ئەمە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

وه‌رگێڕانی: كاوە عەلی

 

بەشی یەكەم

1- جێگره‌وه‌: پێشکه‌وتنی کۆمه‌ڵایه‌تی‌ و دیموکراسی‌ و پشبه‌ستنی به‌یه‌کتر

ئه‌مڕۆ وه‌کو دوێنی گه‌لان هه‌مان پێویستیان هه‌یه‌، هه‌رچه‌نده‌ که‌ بارودۆخی بونیادی جیاوازه‌ به‌هۆی (شۆڕشه‌کانی گه‌یاندن‌ و زانسته‌کانی زینده‌وه‌رزانی، گۆڕانکارییه‌کانی شێوازه‌کانی کارکردن‌ و ئه‌و په‌یوه‌ندییه‌ کۆمه‌ڵایه‌تییانه‌ی لێیکه‌وتۆته‌وه‌). ئه‌وانه‌ پڕۆژه‌ی کۆمه‌ڵگان (نیشتمانی یاخود هه‌رێمایه‌تی)، گرێدراوی یه‌کدین له‌ چوارچێوه‌ی هه‌یکه‌لیه‌تی به‌جیهانیکراوی به‌ یاساییکراو و خه‌رجی لێکراوه‌، به‌شێوه‌یه‌ک 'ته‌واوێتییه‌کی ڕێژه‌یی له‌نێوانیان دروست بکات؛ و پێشکه‌وتنێکی هاوتا و ڕێک له‌ سێ ئاراسته‌دا وه‌دی بهێنێت:

ا- پێشکه‌وتنی کۆمه‌ڵایه‌تی: ئه‌وه‌ش پێویستی به‌ پێشکه‌وتنی ئابووری هه‌یه‌ ((نوێگه‌ری له‌ ئامرازه‌کان ‌و، به‌رزکردنه‌وه‌ی ئاستی به‌رهه‌مهێنان، فراوانبوونی چاوه‌ڕوانکراوی بازاڕه‌کان)، هاوکات له‌گه‌ڵیدا پێشکه‌وتنی کۆمه‌ڵایه‌تی سه‌رهه‌ڵبدات به‌شێوه‌یه‌ک خزمه‌تی هه‌مووان بکات له‌ ((دابینکردنی مافی کارکردن، تێکه‌ڵاوبوونی کۆمه‌ڵایه‌تی ‌و، که‌مکردنه‌وه‌ی نابه‌رابه‌ریی‌ و.... هتد)).

ب- به‌ دیموکراسیکردنی کۆمه‌ڵگا له‌ هه‌موو ڕه‌هه‌نده‌کانییه‌وه‌، به‌و پێیه‌ی پڕۆسه‌یه‌کی به‌رده‌وامه‌ نه‌ک ته‌نیا ((چاره‌سه‌رێک)) یان ((پلانێک))ی ئاماده‌کراوی جێگیر که‌ ناگۆڕێت (به‌شێوه‌یه‌ک که‌ گه‌شه‌کردن بلۆک بکات له‌سه‌ر سسته‌می شێوازه‌ نه‌گۆڕه‌کانی –دیموکراسی- وه‌ک ئه‌وه‌ی له‌ وڵاته‌ ڕۆژئاواییه‌ هاوچه‌رخه‌کان په‌یڕه‌و ده‌کرێت). دیموکراسییه‌ت پێویستی به‌ فراوانکردنی بواره‌کانی جێبه‌جێکردن هه‌یه‌ بۆ ئه‌وه‌ی به‌ڕێوه‌بردنی ئابووریی‌ و کۆمه‌ڵایه‌تیش بگرێته‌وه‌، ئه‌گه‌رنا له‌ بواری به‌ڕێوه‌بردنی سیاسییانه‌ی کۆمه‌ڵگا ڕاده‌وه‌ستێت.

