ئەم هەواڵە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

 

بارزان محمد علی-ماستەر لە مێژووی هاوچەرخ

 

 

سوپای تورکیا پێگەیەکی جیاوازتری لەناو وڵاتەکەیدا هەیە وەک لەهەر سوپایەکی دیکە لەوڵاتاندا. لەتورکیا هەمیشە سوپا خۆی بەپارێزەی ئەو دەوڵەتە دەزانێت کە مستەفا کەمال ئەتاتورک لەساڵی 1920 لەسەر بنەمای ناسیۆنالیزم‌و عەلمانییەت دایمەزراند. هەر لەبەرئەوەشە هەرکاتێک سوپا زانیبێتی دەوڵەت لەمەترسیدایەو لەپایە سەرەکییەکانی لای داوە، ئەوا راستەوخۆ دەستێوەردانی کردوە، مێژوی تورکیا لێوانلێوە لەململانێی سوپاو دەسەڵاتی مەدەنی، هەربۆیە کاتێک دەسەڵاتی مەدەنی لەتورکیا دەگۆڕدرێت، سەرۆکە نوێیەکان چاوێک بەهەیکەلیەتی سوپادا دەخشێننەوەو هەوڵدەدەن هەموو ئەو ژەنەراڵ‌و پلەدارانە دوربخەنەوە کە دەکرێت بیری کودەتا لەزهنیاندا بێت . 

تورکیا ئەگەرچی لە دوای جەنگی دووەمی جیهانییەوە هەڵبژاردن بە بەشداری حیزبە سیاسییەکان ئەنجام دەدرێت، بەڵام سوپای تورکیا رۆڵێکی گرنگ و زۆرجاریش یەکلاکەرەوەی بینیوە لەو وڵاتەدا، لەو ماوەیەدا هەر کاتێک سوپا هەستی کردبێت بنەماکانی سیستەمی کەمالی کەوتووەتە مەترسییەوە کودەتایەکی لە دژی حکومەت ئەنجامداوە، لە ساڵی ١٩٦٠ەوە بۆ 1980 سێ جار کودەتای ئەنجامداوە واتە هەر ١٠ ساڵ کودەتایەک. 

لەماوەی هەرسێ كودەتاكەی (٢٧ی ئایاری ١٩٦٠ ،١٢ی ئازاری ١٩٧١ ، 12ی ئەیلولی ١٩٨٠) سیاسەتی توركیا بەرامبەر بە كورد بەم شێوەیە بەرجەستەبوو .

1- سیاسەتی دەسەڵاتدارانی توركیا لە ماوەی هەرسێ كودەتا بەرامبەر بە گەلی كورد رێگربووە لە دامەزراندنی هەر پارت و رێكخراوێكی كوردی، هەربۆیە پارت و رێكخراوە كوردییەكان بۆ بەدی هێنانی مافەكانی كورد لە توركیا بە شێوەیەكی نهێنی خەباتی سیاسیان دەست پێ كردووە، دواتریش بە تۆمەتی هەرەشەكردن بۆ سەر یەكپارچەیی خاكی توركیا لە لایەن حكومەتی توركیا تۆمەتباركراون و هەڵوەشێنراونەتەوە .

2- كودەتا سەربازییەكانی توركیا بارێكی پڕ ترس و چەوسانەوەی دژ بە گەلی كورد هێناكایەوە و هەموو جۆرە خەباتێكی سیاسیی و رۆشنبیری ئەو كاتەی كوردیان سەركوتكرد .

3- دوای كودەتاكان، سەرجەم پارت و رێكخستنە كوردییەكان لە باكوری كوردستان چوونە دەر و لە وڵاتانی ئەوروپاوە درێژەیان بە خەباتی سیاسییان دا، تەنها پارتی كرێكارانی كوردستان نەبێ كە لە سوریا و لوبنانەوە گەرایەوە كوردستانی باكوور و دەستی بە خەباتی چەكداری كرد.

4- دەسەڵاتدارانی توركیا هیچ كات هەنگاوی راستەقینەیان بۆ چارەسەركردنی دۆزی كورد نەناوە و بەڵێنەكانیان بۆ مەبەستی سیاسی و زیادكرنی نفوزی و راكێشانی دەنگی كورد بووە بە لای خۆیدا .

5- دەركردنی یاسای راگواستن و نیشتەجێكردن بە گوێرەی ئەو یاسایانە بە بیانوی ئاسایشی نەتەوەیی دەسەڵاتدارانی تورك چەندین خێزانی كوردی بەرەو شارەكانی رۆژئاوای توركیا دوورخستەوە .

6- كوردستان لەو ماوەیەدا ببوە سەربازگەیەكی فراوان بۆ یەكەكانی سوپای دووەم و سێیەم و یەكە تایبەتییەكانی دەزگای هەواڵگری میت كە ژمارەیەكی زۆر لە سەربازان بەبیانوی مانۆرە سەربازییەكان بۆ ناوچە كوردییەكان دەگوازرانەوە .

7- لەدوای هەر كودەتایەك دەست دەكرا بە پرۆسەی پشكنین و گەڕان بە دوای چەكدا، كە بەهۆیەوە جوتیارانی كورد و خەڵكی ناوچە كوردستانیەكان دووچاری لێدان و سوكایەتی پێكردن و ئابروچوون بوونەوە .

 

  • 1