ئەمە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

ئەگەرچی فۆرمالیزم وەك بزووتنەوەیەكی فكری بوو پێشتر، لەگەڵ ئەوەشدا وەك هەڵكەوتەیەكی تر كاریگەری بۆسەر ئەدەبیش هەبوو، یەكەمین جار ئەم هەڵكەوتە ئەدەبییە لەلایەن فۆرمالیزمە ڕووسییەكانەوە وەكو بزووتنەوەیەك لەساڵی 1914 یەكەمین نیشانەكانی دەركەوت، دواتریش لەدەیەی 1920 لە ئەنجامی سیاسەت هەڵوەشایەوە. 

ئەم قوتابخانەیە گرووپە نوێخوازەكان و لێژنەیەكی لیكۆڵینەوەی زمان دایانمەزراند بەناوی (opolaz)، دوابەدوای ئەمەش پەیوەندی نێوان (مایكۆفسكی و فلبنیكۆف) و ڕەخنەگرانی فۆرمالیستی گەشەیان پێدا، دواتر (بۆرخیس) لەبارەی (ئانا ئاخماتوا) لەساڵی 1923 كتێبێكی لەبارەی (ئانا ئخماتوا و ڤیكتۆر شۆلۆخۆف و یاكۆپسن) نووسی، لەوێدا (بۆرخیس) قسەی لەسەر فۆرمالیزم و نەریت و كێشەی زمانی ڕووسی كردبوو. لەساڵەكانی 1921 تاكو 1928 مشتومڕی فۆرمالیستەكان چووە نێو دەربڕینی دەقەوە و جیاوازییەكی لەنێوان مەودای قوتابخانەكان دروست كرد، دواجاریش (لیۆن ترۆتسكی) جارێكی تر هێرشی كردە سەر ئەم بزووتنەوە ئەدەبییە، گوایە جۆرە باوەڕێكە دژی كۆمۆنیزم و ماركسیزم، چونكە ئەم بزووتنەوەیە ئەوەندەی گرنگی بە فۆرم و زمان دەدا، ئەوەندە گرنگی بەگوتاری دەق نەدەدا كە ڕیالیستەكان پێشتر ئەم مۆدێلەی داهێنابوو، بۆیە بەناچار فۆرمالیستەكان لەژێر كاریگەری ئەو هێرشە بێ‌ دەنگ بوون، تا ئەو جێگەیەی كە ئەوە بوو دوای مشتومڕێكی زۆر لەبەرهەمەكانی (تۆلستۆی) ئەو بزووتنەوەیە قەدەغە كرا. 

جیاوازی فۆرمالیستەكان لەنێو دەقی ئەدەبی دوو شێوازیان لەخۆگرتبوو، یەكەم لەبەرچاوگرتنی جەوهەری دەق بوو، واتە ئەو بەشە پێكهێنەرانەی كە ئاماژە بەواتای دەق دەدەن، دووەم سەربەخۆیی دەق، بەمەش سەلماندیان كە فۆڕمی نوێی دەق دەربڕینە، لەلایەكی دیكەشەوە سەلماندیان كە گۆڕانكاری لەئەدەبیاتدا تەنیا كاردانەوەی توخمە ئەدەبییەكان نییە، بەڵكو بەرهەمهاتووی ژانرە ئەدەبییەكان لەگەڵ گۆڕانكارییە كۆمەڵایەتییەكانیشە، بۆیە دەقی ئەدەبییان بە نێوەندی كاری سەرەكی خۆیان دانا، جگە لەمەش فۆرمالیستەكان میتۆدێكی دیكەشیان هێنایە ئاراوە، ئەویش هاتنە گۆڕی میتافۆڕ و ڕۆڵی جێناو و سێنتاكسی ڕێزمانی بوو. 

یەكێك لەئامانجە سەرەكییەكانی بزووتنەوەی فۆرمالیزمی ئەدەبی گەیشتن بوو بە زانستی ئەدەبیات، ئەم زانستە وەسفێكی دیكەی ئەركەكانی سیستمی ئەدەبی بوو، هەروەها شیكردنەوەی توخمە پێكهێنەرەكانی دەق و تاوتوێ‌ كردنی یاسا ناوەكییەكان كە زاڵ بوو بەسەر ژانرە ئەدەبییەكاندا، فۆنۆلۆژی ڕێساكانی كێشی شیعر و فۆڕمناسی و ئەركی سێنتاكسی و مۆرفۆلۆژی و هتد، بۆ بزووتنەوەی ئەدەبی فۆرمالیزمی دەركەوت كە سەرەتا دەبێ‌ هەر سیمبولێكی ئەدەبی لە ڕێگەی سیمبولی زمانەوە بناسرێت، دواتر دەق خۆی ئاشكرا بكات، واتە هونەرێك لەڕێگەی كەرەستە ئەدەبییەكانەوە بونیاتی هونەر بەرهەمبێنێ‌، ئەمەش هۆكارێك بوو بۆئەوەی فۆرمالیستەكان هەمیشە بەدوای نهێنییەوە بن، چونكە بەبڕوای ئەوان دەق بەو شێوەیە زیندوو دەبێت. 

بەهەرحاڵ فۆرمالیزم كەدواجار بوو بەستایلێكی ئەدەبی بەتایبەتی بۆ دەقی شیعری، تامەودایەكی باش ڕێچكەی وەرگرتبوو لەنێو ئەدەبیاتی جهانی، لەمڕاستاییەدا ئەدەبیاتی كوردیش لەژێر ئەو كاریگەرییە ماوەیەك بەردەوام بوو، بەڵام بەهاتنی چەمكەكانی دیكەی فكری ئەدەبی و مۆدێلی تری نووسین، ئەم جۆرە دەقانەش كەوتنە پەراوێزەوە و دەق بەبێ‌ هیچ ناونیشانێك كاری لەسەر كرا. 

  • 1