ج- ته‌ئکیدکردنه‌وه‌ له‌ سروشتی پشتبه‌ستن به‌ خود بۆ پڕۆژه‌ کۆمه‌ڵگاییه‌کانی په‌ره‌پێدانی ئابووریی ‌و کۆمه‌ڵایه‌تی ‌و، دواتریش بونیادنانی جیهانگیرییه‌ک که‌ ده‌رفه‌ت به‌وه‌ بدات. ئه‌وه‌ش ده‌زانرێت که‌ مۆرکی پشتبه‌ستن به‌خود کرانه‌وه‌ ڕه‌تده‌کاته‌وه‌ (واته‌ له‌ژێر کۆنترۆڵدا ده‌یهێڵێته‌وه‌)، هه‌روه‌ها به‌شداری ناکات له‌ به‌ (جیهانیکردن) یان (پشتبه‌ستنی هاوبه‌ش). به‌ڵام ئه‌و به‌شدارییه‌ ده‌بێته‌ هۆی که‌مکردنه‌وه‌ی جیاوازی له‌ سامان‌ و ده‌سه‌ڵات له‌ نێوان گه‌لان ‌و هه‌رێمه‌کان ‌و زیادی ناکات.

ئه‌و (جێگره‌وه‌یه‌ی) که‌ به‌ پێشکه‌وتن ناوی ده‌به‌ین له‌ سێ ئاراسته‌دا، پێویسته‌ به‌هاوشانی ڕێبکه‌ن، چونکه‌ ئه‌زموونه‌کانی مێژووی نوێ که‌ له‌سه‌ر به‌خشینی سه‌ر لیستی ڕه‌ها بۆ ((سه‌ربه‌خۆیی نیشتمانی)) بونیادنراون ‌و ((هه‌موو نوێگه‌ریی به‌ته‌واوی خراوه‌ته‌ خزمه‌تییه‌وه‌)) چ پێشکه‌وتنی کۆمه‌ڵایه‌تی له‌گه‌ڵدابووبێت‌ و، چ پێشکه‌وتنه‌که‌ی کردبێته‌ قوربانی، ئه‌وه‌ هه‌میشه‌ بێ دیموکراسی بووه ‌و، له‌ بڕینی سنووریی مێژووی نزیکدا به‌ته‌واوی شکستی خواردووه‌. له‌ به‌رانبه‌ریشدا پڕۆژه‌ دیموکراسییه‌ هاوچه‌رخه‌کان که‌ ڕازی بوون به‌ قوربانیدان به‌ پێشکه‌وتنی کۆمه‌ڵایه‌تی ‌و سه‌ربه‌خۆبوون له‌ چوارچێوه‌ی ئاڵوگۆڕی هاوبه‌شی به‌جیهانیکراو، سه‌رکه‌وتوونه‌بوون له‌ پته‌وکردنی توانای ڕزگارکردنی دیموکراسی، به‌ڵکو گه‌نده‌ڵییان کرد، بگره‌ بوونه‌ هۆی تێکشکانی ڕاستگۆییه‌تییه‌که‌یی ‌و، له‌ کۆتاییشدا ڕه‌وایه‌تییان لێداماڵی. به‌پێی گوتاریی باویی لیبرالیزمی نوێ هیچ جێگره‌وه‌یه‌ک بۆ ملدان بۆ ((بازاڕ)) نییه‌، وێڕای ئه‌وه‌ش ئه‌و ملدانه‌ ده‌بێته‌ هۆی پێشکه‌وتنی کۆمه‌ڵایه‌تی (ئه‌مه‌ش ڕاست نییه‌، به‌ڵام گوتاری ئابوورییانه‌ی باو هه‌وڵده‌دات به‌ ڕێگه‌ی پڕۆسه‌ی موزایه‌ده‌کردنی ڕۆشنبیری بیسه‌پێنێت)). که‌واته‌ ((ده‌نگدان)) چ سوودی هه‌یه‌؟ لێره‌دا په‌رله‌مانه‌ هه‌ڵبژێردراوه‌کان ‌و حکوومه‌ته‌ به‌رپرسه‌کان ته‌نیا ده‌بنه‌ توخمی جوانکاریی ‌و هیچ سوودیان نابێت. ((ئاڵوگۆڕی ده‌سه‌ڵات))، (واتا دوابه‌دوای هاتنی که‌سی جۆراوجۆر بۆ ئه‌نجامدانی هه‌مان کار)، ده‌بێته‌ جێگره‌وه‌ی ڕێگه‌کانی دیکه‌ به‌پێی پێناسه‌ی دیموکراسی. ته‌ئکیدکردنه‌وه‌ش له‌ سیاسه‌ت ‌و ڕۆشنبیریی په‌یوه‌ست به‌ هاوڵاتیبوون ده‌رفه‌تی په‌یدابوونی جێگره‌وه‌ بۆ تێکچوونی دیموکراسی.

