ئەمە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

چەمكی دەقاوێزان (التناص) تاكو ئەو جێگەیەی كە وێنە ڕاستەقینەكەی خۆی وەرگرت، وەكو هەر چەمكێكی تری فكری ئەدەبی بەهەڵە وەرگیرابوو، یان باشتر بڵێم خراپ دزەی كردبووە نێو ئەدەبیاتی كوردی، جارێك بە مانای تێكهەڵكێش لەدەقی كوردی و عەرەبی لەجێگەی دەقاوێزان دانرابوو، جارێكی تر بەمانای لێكچوواندنی دەقێك لەدەقیكی تردا پێناسە دەكرا، ڕاستی بابەتەكەش ئەوە بوو ئەم جۆرە تێگەیشتنانە تەنیا یەك ڕەهەندی نەبوو، بەڵكو دروست مانای ئەوەبوو كە ڕۆشنبیری كوردی لەبەرئەوەی خۆی ئەو چەمكانەی بەرهەم نەهێنابوو، ڕەهەندێكی دیكەی خراپ تێگەیشتن لەم چەمكە ئەدەبییە ئەوە بوو كە لاسایی كردنەوە بەدەقاوێزان تەمەشا دەكرا، یان ئەوەی دەقێك لەژێر كاریگەری دەقێكی دیكە بەدەقاوێزان ناسرابوو، بۆیە خراپ بەكار دەهات. 

دەقی (تناص) بەكوردییەكەی (دەقاوێزان) جۆرێك لەسێكسی دوو دەقە لەگەڵ یەكتر، هەروەك چۆن دوو ڕەگەزی نێر و مێ‌، كاتێك سێكس دەكەن و دەبن بەیەك ڕەگەز و كەسی سێیەم دروست دەبێت، ئاوهاش لەئەنجامی بەریەككەوتنی دوو دەق، دەقی سێیەم دروست دەبێت، مەبەستم لەو چركەساتەیە كە دەقنووس خۆی لەهیچ ڕەگەزێك جیاناكاتەوە، یان ئەوەی كە دەقنووس ئەو كاتەی دەقێك بەرهەم دێنێ‌، دەبێ‌ خۆی داماڵێنێ‌ لەهەر ڕەگەزێك، بەمەش دەقێك لەدایك دەبێ‌ كە ئەگەر ناوی خاوەنەكەی لەسەر لاببەین، دەقەكە ناناسرێتەوە چ ڕەگەزێك نووسیویەتی، داخوا ژن نووسیویەتی یان پیاو. 

لەلایەكی ترەوە ئەو مانایەی هەیە كە دەقنووس دەبێت زمانی دەقەكە تێكەڵ بكات كە خوێنەر نەتوانێ‌ هەردوو ستایلەكە لەیەكتر جیابكاتەوە، یەعنی نەتوانێ‌ پەڕەگرافیك یان ڕستەیەك یان وشەیەك لەدەقەكە بكاتە خاوەنی كەسێكی دیاریكراو، ئەمە هونەری دەقاوێزانە لەفەزای دەقدا، سابا ئەو دەقە هەر ڕەگەزێكی ئەدەبی بێت. 

ئیشكالیەتێكی دیكەی تیگەیشتن لە چەمكی دەقاوێزان، ئەوەیە كەخودی هونەری بەكارهێنانەكە لەفەزای دەقدا ببینرێ‌، ئەمەش هەڵەیەكی تری تێگەیشتنە لەدەقاوێزان، لەكاتێكدا سیحری ئاوێزان بوونی دوو دەق لەدەقێكدا، ئەوەیە كەخوێنەرێك یان ڕەخنەگرێك بەئاسانی نەتوانێ‌ دەقنووسی یەكەم و دەقنووسی دووەم جیابكاتەوە، یان یادەوەرییەكان دابەش بكاتە سەر كەسی یەكەم و دووەم، یان ئەوەی گێژبێت لەنێو جوگرافیای دەق، ئەمانە بەشێكی گەورەن لەئیشكالیاتی تێگەیشتن لەچەمكی دەقاوێزان، بۆیە زۆرجار ڕەخنەگر یان لێكۆڵەری ئەدەبی دەیخوڵقێنن، ئیدی هەم دەقەكە دەكەوێتە ژێر پرسیارەوە، هەم خودی دەقنووس. 

بۆ ئەوەی باشتر حاڵی بین لەچەمكی دەقاوێزان، پێویستمان بە نموونە هێنانەوە هەیە، (یۆفتۆشینكۆف) شاعیرێكی ڕووسیە و ئیلهام لە هونەر و ڕۆحی شیعرەكانی (باسترناك) وەردەگرێت، یان ئەوەی هەندێك وێنە لەدەقەكانی (شیركۆ بێكەس)دا هەیە، بەشێكن لە ڕۆح و ئیحای شیعرەكانی (نازم حیكمەت)، یان ئەوەی هەندێ‌ شاعیر هەن لەژێر كاریگەری یەك فكر و یەك فەزای نووسیندان، هەروەها بەیەك ستایل دەنووسن كە هەر دەڵێی یەك دەقن. 

دواجار دەقاوێزان كورت كردنەوەی كارێكی هونەرییە كە پرسیار دەوروژێنێ‌، یان دەتوانین بڵێین ئەوەیە كە جۆرێكی تری ئیستاتیكای شیعریەتە لەجیهانبینی ڕۆحی گەردوونی، ئەم پرۆسەیە لە نووسینیش بەزەبری زمان دەكرێت، سەرەنجام ئیستاتیكاش پێوەرێكی بەستووی نییە بۆ دەربڕین، چونكە شێواز و بونیادی دەق و پێكهاتەی دەق، سیفەتێكی دیكەی دەقاوێزانە، بۆیە گرەنتی دەقاوێزان لەگرنتی دەقێكی دیكەی سەربەخۆ قورسترە، تێگەیشتن و كارپێكردن بەم چەمكە باكگراوندی فكری دەوێ‌. 

 

  • 1