیركراوەكانی بەریتانیا لە هەموو جیهاندا، رۆژی لێ‌ هەڵدەهات و لەوێشدا ئاوادەبوو، چونكە ئەم سەرو ئەو سەری دنیای داگیركردبوو، هەروا خاكی كیشوەرەكانی ئاسیاو ئەفریقیاو ئەمریكا لەنێوان دەسەڵاتە سەرمایەدارییەكانی ئەوروپی دابەش كرابوون، ئینجا بە ئازادانەو بەپێی خواستی خۆیان كەوتنە كوشت و بڕی دانیشتوانەكانی ئەوێ‌ و دەستیان گرت بەسەر هەموو سامانە سروشتیەكانیان، تا ئەو كاتەی بزاڤی میللی لەناو ئەم خاكانەدا سەریان هەڵدا، بەتایبەت دوای دامەزراندنی یەكەم دەوڵەتی كرێكارو جوتیاران لەجیهاندا و هاندانی ئەو گەلانە و هاوكاریكردنیان و پێگەیاندنی كادیری سەركردە بۆ بزاڤەكانیان، بۆیە دوای تەواوبوونی شەڕی جیهانی یەكەم، كە شەڕێكی ئیمپریالیانەی سەرمایەدارانی جیهان بوو، بۆ دابەشكردنی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی پەككەوتوو و خاكەكانی دیكەی جیهان لەنێوان وڵاتە سەركەوتووەكانی شەڕەكەو كێشانی سنورەكان بەپێی رێككەوتنی نێوان خۆیان و دەست گرتن بەسەر سامانە سروشتیەكانیان و بۆ ئەم مەبەستەش چەندین رێككەوتننامە ئامادە كرابوون. بەڵام سەركردەكانی شۆڕشی ئۆكتۆبەر زۆربەی ناوەڕۆكی ئەو رێككەوتنامانەیان ریسوا كرد و بۆ گەلانی جیهان ئاشكرایان كرد و ئاگاداریان كردنەوە لەوداگیركارییەو چەوساندنەوەو مەرامانەی بۆیان ئامادەكرابوون و لەسەریان رێككەوتبوون.

بۆیە وڵاتە ئیمپریالیەكان كەوتنە بەردەم بەرگری و شەڕی ناوخۆ لەناو خاكە داگیركراوەكانیان هەرچەندە زۆر سەرەتایی بوون لەدژی مانەوەیان و ناچاركران سوپای تایبەت بۆ ئەم مەبەستە ئامادە بكەن و بودجەی تایبەتیان لە قازانجەكانی خۆیان بۆ ئامادە بكەن و ئەم بزاڤانە دەمكوت و دابمركێننەوە. لەبەر ئەوەش كە ئەم شەڕانە دەبوونە هۆی رێگری لە گەیشتنیان بەسەرچاوەكانی سامانە سروشتیەكانی ئەم وڵاتانە بەسانایی بۆیە ناچاربوون بیر لەجۆرێكی دیكە لە داگیركاری بكەنەوە، بەوەی حكومەتی دەستكردو باشكۆیان بۆ دابمەزرێنن، لەكەسانی داردەست و چلكاو خۆری خۆیان. هەروا كاركردن بۆ دروستكردنی هەندێك چین و توێژی مشەخۆری وا كە هیچ رەگوڕیشەی كۆمەڵایەتیان نەبوو، پاشكۆ و كۆیلەی وڵاتە سەرمایەدارییەكان بوون.

هەرچەندە لەو وڵاتانە هەندێك دەسەڵاتی عەسكەری هاتنە سەر حوكم كە ناویان لە خۆیان نابوو گوایە خاوەن حزبی نیشتمانی و نەتەوەیین‌و، خۆیان وا دەناساند كەوا دژی ئیمپریالیزم و دۆستی گەلەكانیانن، بەڵام لەروالەتدا هیچ دەستكارییەكی بواری ئابووری و بنەما كۆمەڵایەتییەكانیان نەدەكرد، بەتەنها بۆ خۆیان و مشەخۆرانی دیكەی شێوەی خۆیان سامانەكانی وڵاتەكانیان دەفرۆشت و بەكاردەهێنا و هەموو بزاڤێكی نیشتمانی راستەقینەیان دەمكوت و لەناو دەبرد هەربۆیەش سەدەی بیستەم و بەتایبەتیش نیوەی دووەمی پڕبوو لە كودەتای سیاسی و عەسكەری لەو وڵاتانەی داگیركەرەكان جێیان هێشتبوون، بەڵام هێشتا دەستیان لەناو هەموو بوارەكانی ژیانی ئەواندا كاریگەری 