بۆیه‌ پێویسته‌ پێشکه‌وتن له‌ هه‌ر سێ ئاسته‌کانی جێگره‌وه‌دا ڕووبدات، بێ دابڕینیان له‌یه‌کدی. باشتریش وایه‌ ستراتیژی کاتی دابنرێت بۆ کاراکردنی ئه‌و پێشکه‌وتنه‌، هه‌رچه‌ند ئه‌و ستراتیژه‌ بچووک بێت‌ و له‌ هه‌ر شوێنێکدا بێت بۆ ده‌ستپێکردنی هه‌نگاو به‌هه‌نگاوی پێشکه‌وتن ‌و که‌مکردنه‌وه‌ی ترسی شکست‌ و لادان ‌و گه‌ڕانه‌وه‌.

دانانی ستراتیژی به‌رچاو بۆ قۆناغه‌کان، بێگومان پێویستی به‌وه‌یه‌ که‌ پێشکه‌وتنی زانست‌ و ته‌کنه‌لۆژیا له‌به‌رچاوبگرێت له‌ ئێستادا بۆ خێراترکردنی سووڕی پێشکه‌وتن له‌ هه‌موو ڕه‌هه‌نده‌کانیدا ((سامانی نوێ، هێزه‌ وێرانکه‌ره‌ گریمانکراوه‌کانی شۆڕشه‌کان، ئاڵوگۆڕی ڕێکخستنی کار، هه‌یکه‌لیه‌تی کۆمه‌ڵایه‌تی، په‌یوه‌ندییه‌کان ‌و چڕبوونه‌وه‌ی سه‌رمایه‌ له‌ ده‌ست که‌مینه ‌و به‌ڕێوه‌بردنی به‌ شێوازی دارایی). بۆ وه‌دیهێنانی ئه‌وانه‌ نابێت چۆک به‌و هیوا (ساخته‌)یه‌ بده‌ین که‌ گوایه‌ ئه‌و شۆڕشانه‌ توانای (ئه‌فسوناوی)یان هه‌یه‌ له‌ چاره‌کردنی به‌ربه‌سته‌کان ‌و هه‌ڕه‌شه‌کانی پێشکه‌وتنی کۆمه‌ڵایه‌تی ‌و خودی دیموکراسی، به‌ڵکو به‌پێچه‌وانه‌‌وه‌ به‌ تێکه‌ڵکردنی (نوێ) به‌ دینامیکییه‌تی کۆمه‌ڵایه‌تی کۆنترۆڵکراو، ده‌کرێت سوود له‌ توانا ڕزگاریخوازه‌کانی ئه‌و نوێیه‌ وه‌رگیرێت.

ئه‌گه‌ر پێمان وابێت ئه‌و هێڵانه‌ی که‌ له‌سه‌ره‌وه‌ بۆ پڕۆژه‌ کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کانی دانا (جێگره‌وه‌)ن، ئه‌وا ده‌قاوده‌ق ته‌واوه‌، چونکه‌ ئه‌و سیاسه‌تانه‌ی که‌ هێزه‌ باڵاده‌سته‌کانی سسته‌می ئه‌مڕۆ په‌یڕه‌و ده‌که‌ن، به‌ ئاراسته‌ی ئه‌و پێویستیانه‌دا ده‌ڕۆن.

پڕۆژه‌ی کۆمه‌ڵگا که‌ به‌ ناهه‌ق به‌ (لیبرالی) ناوده‌برێت ‌و 'توندڕه‌وانه‌تریش به‌ 'لیبرالیزمی نوێ' ناوی ده‌به‌ن) له‌سه‌ر بنه‌مای به‌قوربانیکردنی پێشکه‌وتنی کۆمه‌ڵایه‌تی له‌پێناوی قازانجی دارایی بۆ که‌رته‌ زاڵه‌کانی سه‌رمایه‌داری 'سه‌رمایه‌ی 500 یاخود 5000 گه‌وره‌ کۆمپانیای فره‌ ڕه‌گه‌ز'. ئه‌م ژێرده‌سته‌کردنه‌ ته‌نیا لایه‌نی کرێکاران ده‌گرێته‌وه‌، واته‌ مرۆڤ‌ و گه‌لان، به‌پێی لۆژیکی (بازاڕ) که‌ به‌ (به‌هه‌شتی هه‌میشه‌یی) سه‌رمایه‌ دایده‌نێن (که‌ پێویستی به‌ ژێرده‌سته‌کردنی هه‌موو لایه‌نه‌کانی ژیان هه‌یه‌ بۆ پێویستییه‌کانی –قازانج-). ئه‌و به‌هه‌شته‌ کورتبینه‌ به‌زۆربه‌ی پێوه‌ره‌کان، چونکه‌ هیچ بنه‌مایه‌کی زانستی ‌و ئاکاریی نییه‌. له‌ واقیعدا پێشکه‌وتنی کۆمه‌ڵایه‌تی ‌و دیموکراسی له‌سایه‌ی ئه‌م ژێرده‌سته‌ کردنه‌دا بێناوه‌ڕۆک ده‌مێنێته‌وه‌.

