ئەمە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

بەشی یەكەم 

سەرەتا:

ساڵی 2004 لەگەڵ نوێنەرانی وەزارەتی ڕۆشنبیری حكوومەتی هەرێمی سلێمانی بۆم ڕێككەوت سەردانی "سنە" بكەم، لەوێ‌ لەو هەفتە ڕۆشنبیرییە بەشداریمان كرد كە بۆ كوردستانی ئەمدیو "سلێمانی" سازكرا بوو، ڕۆژنامەی سیروان كە لە شاری سنە دەردەچێت و بەڕێوەبەری جەلالی جەلالی زادەیە، داوایان لێكردم، شتێك لەسەر ڕۆژنامەوانی كەركووك بنووسم، ئەودەم هەڵبەت نەسەرچاوەم لەبەر دەست بوو نەشتێكی وا بۆیە وتارێكم لە شەوێكدا بۆ نووسین و دواتر لە لاپەڕە 12ی ژمارە 285ی سیروان دا بڵاوكرایەوە، ئەو نووسینە لەژێر ناوی "ئاوڕێك لە بارودۆخی ڕۆژنامەگەری كەركووك" بوو لەوێدا سێ‌ قۆناغم دیاری كردبوو، بۆ ڕۆژنامەگەری كوردی لە كەركووك. دواتریش چەند خوێندكارێكی زانكۆ چەند جار پرسیاری ئەوەیان لێدەكردم بۆ شتێك لەسەر بزووتنەوەی ڕۆژنامەوانی كوردی كەركووك نانووسم، بەندە سەرەڕای نەبوونی سەرچاوەی پێویست، بڕیارم دا لە هەنگاوی یەكەمدا ئەم بابەتە بنووسم و هەڵبەت دواتر ئەمە پرۆژەیەكی گەورەتری بە دوادا دێت و بۆ خۆشم كەڵكەڵەی ئەوە كەوتە سەرم كە لانی كەم لە دەرفەتێكی لەباردا ئەم نووسینە پەرەپێبدەم و بیكەمە لێكۆڵینەوەیەك، ئەودەم ڕەنگە وردتر لەسەر ناوەڕۆك، بابەت، لایەنی هونەری و تەكنیك وردەكاری دیكە، قسە بكەم، بەڵام بۆ گیانی شاد كردنی چرای ڕۆژنامەگەری كوردی "میقداد مەدحەت بەگ" ئەم دیارییە بچووكە لە كەركووكەوە پێشكەشە، دڵنیام ئەو چرایە تا دنیا دنیایە لە ئاسمانی مێژووی كوردا هەر بە گەشی و بە داگیرساوی دەمێنێتەوە.

1. بۆچی كەركووك:

هەڵبژاردنی كەركووك بۆ ئەوەی قسە لەسەر ڕۆژنامەگەری كوردی بكەم تێیدا بەندە بەو زەبروزەنگە زۆرەوە كە هەمیشە لەسەر ئەم شارە بووە، هەڵبەت لە بواری ڕۆژنامەگەری كوردیشدا هەر ئەو زەبروزەنگە وایكردووە كە مێژووەكەی زۆر دوابكەوێ‌، سەرەڕای ئەوەی كە پێش ڕۆژنامەگەری كوردی ڕۆژنامەگەری توكمانی و عەرەبی لەو شارەدا هەبووە، كەركووك بە درێژایی مێژوو لەبەردەم هەڕەشەدا بووە، ئەمەش وایكردووە كە ڕوناكبیر و منەوەرە كوردەكانی زووتر شارەكە بەجێ‌ بهێڵن، هەر بۆ نموونە ناوی كەركووكلی نەجمەدین، یان نەجمەدین كەركووكلی كە لە بەشی توركی "هەتاوی كورد"دا كاری كردووە لە ئەستەنبوڵ، یان ڕەفیق حیلمی بیرمەند و نووسەر كە كەركووك بەجێ‌ دەهێڵێ‌ و دەچێتە سلێمانی، هەڵبژاردنی كەركووك بۆ قسە لەسەر كردن لەو ڕوانگەیەوەیە، لە لایەكی دیكەشەوە هەر یەكە لە سلێمانی و هەولێر تەنانەت بەغدا و ئەستەنبوڵیش لەو بوارەدا زیاتر قسەیان لەسەر كراوە و بزووتنەوەی ڕۆژنامەگەری كوردی لە سلێمانی چەندین كتێبی لەم دوایانەدا لەسەر نووسراوە، لەم نێوانەدا وەك پێویست ئاوڕ لە كەركووك نەدراوەتەوە، هەروەها نابێ‌ ئەوەشمان لەبیر بچێت كە چۆن "كوردستان" لە دەست پیاوەكانی سوڵتان عەبدولحەمید ڕۆژێ‌ لە قاهیرە و ڕۆژێ‌ لە ژنێف و ڕۆژێ‌ لە بەریتانیا دەردەچێت، ئاوا ڕۆژنامەگەری كوردی كەركووكیش بە دەستی دوژمنانی وشەی كوردی ئەو شارەوە هەر ڕۆژە لە شوێنێ‌ دەرچووە، ئەمەش مایەی سەرسوڕمان نییە كە كەركووك ڕۆژنامەگەری شاخ و نهێنی زیاتر و بەربڵاوترە لە هی شار، ئەگەر سەردەمی ئازادییەكە دەربكەینە دەرەوە، نابێ‌ ئەوەشمان لەبیر بچێت كە كوردی كەركووك زۆر درەنگ پەنایان بردووەتە بەر خوێندن و نووسین و ناوچە كوردەوارییە زۆر و زەوەندەكەی دەڤەری كەركووك هێندەی سەرقاڵی ئاژەڵداری و وەرزێری و جووتیاری بوونە هێندە بایەخیان بە خوێندن و نووسین نەداوە، هەر بۆیە دەبینین درەنگتریش زیاتر كوڕە شێخ و مەلاكان ڕوودەكەنە نووسین و خوێندنەوە، هەر ئەوانیش پشكی زیاتریان لە ڕۆژنامەگەری كوردی كەركووك بەردەكەوێ‌، ناوەكانی وەك عەبدولخالق ئەسیری هیجری دەدەی كاكەی، شێخ مارف، شێخ قادر بەرزنجی، سەمەد خانەقا تا دوایی لەو ناوانەن.

• كەركووك و سڕینەوە:

ڕژێمە یەك لە دوایەكەكانی سەردەمەكانی "عوسمانی" لەو دەمانەدا كە دەستی بەسەر كەركووكدا ڕاگەیشتووە و عێراقی پاشایەتی و عێراقی كۆماری، هەرگیز نەیانویستوە كورد لە كەركووك پێشبكەوێ‌ نەك ئەوە بگرە بە هەمە چەشن هەوڵیان داوە بوونی كورد لەو ناوچەیە بسڕنەوە كوشت و بڕی عوسمانییەكان لەو ناوچانە و دوورخستنەوەی هەمەوەنەكان بۆ جەزائیر و سەركوتكردنی هەموو دەنگەجیاوازەكان سیمایەكی دیاری ئەو سەردەمە بووە، هەر بۆیە دەبینین فەقێ‌ قادری هەمەوەندی شاعیر لە شیعرەكانیدا سەر زەنشتی عوسمانییەكان دەكات. لەسەر و بەندی شەڕی یەكەمی جیهانیشدا كەركووك لە نێوان بەرداشی عوسمانی و ئینگلیز و عێراقی عەرەبیدا دەبێتە قوربانی و سەرەتاكانی لە كوردەواری خستنی ئەو شارە لەو دەمەوە دەست پێدەكات كە كۆمپانیای نەوت دەكەوێتە گەڕ، لە ناوەندی سییەكانیشدا لەسەر دەستی یاسین هاشمی سەرەك وەزیرانی ئەودەم پرۆسەی تەعریب زیاتر پەرە دەسێنێ‌، ئیدی لەو دەمەوە تەعریب جێ‌ بە تەتریكی عوسمانی چۆڵدەكات و ڕۆژ بەڕۆژ زیاتر دەچێتە واری جێبەجێ كردنی سەرتاسەرییەوە، سڕینەوە سڕینەوەی كەلتوور و بوون و كۆنینە و زمان و زۆر بواری دیكەش دەگرێتەوە، ئەم پرۆسەیە لە سەردەمی كۆماریدا بە تایبەت لە سەردەمی ڕەشی بەعسییەكاندا بە ڕادەیەك زیاد دەكات كە ئیدی جگە لە جۆرێك لە ڕووكەش هیچ مانایەك بۆ بوونی كورد نامێنێتەوە، بەعسییەكان لە چەند مانگی ساڵی "1963"دا كە بە هاوكاری نەتەوەییە عەرەبەكان دەكەنە دەسەڵات بەم جۆرە عەرەبەكان هان دەدەن بۆ گیان كورد "احنا البدو وین العدو" احنا العرب اهل الغیرە نگرد الاكراد من ها الدیرە" ئەم بانگەشانە جگە لە بانگەشەی سڕینەوە هیچی دی نەبوو، بەعسییەكان كە جاری دووەم لە ساڵی 1968 هاتنەوە سەر كورسی دەسەڵات، ئیدی بە تەواوی دەستیان ئاوەڵا بوو بۆ ئەوەی بەربنە گیان كوردی كەركووك، لێرەشەوە هیچ بوارێك بۆ هەناسەدانی ڕۆشنبیری نەما و تەواوی ناوچە كوردییەكانی سەر بە كەركووكیان ڕووخان و وێران كران یان دابڕێنران و خرانە سەر شوێنی دیكە، ئەم پرۆسانەش كە ئێمە نامانەوێ‌ بە درێژی قسەیان لەسەر بكەین لەبەر ئەوەی لە هەردوو كتێبی "كورد و كەركووك، كورد قڕان" كە دووەمیان بە هاوبەشی من و مەجید ساڵح نووسیومانە قسەمان زۆر لەسەر كردووە، وایان كرد كە بەهیچ جۆرێك ڕۆژنامەوانی كوردی لە سنوری كەركووكدا وەكو پێویست پەرە نەسێنێ‌ و ئەوەش كە هەبووە هەمیشە لەبەردەم سڕینەوەدابووە، بۆ نموونە لەو بارەیەوە شەفەق لە سەرەتاوە لە كەركووك و دواتر دەگوازرێتەوە ئازادی هەروەها، دەنگی داس هەروەها گۆڤاری گزنگ یەك ژمارەی لە كەركووك و لە ژمارە دوو تا ژمارە 17ی لە شاخ دەردەچێت. سەرەڕای ئەو زەبروزەنگ و سڕینەوەیەش ڕۆژنامەگەری كوردی لە كەركووك با درەنگیش دەستی پێكردبێت، بەڵام هەرگیز چۆكی دانەداوە.

• كەركووك و چاپخانە:

بوونی چاپخانە لە كوردستان مێژووەكەی زۆر كۆن نییە، دەوڵەتی عوسمانی نەیویستوە چاپخانە بێنێتە ئەم وڵاتە، چاپخانەی ئەهلیش ئەو ڕۆژگارە برەوی نەبووە، لە لایەكی دیكەشەوە هۆشیاری خەڵك بەرانبەر بە چاپخانە و بوونی چاپخانە لە كوردستان ڕۆڵی خۆی هەبووە، هەر بۆیە دەبینین زۆر درەنگ چاپخانە دەگاتە كوردستان، كەركووك وەك شارێكی گەورەی كوردستان كە پێشتر ناوەندی ویلایەتی شارەزوور بووە جێی بایەخی عوسمانییەكان بووە، لەو ڕوانگەیەوە كە نفوزی خۆی تیا پەرە پێبدات، یەكەمین چاپخانەیەك كە هێنراوەتە كەركووك لە ساڵی 1879ی زاینی 1296ی ڕۆمی بووە لە سەردەمی فەیزی پاشادا، پێدەچێت هەر ئەویش هێنابێتی، عوسمانییەكان لەو سەروبەندەدا بۆ زۆربەی شارە گەورەكان چاپخانەیان ناردووە، ئەو چاپخانەیە ناوی چاپخانەی ویلایەتی یان ویلایە بووە، دواتر هەر ئەم چاپخانەیە دەبێتە سەرەتایەك جگە لە كاروبارەكانی میری بیر لەوە بكرێتەوە كاری دیكەشی پێ‌ بكرێ‌، چاپخانەی ویلایەت بە كۆنترین چاپخانەی كوردستان دەژمێردرێ‌، فەیزی پاشای كوڕی حوسێن پاشا ئەو دەمە ئەو چاپخانەیەی هێنا كە ویلایەتی كەركووك "شارەزوور" وەك ویلایەتی سەربەخۆ ناسرا، دواتر ئەم چاپخانەیەش لەسەردەمی تەحسین پاشا برا بۆ مووسڵ، دووەم چاپخانە كە هاتووەتە كەركووك لە سەروبەندی ساڵی 1909 دا بووە كە ناوی چاپخانەی"سەنائیع"ە، ئەم چاپخانەیە محەمەد عونەڵا كازمی موتەسەریف پاشكردنەوەی (قوتابخانەی"سەنائیع") بە ڕەزامەندی ئەو هات ئەم چاپخانەیە تا كۆتایی جەنگی جیهانی چەندین ڕۆژنامە و گۆڤاری پێ‌ چاپكراو دواتر گوازرایەوە بەغدا، ساڵی 1911 ئەحمەد مەدەنی ڕۆژنامەنووس لە بەلجیكاوە چاپخانەی (حەوادس)ی هێنایە كەركووك، ساڵی 1926 چاپخانەی شارەوانی كەركووك دامەزرا، دوای ئەوەش چەندین چاپخانە لەم شارە دامەزران وەك نەینەوا، تەتویج، تەرەقی، هیلال، كۆماری، شیمال، شیمار، عەسری و هتد.

• كەركووك و ڕۆژنامە:

بەهۆی هێنانی ئەو چاپخانانەوە بۆ كەركووك بۆ یەكەمین جار قوتابخانەی سەنائیع ساڵی 1909 ڕۆژنامەی دیواربەندی "زورنال" بە زبانی توركی بڵاو دەكردەوە، بە پێی ئەو سەرچاوانەی هەن ئەمە یەكەمین ڕۆژنامەی كەركووكە، دواتر ڕۆژنامەی حەوادس دێت كە لە 24ی شوباتی 1911 بە شێوەی كۆپی لەسەر دەستی ئەحمەد قودسی زادە چاپ و بڵاوكراوەتەوە و حەوت ساڵ بەردەوام بووە، بە دوای ئەودا ڕۆژنامەی ئاژانس دێت ئەم دووانە، واتە حەوادس و ئاژانس هەردووكیان توركی بوونە، لە ساڵی 1913 گۆڤاری مەعاریف دیسان لەسەر دەستی قودسی زادە و محەمەد جەواد بۆ ماوەی هەر پازدە ڕۆژ جارێك دەردەچێت، بە دوایدا كەوكەبی مەعاریف و دوای ئەویش لە 15ی كانونی یەكەمی 1918 ڕۆژنامەی نەجمە بڵاودەكرێتەوە، نەجمە لە سەرەتادا عەرەبی بووە و دواتر توركی، هیجری دەدە و ڕەفیق حیلمی كاریان تێدا كردووە، هەروەها ڕۆژنامەی تەجەدود و ڕۆژنامەی كەركووك دێت، ڕۆژنامەی كەركووك بە زمانی توركی و هەفتانە بووە، یەكەم ژمارەی لە ڕۆژی هەینی 12ی تشرینی یەكەمی ساڵی 1926 بڵاوكراوەتەوە و ئەم ڕۆژنامەیە لە ساڵی 1930 بەدواوە بۆ چل ژمارە سەرەتا دوو لاپەڕە و دواتر چوار لاپەڕەی كوردی هەبووە، ئەمیش هیجری دەدە و پیرەمێرد و ئەسیری نووسینیان تیا بڵاوكردووەتەوە، لە سەرەوەی بەشە كوردییەكە نووسراوە "هەموو شتێك ئەنوسێ‌ ئێستاكە كە هەر ڕۆژانی دووشەمە دەردەچێت غەزەتەیەكی كوردی و توركیە"… هەڵبەت بە خێرایی ئەمە سەرەتای ڕۆژنامەگەرییە لە كەركووك، بۆ زانیاری زیاتر دەكرێ‌ بگەڕێینەوە بۆ مێژووی ڕۆژنامەگەری، كوردی نووسینی عەبدولجەبار محەمەد جەباری 1970 و ژمارە 20ی گۆڤاری كەركووك، بابەتێك لەسەر مێژووی زمانەوانی و گۆڕانە ڕۆشنبیرییەكان بە قەڵەمی سمكۆ بەهرۆز محەمەد.