هەبوو، نموونەی ئەوانە وڵاتانی ئاسیا و ئەفریقیا و ئەمەریكای لاتینی، كەهیچ پشوویەك و ئاسوودەییەكیان بەخۆوە نەدیتوە و ئیستاشی لەگەڵدا بێت.

* * *

جۆری بەرهەمهێنانی ئاسیای: لە(كوردستان و رۆژهەڵات و تایبەتەمەندییەكانیان) داهاتووە، ((لەساڵی 1853، بیرۆكەی (جۆری بەهەمهێنانی ئاسیایی) لەلای ماركس و ئەنگلز دروست بوو، ئەویش ئەو كۆمەڵگایانە دەگرێتەوە كە لە رووی ئابووری و سیاسی و ئاوو هەواو و نەتەوە و ئایینی دا جیاوازن، گەر بەراورد بكرێن لەگەڵ كۆمەڵگای ئەوروپی. لەنامەكانی ماركس و ئەنگلزدا ئەم مەسەلەیە دووپات كراوەتەوە كاتێك كە نووسیویانە (كلیلی راستەقینە بۆ رۆژهەڵات. كە ئاسمانەكەشی دەگرێتەوە، بەواتای ئایین، ئەوەیە كە لەوێدا مۆڵكایەتی تایبەت بۆ زەوی نییە). هەروا لە پەراوێزێكدا ماركس دەڵێت: (جۆری بەرهەمهێنانی ئاسیای قۆناغێكە لەنێوان كۆمۆنەی سەرەتایی و سیستەمی كۆیلایەتی و لە جۆرێك موڵكایەتی رۆژهەڵاتی پێك دێت، كە كەرتبوونی تێدا نییە).

ماركس دوای ئەوەی لە بارودۆخی ئەوروپادا نەشونمای سەرمایەداری بەحەتمی زانیووە، بەڵام هیچ كاتێك تێپەربوونی میللەتانی جیهانی بەهەمان نەخشەی مێژوویی، واتە بەپێنج قۆناغەكەدا بەحەتمی نەزانیووە، بەڵكو گوتویەتی (ئەمجۆرە پێشكەوتنە مێژووییە تەنها لەوڵاتانی ئەوروپای رۆژئاوادا بەحەتمی دەزانم) ل4-5.

هەروا لەلاپەرە 6دا هاتووە، بەمجۆرە گەلانی رۆژهەڵات كە لە هەموو پێشكەوتنێكی پیشەسازی دواكەتبوون و جگە لە چەند بەرهەمێكی دەستی لە شارەكاندا هیچی دیكە نەبوو، هەروا زۆربەی زۆری خەڵكی ئەو كۆمەڵگایانە لە ژیانی كۆچەریدابوون، وەك زانراویشە لە كۆچەریدا لەبەر نیشتەجێ نەبوونی كۆچەران شارستانیەت دروست نابێت، بۆیە لێرەدا دەتوانین بڵێین بەبۆنەی كۆلۆنیالكردنی ئەو وڵاتانەوە، شێواندنێكی ئاشكرا لە قۆناغەكانی پێشكەوتنی ئەو كۆمەڵگایانەدا روویدا. چونكە بازدانێك لەسەر هەندێك قۆناغ روویدا و قۆناغی واداهێنرا كەهیچ بنەمایەك و زەمینەیەكی لەباری لەم كۆمەڵگایانەدا نەبوو، بۆیە تائێستاش لە زۆر جێگای ئەم رۆژهەڵاتەدا روخسارە ناسراوەكان و بنەما ئابوورییەكانی قۆناغی دەرەبەگایەتی، یان هەر قۆناغێكی دیكەی كۆمەڵ، هیچ رەسەنایەتیەكان تێدا نییە، بەبەراورد لەگەڵ ئەوانەی لەكۆمەڵگا ئەوروپییەكاندا هەبوو).