له‌ ئاستی جیهاندا ئه‌م ژێرده‌سته‌کردنه‌، سه‌رله‌نوێ به‌رهه‌مهێنان ‌و قوڵکردنه‌وه‌ی جیاوازی نێوان گه‌لان ‌و هه‌رێمه‌کان وه‌دیده‌هێنێت به‌شێوه‌ی جیاواز و، هه‌یکه‌لییه‌تی گونجاو له‌گه‌ڵ پێویستییه‌کانی سه‌رمایه‌ که‌ چۆته‌ قۆناغێکی نوێی چلۆنایه‌تی له‌ گه‌شه‌کردن. به‌واتای ئه‌وه‌ی –مۆنۆپۆلکردنه‌کان- که‌ هه‌ندێک جار به‌ (خه‌سڵه‌ته‌ ڕێژه‌ییه‌کان)) ده‌ناسرێت، که‌ که‌مینه‌یه‌کی زاڵ له‌ ناوه‌نده‌کانی زاڵبوون (سێکوچکه‌) هه‌یانه ‌و، ته‌نیا له‌ پیشه‌سازیدا نه‌ماوه‌ته‌وه‌ وه‌کو ڕابردوو، به‌ڵکو به‌شێوه‌ی نوێی زاڵبوونی ئابووریی‌ و کۆمه‌ڵایه‌تی ‌و سیاسی (کۆنترۆڵکردنی ته‌کنه‌لۆژیا له‌ ڕێگه‌ی یاسادانانی په‌یوه‌ست به‌ خاوه‌ندارێتی پیشه‌سازیی‌ و فیکریی، ئازادی ده‌ستبه‌سه‌رداگرتنی سامانی سروشتی هه‌موو زه‌ویی‌، توانای کارتێکردن له‌سه‌ر ڕای گشتی‌ و بگره‌ گۆڕینی له‌ڕێگه‌ی کۆنترۆڵکردنی ئامرازه‌کانی گه‌یاندن ‌و ڕاگه‌یاندن، پشتبه‌ستنی راده‌به‌ده‌ر به‌ ئامرازه‌کانی ده‌ستێوه‌ردانی دارایی، تاکڕه‌ویی کردن له‌ خاوه‌ندارێتی چه‌کی کۆمه‌ڵکوژو...هتد).

له‌ ئه‌مڕۆ و ڕابردوودا ناکرێت جیاوازی له‌نێوان ئابووریی ‌و سیاسه‌تدا یان له‌نێوان (بازاڕ) و ده‌سه‌ڵاتی ده‌وڵه‌ت به‌لایه‌نی سه‌ربازیشه‌وه‌ بکرێت، هه‌رچه‌نده‌ که‌ گوتاری ئایدۆلۆژیای باو هه‌وڵده‌دات هاشا له‌وه‌ بکات. که‌واته‌ چۆن ده‌کرێت به‌ره‌نگاری ئه‌م یه‌کێتییه‌ی نێوان ستراتیژه‌کانی که‌مینه‌ی زاڵی فره‌ڕه‌گه‌ز بکه‌ین که‌ ده‌سه‌ڵاتی سیاسیش خزمه‌تی ده‌کات‌ و، ستراتیژی دژ به‌ گه‌لان داده‌نێت‌ و، ده‌توانێت جگه‌ له‌ (به‌رگری) پاڵ به‌و جێگره‌وه‌یه‌ بنێت که‌ باسمانکرد بۆ پێشه‌وه‌؟ ئه‌مه‌ رووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ و به‌ره‌نگاریی ڕاسته‌قینه‌یه‌.