2. ڕۆژنامەگەری كوردی لە كەركووك:

لە چاو ڕۆژنامەگەری دنیادا ڕۆژنامەگەری كوردی هەم زۆر درەنگ هەم لە دەرەوەی ماڵی كورد و لە دەرەوەی كوردستان چاوی هەڵهێنا، ئەمەش هۆكارەكەی دەگەڕێتەوە بۆ زەبروزەنگ و توندوتیژی عوسمانییەكان لەگەڵ كورد، یەكەمین ڕۆژنامەی كوردی "كوردستان" ژمارە یەكی لە 22ی نیسانی 1898 لە قاهیرە لە لایەن میقداد مەدحەت بەگی بەدرخان پاشاوە دەرچوو تا ساڵی "1902" 31 ژمارەی لێ‌ بڵاوكرایەوە و هەر چەند ژمارەی لە شوێنێك ئەمەش بەهۆی ئەوەی كە پیاوەكانی سوڵتان عەبدولحەمید لە میسر و تەنانەت لە ئەوروپاش بە دوای كوڕانی بەدرخان و ڕۆژنامەی كوردستانەوە بوون. "32" ساڵ دوای ئەو مێژووە ڕۆژنامەی كەركووك چوار لاپەڕە ــ تەرخان دەكات بۆ كوردی و بەپێی زانیاری من عەبدولخالق ئەسیری شاعیر سەرپەرشتی ئەو چوار لاپەڕەیە دەكات. ئەو دەمە ڕۆژنامەی ژیان پیرۆزبایی لەم هەنگاوە دەكات، دەشێ‌ لە كەركووكدا ئەم چوار لاپەڕەیەی ڕۆژنامەی كەركووك كە درێژكراوەی ڕۆژنامەی پێشوتری نەجمەیە بە سەرەتای سەرهەڵدانی ڕۆژنامەگەری كوردی بزانین.

• قۆناغە گەشەكانی ڕۆژنامەگەری كوردی لە كەركووك:

ڕۆژنامەگەری كوردی لە كەركووك بە چەندین قۆناغی گەشدا تێپەڕیوە، لەو قۆناغانە بترازێ‌ هەمیشە ڕۆژنامەگەری كوردی لە كەركووك لەبەردەم هەڕەشە و سڕینەوەدا بووە، وەك پێشتر ئاماژەمان پێكرد، هەروەك چۆن دكتۆر عیزەدین مستەفا ڕەسوڵ قۆناغەكانی ڕۆژنامەگەری كوردی بەسێ‌ ماوە دیاری دەكات لە نامیلكەی "حول الصحافە الكردیە"دا كە ساڵی 1973 چاپ كراوە و دەڵێ‌ ئەو سێ‌ ماوەیە بریتین لە: 

1. ماوەی شۆڕشەكانی شێخ مەحموودی مەلیك

2. ماوەی دوای كۆماری مهاباد

3. ماوەی دوای شۆڕشی كۆماری

ئێمەش ڕۆژنامەگەری كوردییمان لە كەركووكدا بەتایبەتی قۆناغە گەشەكانی پەرەسەندنی ڕۆژنامەگەری كوردی كردووە بەسێ‌ قۆناغەوە:

1. قۆناغی سەروبەر و دوای شۆڕشی 1958

2. قۆناغی ڕێككەوتننامەی 1970

3. قۆناغی دوای ڕووخانی بەعس 9/4/2003

 

  • 1