بۆنموونە لەعێراقی سنوور دارێژراو لەلایەن رێككەوتنامەی سایكس- بیكۆ، وڵاتە داگیر كارەكان كارییان كرد بۆ ئەوەی چینێكی دەرەبەگی دروستكراو لەوێدا دروست بكەن، ئەوەبوو لەناو عەرەبەكان چەند خێزانێكی ئایینی و بەناو شێخ و لەكوردستانیش چەند خێزانێكی بەناو شێخ و هەندێكی دیكەی كە هیچ پەیوەندییەكیان بەو ناوچانە نەبوو كردە دەرەبەگ و هاوەن زەوی و زار، لەگەڵ ئەوانەی لەپێشدا عوسمانییەكان دروستیان كردبوون، و پاشان لایەنگیرییان بۆ بەریتانیا نیشاندابوو. ئەوانە بوونە خاوەن زەوی و گوندەكانی عێراق و كوردستان.

 

* بۆزیاتر تێگەیشتن و بەدرێژی بگەرێوە بۆ (نەوزاد مهندس، كوردستان و رۆژهەڵات و تایبەتەمەندییەكانیان، بڵاوكراوەكانی بیری نوێ 1997)

هەروا لە شارەكاندا بۆرژوایەكی كومپرادۆری لایەنگری خۆی‌و پاشكۆ لە رووی ئابوورییەوە هاوكاری كرد‌و هیچ كاتێك نەبوونە ئەو سەرچاوەیەی كەل‌و پەل‌و پیشەسازی كە بتوانن جێگرەوەی بەرهەمەكانی سەرمایەداران بن‌و كاربكەنە سەر رێژەی قازانجەكانیان‌و ببنە خاوەنی بنەما ئابوورییەكان‌و بەرهەمهێنانی كاڵای تایبەتی خۆیان، بە جۆرێك كە جێگرەوە‌و ركابەری كاڵاكانی هاوردەكراوەی سەرمایەدارانی جیهان بن.

هەرچەندە دوای ئازادبوونی هەندێك لەو گەلانە تاڕادەیەك توانرا چەند پیشەسازییەكی نانەوتی‌و بە رووبوومی كشتوكاڵی وا دابمەزرێت كە بتوانێت هەندێك لە پێداویستییەكانی بازاڕی ناوخۆ تێر بكات، بەڵام هەرزوو بە كۆدەتای سەربازی‌و كوشت‌و بڕ ئەو دەستە حوكمڕانانە لەناو بردران‌و دیسان كەسانی كاسەلێس‌و دارودەست هێنرانەوە سەر حوكم، هەر زوو هەموو ئەو بەرژەوەندییانەی لە كاتی ئازادبوونی گەلاندا لە دەستی داگیركەران دەركرابوون، گەڕێنرانەوە جگە لەوەش وڵاتێكی وەكو عێراق، وای لێكرا پیشەسازی‌و كشتوكاڵا بەلاوە بنرێت‌و تەنها پشت بە فرۆشتنی نەوت ببەستن، واتە ئابوورییەكی بەرخۆری پیادەكرا، كە ئەوەش گەلانێك دروست دەكات كە هیچ گرنگی بەكاركردن‌و بەرهەمهێنان‌و خۆماندووكردن‌و پشت بە خۆبەستن نەدەن، بەڵكو چاویان لەو داهاتەی نەوت بێت‌و گەلانێكی حازرخۆر‌و ئیستهلاكی بن.

بۆیەلەگەڵا پێشسهاتەی هەر قەیرانێك‌و شەڕێك، ئابوورییان دادەپی ‌و ناچاری وەرگرتنی قەرز دەكرێن لە بانك‌و سەندوقەكانی دراوی جیهانی، كە ئەوانیش لەلایەن سەرمایەدارانی جیهانی‌و وڵاتانی زلهێز بەڕێوە دەبرێن.