2- کۆکردنەوەیەک لەنێوان بزووتنەوە کۆمەڵایەتییەکان و دووبارە بونیادنانەوەی سیاسەتی هاوڵاتیبوون.

هیچ کۆمەڵگایەک نییە لەشێوەی مردوو لەحاڵەتی وەستان و جێگیری دابێت، لانیکەم لەم سەدەیەی ئێستادا. بەم تێگەیشتنەش بوونی بزووتنەوە کۆمەڵایەتییەکان شتێکی تازە و ناوازە نییە، جا ئەم بزووتنەوانەش بەشێوەیەکی دیار و دەرکەوتووبن یاخود کەمتر دیاربن، بەشێوەیەکی ئاشکرا ڕێکخرابن یاخود به‌نهێنی کاربکەن، لەدەوروبەری کۆمەڵێک بەرنامە و ئامانجی داڕێژراو بەدەربڕینە ئایدۆلۆژی و سیاسییەکان هاتوونەتەکایەوە، یاخود ئەمانە تەنیا گوزارشت دەکەن لە بێ متمانەیی بە وتارە بریقەدارەکان و تەنانەت بەرانبەر بە سیاسییە شارەزاکانیش، جا ئەمە لەحاڵێکدا بێت کە ئەمانە واتا ئەم بزووتنەوانە لەشێوەیەکی ڕێکوپێک و ڕێکخراودا بن یان پارچەپارچە و ناڕێکخراو.

ئەوەی کە لێرەدا شتێکی تازەبێت و لەو قۆناغەی ئێستا تایبەتمەندی خۆی هەبێت، ئەوەیە کە بزووتنەوە کۆمەڵایەتییەکان یاخود کۆمەڵگای مەدەنی بەبەکارهێنانی ئەو دەربڕینانەی کە ئێستا لەئارادا هەیە، تێکشکاوە و هەست بە بوونی متمانە ناکات لەبەرانبەر دەسەڵاتدا، یاخود لە داڕشتنێکی ئایدۆلۆژیدا. هەر ئەوەش لەهەمان کاتدا، هۆکار و پێش ئەویش دەرئەنجامن لەناوەوەدا، خورانی شێوەکانی ململانێ کۆمەڵایەتی و سیاسییەکانی قۆناغی پێشوو، کە لەمێژووی هاوچەرخدا کۆتاییان پێهات(قۆناغی دوای جەنگی دووەمی جیهانی)، و ئەوەی لێی کەوتەوە لە داڕمان و پاسیڤبوونی ئەو ململانێ کۆمەڵایەتی و سیاسییە و لە دەستدانی شەرعییەت و متمانەی خۆی، ئەو لەناوخۆداخورانەش بووە مایەی لەدەستدانێکی جەوهەرییانەی هاوسەنگی، ئەوەی کە ڕێگەی دا بە سەرمایەداری باڵادەست تا بێت ڕووی پێشەوەی شانۆکە بۆ خۆی داگیربکات و لەڕوانگەی لۆژیکی تاکڕەهەندییانەی خۆیەوە مەرج بەسەر نەتەوە و گەل و کۆمەڵگاکاندا بسەپێنێت، هەروەک چۆن توانای ئەوەشی پێ بەخشی کە نەمری و هەتاهەتایی دەسەڵات و هەژموونی خۆی ڕابگەێنێت، نەک هەر ئەوەندەش بەڵکو ئیدعای ئەقلانیەتی خۆی و هێنانەدی باشە و خۆشگوزەرانی بکات، نموونەی (تیۆری کۆتایی مێژوو و ئەوانیتر)، کە مانای گەڕانەوە(بەشێوەیەکی کاتی) بۆ بەهەشتی سەرمایەداری ئەبەدی دەگەیەنێت. بۆ گوزارشتکردن لەم بارودۆخانەش پەنادەبردرێت بۆ دروشمە ناواقیعی و لۆژیکییەکان لە جۆری( هیچ ئەلتەرناتیڤێک بوونی نییە)، یان خەیاڵکردنی ئەوەی کە (بزووتنەوە کۆمەڵایەتییەکان) لەتوانایاندا هەیە کە جیهان بگۆڕن بەبێ دەربڕین و گوزارشتکردن لە پڕۆژە کۆمەڵایەتییەکانیان.

 

  • 1