ئەم هەواڵە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

لە جوغزی سەربەخۆییدا

لە یاداشتی پادشای عێراق:

تا ئێستا لە عێراقدا گەلێك نییە ناوی گەلی عێراق بێت! 

د. كاوە مەحموود

یەكێك لەو بەڵگەنامە مێژووییانەی باس لە قەیرانی دەوڵەت و گەل لە عێراق دا دەكات، یاداشتی فەیسەڵی یەكەمە، یەكەمین پادشای دەوڵەتی عێراق 1921ـ 1933، كە باس لە هەلومەرج و ئایندەی عێراق دەكات.

لەم یاداشتەدا فەیسەڵی یەكەم كە لە ئاداری ساڵی 1933 نووسیوێتی، بە ڕوونی و ڕاشكاوی ئاماژە بۆ ئەوە دەكات كە (عێراق لەو وڵاتانەیە كە گرنگترین توخم و بنەمای ژیانی كۆمەڵایەتی تێدا نییە كە ئەم توخمە لە یەكێتی فیكری و نەتەوەیی و ئاینی بەرجەستە دەبێت. بۆیە لەم حاڵەتەدا هێزەكانی پەرش و بڵاوە و دابەش بووە.... لە عێراق دا بیر و خولیای هەمەجۆر هەیە كە دەبێ بەرپەرچ بدرێتەوە:

1ـ لاوە نوێیەكان بەوانەی ناو حكوومەتەوە. 2ـ توندڕەوەكان. 3ـ سوننە. 4ـ شیعە. 5ـ كورد. 6ـ كەمایەتییە ناموسڵمانەكان. 7ـ عەشیرەتەكان. 8ـ شێخەكان. 9ـ خەڵكی ڕەش و ڕووتی نەزان كە ئامادەن هەر بیروبۆچوونێك بێ گفتۆگۆ و لێكۆڵینەوە وەربگرن).

پاشای عێراق لەو یاداشتەدا ئاماژە بۆ ئەوە دەكات كە هەندێ لە لاوەكان دەڵین نابێ بایەخ بە قسە و بۆچوونی توندڕەوەكان و خاوەن بیروبۆچوونە كۆنەكان بدەین، بەڵام ئەو لە یاداشتەكەیدا دەڵێت نابێت بێ گوێنەدان بەو ڕایانە تەنانەت ئەگەر زۆر بودەڵە و بێ ئەرزش بێت مامەڵە بكەین، چونكە دەوڵەت هێزی نییە، و تا ئەوكاتەش هێز بەدەست دەهێنین دەبێ بە جۆرێك هەڵَسوكەوت بكەین كە ئەو نەتەوەیە هەست بە ئیسراحەت بكات و هەموو نەریتەكان بە هەند وەرگرین.

پادشای عێراق لەبارەی لاوازی دەوڵەت و بوونی قەیرانەكەی ئاماژە بۆ دوو بابەتی گرنگ دەكات و دەڵێت: نموونەیەكی بچووك باس دەكەم كە مانگرتنی گشتییە "مەبەستی مانگرتنی تەمموزی ساڵی 1931 كە جەماوەری گەل و حزبە سیاسییەكان و كرێكاران دژ بە قانوونی پوولی شارەوانییەكان، پەرپاكرا، و دوو هەفتەی خایاند و بەغدا و شارە گەورەكانی گرتەوە، و بە ئیستقالەكردنی وەزیری ناوخۆ و سەرلەنوێ دامەزراندنی حكوومەت كۆتایی هات"، كە لاوازی وزەی خۆمان بە باشی دەركەوت، و باشە هێزی خۆمان بزانیین كە لە شۆڕشی شێخ مەحموودی حەفید لە سلیمانی دا دووچاری بووین و دەركەوت كە هێزی سەربازییمان كەم و لاوازە.

پادشای عێراق لەو یاداشتەدا دەڵێت: حكوومەت لە گەل لاوازترە و لەم مەملەكەتدا 100 هەزار تفەنگ بە دەست خەڵكەوەیە و 15 هەزار تفەنگ بە دەست حكوومەتەوەیە. ئەم دۆخە وادەخوازێت بە وردی مامەڵە بكەم و داوا لە پیاوانی دەوڵەت و ئەوانەی كار بەڕێَوەدەبەن بكەم كە بە عاقڵانە و دوور لە سەركێشی مامەڵە بكەن.