كاتێك هەر وڵاتێكی لەمجۆرە ناچاری وەرگرتنی قەرز دەبێت لەم دەزگا سەرمایەدارییانە، ئەوا واتای داڕمانی ئابووری دەگەیەنێت، چونكە لە رێگەی پێدانی قەزر، ئینجا چ تایبەت بێت یان حوكمی، ئابووری وڵاتانی قەرزدار زیاتر‌و زیاتر تووشی پاشكۆیەتی‌و بەرز بوونەوەی رێژەی قەرزەكان‌و زیادبوونی ئەو رێژەیەی بۆ سوود دیاریكراوە‌و كەڵەكەبوونی بە خێرایی دەبێت، تاوای لێدێت زۆر لەو وڵاتانە ناتوانن تەنها رێژەی سوودی قەرزەكانیش بگەڕێننەوە، بۆیە ناچاری وەرگرتنی قەرزی نوێ‌ دەبنەوە، سەرباری كۆنەكان.

لە كاتێكدا دەسەڵاتدارەكانی ئەم وڵاتانە بەشێكی زۆری ئەم قەرزانە بۆ حیسابی تایبەتی‌و وەبەرهێنانی تایبەتی خۆیان گل دەدەنەوە‌و لەناو وڵاتە سەرمایەدارییە گەورەكان بەكاریان دێننەوە.. لە بەرامبەریشدا هیچ بەرهەمهێنانێكی كاڵاو خزمەتگوزار بۆ ئابووری ئەم وڵاتانە رێگەی پێنادرێت بەپێی مەرجەكانی دەزگا قەرز پێدەرەكان.

بۆیە ناكرێت هیچ كاتێك وابزانین كە سەرمایەدارانی جیهانی، دەبنە خەمخۆر‌و پاڵپشتی چینە پارەدار‌و بۆرژواكانی وڵاتانی باشوور‌و (بە واتای وڵاتانی دواكەوتوو‌و ژێر دەستە). چونكە ئەوانە دەبێت تەنها چاو لە دەست‌و قەرزدار‌و نۆكەری سەرمایەداری جیهانی بن، ‌و تاكە ئەركیان ئەوەبێت، چۆن گەلانی خۆیان برسی‌و بێ‌ خزمەتگوزارییە سەرەتاییەكان بكەن‌و لە كاتی سەرهەڵدانەكاندا سەركوت‌و بێدەنگیان بكەن‌و، سیستەمی سەرمایەداری بپارێزن‌و سەرچاوەكانی دەستكەوت‌و قازانجەكانی گەورەكانیان زیاد بكەن‌و بەردەوامی بۆیان دابین بكەن كەواتە هیچ كاتێك ئەو پارەدارەی لە كۆمەڵگاكانی خۆماندا بەدییان دەكەین ناكرێت ناویان بنێین سەرمایەدار‌و چاوەڕوانی هیچ هەڵوێستێكی نیشتمانیانە‌و نەتەوایەتییان لێ‌ بكەین.. چونكە ئەگەر بێت‌و لە رووی ئابوورییەوە سەرچاوەكانی دەوڵەمەندبوونی ئەوانە لێك بدەینەوە، ئەوا بۆمان روون دەبێتەوە كە بنەمایەكی ئابووری وایان نییە كە بتوانین پۆلێنیان بكەین بە جۆرێك لە جۆرەكانی بەرهەمهێنانی ناسراو, واتە پیشەسازی یان كشتوكاڵی ، یان پتڕۆڵی، یان میدیایی‌و گەشتوگوزاری‌و ... هتد.. بەڵكو سەرچاوەی پەیداكردنی سامانەكانیان زیاتر مافیایی‌و بەهەدەردانی سامانەكانی وڵاتەكانیان‌و فرۆشتنیەتی بە هەرزانی بۆ بێگانە‌و برەودان بە كردنەوەی بازاڕی زیاتر ‌و قازانجی زیاتر بۆ كاڵاكانی دەرەوە‌و بازرگانی كردن بە داهاتی خەڵكی وڵات‌و رووتاندنەوەیانە.

خۆ ئەگەر یەكێك لەو پارەدارانە هەوڵی دابێت بۆ ئەوەی پارەكەی لە بوارێكی بەرهەمهێنانی پیشەسازی یان كشتوكاڵی‌و هیتر تەرخان بكات‌و هەوڵی وەدەستهێنانی بەرهەمێكی خۆماڵی دابێت‌و ژێرخانێك دابمەزرێنێت، ئەوا ئەو مشەخۆرانە بە هەموو شێوەیەك كەوتوونەتە خۆ بۆ داشكاندنی نرخەكانی لە رێگەی هاوردەكردنی كاڵای دەرەوە بە نرخی هەرزانتر‌و بە كوالێتی زۆر خراپ، تاڕادەیەكی وا كە مەترسی لەسەر گیان‌و تەندروستی بەكاربەر‌و ئابووری‌و ئاسایشی نیشتمانی ئەو وڵاتەدا هەبێت.

هەروا لەم وڵاتانەدا دەبینرێت كە تەنها بواری وەبەرهێنان كراوەیە بۆ كۆمپانیا بیانییەكان‌و سنوورداركراوە بە دروستكردنی باڵاخانەی بەرز‌و گەورەی وا كە تەنها بگونجێت بۆ بازاڕی ئیستهلاكی ‌و هۆتێل‌و نیشتەجێبوونی كەسانی پارەدار‌و لە كاتێكدا هیچ یاسایەك بەدی ناكرێت بۆ پابەندبوونی ئەو كۆمپانیایانە تا لە ئەنجامدانی كارەكانیاندا ئەندازیار‌و پسپۆڕ‌و وەستاو كرێكاری خۆماڵی بەكاربخەن، بەڵكو هیچ كەرەستەیەكی كاركردنیش لەلایەنە خۆماڵییەكان وەرناگرن، واتە ستافی كاركردن‌و كەرەستەی دروستكردن‌و هیتریش لەلایەن خۆیانەوە دابین دەكرێت‌و هیچ سوودێكیان بۆ خەڵك‌و بەرهەمەكانی خۆماڵی نییە‌و پابەندبوون بە هیچ یاسایەكی خۆجێی قبوڵا ناكەن. بێگومان لە ئەنجامدانی ئەم كارانەشدا توێژێكی مشەخۆری خۆماڵی هەموو ئاسانكارییەكیان بۆ ئەنجام دەدەن لە بەرامبەر دەستكەوتێكی دراوی كە هیچ سوودێكی بۆ داهاتی كۆمەڵایەتی‌و ئابووری خەڵكی ئەو وڵاتانەدا نییە.

* * *

لێرەدا پرسیارێك دێتە پێشەوە، ئایا ئەو چینە كۆمەڵایەتییانەی لە زەمانی ماركس‌و ئەنگلزدا هەبوون‌و, پێناسەو سیمای دیاریكراوی خۆیان هەبوو، هیچ گۆڕانكارییەكیان بەسەردا هاتووە لە ئێستادا؟ ئەگەر هاتووە، ئەو گۆڕانكارییانە چین‌و لە چ سیستەمێك‌و كۆمەڵگایەكدا زیاتر بەدەر دەكەون؟

ماركس‌و ئەنگلز لە ژیانی خۆیاندا نەفیكردنی فیودالیان لە كۆمەڵگا ئەوروپییەكاندا بینی‌و دروستبوونی سیستەمی سەرمایەداری‌و لەناوچوونی توێژە پیشەدار‌و كاسبكارەكان‌و هیجرەتی بە كۆمەڵی جووتیاران لە گوندەكانەوە بۆ سەنتەری شارەكان‌و دابڕانیان لە هەموو هۆیەكانی بەرهەمهێنانی كشتوكاڵی‌و بوونیان بە پرۆلیتاریا لە دەزگاو مانیفاكتۆرەكانی سەرمایەداراندا بینی، هەروا وەرگەڕانی ئەریستۆكراتەكانی فیودالی بۆ سەرمایەدار‌و چینی بۆرژوا، هەروا پەیداكردنی قازانجی زیاتر لەلایەن سەرمایەدارانەوە بەشێوەیەكی ئەوپەڕی دڕندانە‌و بێبەزەییانە‌و چەوساندنەوەی پرۆلیتاریایان بەدی كرد.