هەر لەو یاداشتەدا كە بە زەقی شوناسی دەوڵەت دیاری دەكات، پاشای عێراق دەڵێت: عێراق شانشینێكە كە حكوومەتێكی سوننە مەزهەب لە دوای ڕووخاندنی حوكمی عوسمانی، دامەزراوە.

پادشا زۆر بە كەمی تەماشای كورد دەكات و دەڵێت: ئەو حكوومەتە حوكمی بەشێك لە كورد كە زۆربەیان نەزانن، دەكات ، و لە نێوانیاندا هەندێ كەس لە ڕوانگەی بەرژەوەندی خۆیانەوە دەیانەوەێ لە حكوومەت دایانماڵن بە بیانووی ئەوەی حكوومەت لە ڕەگەز و توخمی ئەوان نییە. لە هەمان كاتدا زۆربەیەكی شیعەی نەزان لە بواری توخم و ڕەگەزەوە سەر بە حكوومەتن، بەڵام بەهۆی چەوساندنەوەیان لەكاتی خۆیدا لەلایەن حوكمی عوسمانییەوە نەیانتوانییەوە لە حوكمدا بەشداربن و ڕانەهاتوون و ئەمەش بۆتە ئەوەی كە دابەشبوونی قووڵ نێوان گەلی عەرەب دروست بێت كە لە نێوان ئەو دوو مەزهەبەدا دابەشبوونە. هەر ئەمەشە وای كردووە كەسانێكی چاوچنۆك بەتایبەتی پیاوانی ئاینی و ئەوانەی سوودیان لە حوكمی نوێ وەرنەگرتووە باس لە چەوساندنەوەیان بەهۆی شیعە بوونیانەوە بكەن.

مەترسییەكانی دەوڵەت بە ڕای پادشای عێراق لەوەدا خۆی دەبینێتەوە كە جیاوازی گەورەی تایفەگەری لەنێوان موسوڵمانان هەیە، و لە هەمان كاتدا پلانگێڕی لەلایەن ئاشووری و كلدان و ئێزیدی هەیە، و عەقڵی (بدو) و خێڵایەتی، سەروەری هەیە.

گرنگترین بۆچوون لە یاداشتی پاشای عێراق لەوەدایە كە نوسیوێتی: بەدڵگرانییەوە دەڵێم تا ئێستا لە عێراق دا گەلێك نییە ناوی گەلی عێراق بێت، بەڵكو كۆمەڵێك گردبوونەوەی خەڵك "بەشەری" هەیە كە هیچ بیرۆكەیەكی نیشتمانییان تێدا نییە، و هیچ شتێك كۆیان ناكاتەوە، و لە ژێر كارتێكردنی نەریت و درۆ و دەلەسەی ئاینین، و ئەمانە حەز لە گێرەشێوێنی دەكەن و گوێیان بۆ وەرگرتنی خراپەكاری ئامادەیە، و هەر حكوومەتێكیش بێت پەلاماری دەدەن. بۆیە لەم بارودۆخەدا پێكهێنان و گەڵاڵەكردنی گەل ئاسان نییە، و هەوڵ و كۆششێكی زۆری دەوێت.

ڕێگاچارەی پادشای عێراق بۆ چارەكردنی قەیرانی گەل و دەوڵەتی عێراق زیادكردنی ژمارە و توانای هێزی سەربازییە، بۆ ئەوەی سوپا توانای دامركاندنی هەر ناڕەزایی و كاری چەكداری هەبێت، ئەمەش لە پێناوی بەردەوامبوونی حكوومەت كە سوننە سەركردایەتی دەكات، نەك پێداچوونەوە بە بەشداری سەرجەم پێكهاتەكان لە حوكمدا. 

ئەمەیە قەیرانی دەوڵەت و گەل لەعێراق دا دوای نزیكەی سەد ساڵ لە دامەزراندن و بەیەكەوە لكاندنی ئەم پێكهاتە كۆمەڵایەتییانە و لكاندنی كوردستانی باشوور بە عێراقەوە، هەر بۆیە عێراق بە دەوڵەتی فاشیل ناودەبرێت.

  • 1