لە دوای بەسەرداچوونی ئەم هەموو ساڵە‌و هاتنی سەدەی بیست‌و یەكەم، بابزانین سەرمایەداری چۆن خۆی گونجاندووە‌و درێژەی بە هەبوونی خۆی داوە‌و بەردەوامی بە زیادكردنی قازانجەكانی داوە. لە پێشتر باسمان كرد كە سەرمایەدارانی ئەوروپا بۆ پەیداكردنی كەرەستەی خاو‌و بازاڕی نوێ‌ بۆ كاڵاكانیان‌و بەرهەمهێنانی، دەستیان كرد بە پێكهێنانی سوپاو دروستكردنی چەك‌و تەقەمەنی‌و پێشخستنی ئامێرەكانی گواستنەوە‌و كوشت‌و بڕین‌و، كەوتنە هەوڵدان بۆ فراوانكردنی سنوورەكانی خۆیان، سەرەتا لەسەر حیسابی هاوسێكانیان‌و پاشان دەستدرێژی بۆ سەر وڵاتانی دووری كیشوەرەكانی دیكە..‌و پاشان پێكهێنانی یەكێتی‌و كانتۆن‌و میترۆپۆلی سەرمایەدارە گەورەكان‌و بانكە ئۆلیگارشیەكان‌و دەست بەسەرداگرتنی زۆربەی هەرەزۆری هۆیەكانی بەرهەمهێنان لە رێگەی تەنها پارەو بانكە زەبەلاحەكانی خۆیان. تاوای لێهات بوونە مۆنۆپۆلكاری هەموو چالاكییەكە ئابوورییەكان لە ئاستی جیهانداو كردنەوەی چەند دەزگایەكی جیهانی لە شێوەی سەنتەری بازرگانی جیهانی‌و سەندوقی دراوی نێودەوڵەتی‌و چەندینی دیكە، كە لە رێگەیانەوە قەرز دەدرایە دەزگاو حكومەتەكانی وڵاتە تازەپێگەیشتووەكان (جیهانی سێیەمی ئەوكات) بەرامبەر چەند مەرجێكی داسەپێنراوی وا كە بە هیچ شێوەیەك ئەو قەرزە بۆ بوژاندنەوەی ژێرخانی ئابووری وڵات‌و كردنەوەی پیشەسازی بەرهەمهێن‌و چالاكی ئابووری وا كە وڵاتەكانیان بباتە ئاستێكی بەرزی خۆژێنی‌و ئاسوودەیی كۆمەڵایەتی بەكارناهێنرێت، بۆیە یەكێك لە مەرجەكانیان نەهێشتنی هیچ خزمەتگوزارییەكی ژیاری‌و دەزگایەكی حكومییە‌و، بەڵكو فرۆشتنی هەموو دەزگاكانی حكومی بە كەرتی تایبەت.. ساڵانەش رێژەی سوودەكانی لەسەر قەرزەكان لە زیادبووندایە، بە جۆرێك كە وڵاتی وا هەیە لە حەفتاكانی سەدەی بیستەمدا قەرزی وەرگرتووە، تا ئێستاش نەیتوانیوە نەك قەر قەرزەكان بەڵكو رێژەی سوودەكانیشی بگەڕێنێتەوە. كەواتە لەوێدا ئابوورییەكی چاولەدەست‌و پاشكۆ‌و بێ‌ بەرهەم دروست دەكات‌و تەنها مشەخۆران‌و وڵاتفرۆشەكان سوودمەند دەبن‌و چینی مامناوەند‌و هەژارەكان بەرەو هەژاری زیاتر‌و زیاتر دەچن، بۆیە پێویست دەكات ئاماژە بدەین بەوەی كە جیاوازی زۆر گەورە لە نێوان ئەم دوو ئاستەی وڵاتان لە جیهان دروست دەبێت‌و هیچ كاتێك سەرمایەدارێكی بچووكی وڵاتە دواكەوتووەكان ناتوانێت بگاتە ئاستی پاژنەی سەرمایەدارە گەورەكانی جیهانی، چونكە كاتێك لە وڵاتە سەرمایەدارییە پێشكەوتووەكان ئابووری دەگوازرێتەوە بۆ قۆناغی زاستی- تەكنیكی‌و بەكارهێنانی تەكنەلۆژیای نوێ‌، لە هەمان كاتدا ئابووری وڵاتە لاوازەكان لە رووی پەرەسەندنەوە لە قۆناغی كشتوكاڵی- خامەكان دەچێت بەرەو قۆناغی پیشەسازی- كشتوكاڵی، خۆ رەنگە لە هەندێك وڵاتدا ئەوەش بەدی نەكرێت وەك عێراق‌و سۆماڵا‌و سوودان‌و زۆری دیكەش. 

سەرمایەداران زۆر بە زیرەكانە بیریان لەوە كردۆتەوە دەزگاو ئاژانسی بەهێزی میدیایی‌و ئەمنستی‌و هەواڵگری وادابمەزرێنن كە كاریان تەنها دامركاندنەوە‌و سەركوتكردنی هەر هێزێك بێت كە دژایەتی سەرمایەداران بكات وەك سیستەم‌و وەك رژێم، لەهەر جێگایەكی جیهاندا بێت، هەروا لە رێگای دەزگا میدیاكارییەكانەوە، بە بەردەوامی كارییان كردووە بۆ برەودان بە بۆچوونە فەلسەفییەكانی خزمەتی خۆیان دەكات‌و گومڕاكردنی گەلان‌و نیشاندانی سەرمایەداران وەك رزگاركەری مرۆڤایەتی‌و كۆتایی مێژوو‌و، دروستكردنی گیانی قەدەری‌و تەسلیم بوون بە واقیع‌و خۆلەقەرەنەدانی هیچ بۆچوونێكی شۆڕشگێڕانە‌و دژە باوی.

دەكرێت سەرمایەداری وەك چین، جارێكی دیكە خوێندنەوەیەكی بۆ بكرێتەوە، چونكە لە پێشدا سەرمایەداران بە خاوەن مانیفاكتۆرەو بەرهەمهێنەری ئامێری گەورەو كانی خەڵوزو كانزاكانەوە دەناسران‌و خاوەنی داهاتی زۆر ‌وقازانجی گەورەبوون‌و چەوسێنەری راستەوخۆی كرێكاران بوون.. بەڵام ئێستا چەندین دەزگای وا هەن كە رێژەی قازانجەكانیان زۆر زیاترە لە وانەی جاران‌و خۆیشیان سەرقاڵا نەكردووە بە دابینكردنی ئامێری گەورەی بەرهەمهێنان‌و پاراستنیان‌و ئەنجامدانی نوێكردنەوەی ساڵانە‌و پەیداكردنی كەسانی پسپۆڕ‌و كرێكاری كارامەوە، بەڵكو قازانجێكی بێ‌ ماندووبوون وەدەست دەهێنن‌و هیچ كارێكی دەستی ئەوتۆش ئەنجام نادەن كە راستەوخۆ پەیوەندی بە شێوازی كاركردنەكەوە هەبێت.

لەوانە ئەگەر سەرنج بدەین، جاران دەزگایەكی سەرمایەداری، یان دەسەڵاتێكی خاوەن پارە، دەزگایەكی میدیایی، ئینجا بیستن، یان بینین، یان نووسین، بوایە، بەڕێوەدەبرد‌و مەسروفاتی پێداویستییەكانی دەكرد‌و، تەنها كاریان بەرگریكردن بوو لەم دەسەڵات‌و سیستەمە.. بەڵام ئێستا هەر دەزگایەگ لەوانە خاوەنی چەندین بواری میدیایین‌و لە هەموو لایەكەوە قازانج بەدەست دێنن‌و خاوەنی باڵاخانە‌و ستافی زۆر گەورەی كاركردنن‌و لە شوێن‌و وڵاتی جۆراوجۆری جیهانیدا، كە رەنگە بڕی قازانجەكانیان لەهەر رۆژێكدا زۆر زیاتربێت لە مانگێكی قازانجی خاوەن مانیفاكتۆرێك‌و، هەندێك جار لە دەقیقەیەك بڕی زۆر گەورەی قازانج بەدەست دەهێنن، هەرواش ئەگەر باسی سایتی ئەلیكترۆنی‌و تەكنەلۆژیای پەیوەندیكردن‌و ئینتەرنێت بكرێت، بەهەمان شێوە قازانجەكانیان بە چركەو دەقیقە حیساب دەكرێت.

هەروا هەندێك دەزگای دیكە هەن كە بە رواڵەت ئاینین‌و خاوەن ئایدیۆلۆژیای تایبەتن، بەڵام لە رێگەی كەناڵی جۆراوجۆر‌و باڵەخانەكانیان‌و دەزگاكانی بڵاوكردنەوە‌و چاپكردندا گەورەترین قازانج پەیدا دەكەن‌و خاوەنی سەرمایەیەكی گەورەن‌و پەلو پۆ بۆ فراوانكردن‌و كردنەوەی لقۆ پۆپی نوێ‌ لە سەرتاسەری جیهاندا دەدەن. هەروا دەزگاكانی فلیمسازی جیهانی‌و كارگەیشتۆتە ئەوەی كە بوونی كەسێك بە خاوەنی یانەیەكی ناسراوی وەرزشی بۆتە هۆی وەدەستهێنانی قازانجی زۆر گەورە‌و بێ‌ ماندووبوون، هەروا چەندین بواری دیكە كە پێشتر نەبوون.. كەواتە ئەو پێناسەیەی بۆ ژێرخانی كۆمەڵگا دەكراو ئەو چین‌و توێژانەی كە پۆلێندەكران بە خاوەنی هۆیەكانی بەرهەمهێنان‌و ئەوانەی دیكەی كە دەكەوتنە سەرخانی كۆمەڵگا، بەوەی لەلایەن ژێرخانەوە خەرجییان بۆ دەكراو لە خزمەت‌و پاراستنی ژێرخاندا بەكاردەخران، ئێستا وا خۆیان سەرمایەدار‌و خاوەن دەسەڵات‌و ژێرخانی خۆیانن‌و سەرخانیش هەر لە دەستی خۆیاندایە، بەڵكو هەندێك دەزگای سەرمایەداری زەبەلاحی وا هەیە، لە خۆپاراستنی خۆیدا پشت بە پۆلیسی دەوڵەت‌و چەكدارانی نابەستێت‌و خاوەنی ئاژانسی پاراستن‌و بەرگریكردنی تایبەتی خۆیەتی، لە پاسەوان‌و كەسی تایبەتمەند لە ئەمنستی.

خۆئەگەر باسی ئەو دەزگایانەش بكەین كە تەنها كاریان دروستكردنی سوپاو هێزی چەكداری كارامە و پرچەك و ئامێری شەڕكردنی پێشكەوتوون، ئەوا دەكرێت بەجۆرێكی نوێ و شێوازێكی تازەی پەیداكردنی قازانج دیاری بكرێن، چونكە ئەوانیش لەلایەن سەرمایەداری واوە بەكاردەهێنرێن، كە لە رێگای بەكرێگرتنیان و ئەنجامدانی كارێكی چەكداری دیاریكراودا، پارەیەكی زۆر پەیدا دەكەن، رەنگە زۆر زیاتربێت لە داهاتی مانگانەی سەرمایەدارێكی خاوەن مانیفاكتۆرەی جاران.. بۆ نموونە كەسایەتیەكی خاوەن پارە و دەسەڵات یەكێك لەم سوپایانە بەكرێ دەگرێت بەرامبەر ملیۆنەها دۆلار بۆ ئەنجامدانی كودەتایەك لەوڵاتێكی داوكەوتوو، یان پاراستنی دەزگا داگیركارەكانی و فراوانكردنی دەسەڵاتەكانیان..

ئەوەی مەبەستمانە، ئەوەیە كە پێشتر هەندێك مەرج و خاڵ هەبوون بۆ پۆڵینكردنی چینێكی كۆمەڵایەتی بە بۆرژوا، لەكاتی بوونی سەرچاوەیەكی پەیداكردنی قازانجدا.. ئەگەر ئێستابێت و ئەو دەزگاو دەستە‌و مافیایانەی خاوەنی بلیارەها دۆلارن و رێژەی هەرەگەورەی داهاتی دراوی جیهانیان بەدەستەوەیە ڕەچاو بكەین، ئایا بە بۆژوا یان سەرمایەدار ناودەبرێن؟..

لەكاتێك دا ئەگەر هەربزاڤێكی كرێكاری و شۆرشگێڕی هەوڵی گۆڕینی سیستەمی سەرمایەداری بدەن. خۆ ئەوانە لە پێش هەموویانەوە دەكەونە دژایەتیكردن و سەركوتكردنیان بەهەموو شێواز و توانست و هێزەكانیانەوە.. كەواتە لە رووی چینایەتیەوە بێگومان ئەوا بەشێكی سەرەكی سیستەمی سەرمایەدارین و ژێرخان و سەرخانی سەرمایەداری پێك دەهێنن. 

 

 

  • 1