ئەمە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

 

لە جوغزی سەربەخۆییدا

تێكەڵكردنی چەمكەكان لە خزمەتی كێدایە؟

بەشی یەكەم

یەكێك لە بابەتە گرنگەكان كە ڕووبەڕووی بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی گەلان دەبێتەوە، تێكەڵكردنی چەمكی تێكۆشانی بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی نیشتمانی گەلانە كە خۆی لە مافی موقاوەمەت بۆ پاراستنی بوونی نەتەوەیەك و وەدیهێنانی ئازادی و سەربەخۆیی دەبینێتەوە، لەگەڵ چەمكی تیرۆر و ڕووبەڕووبوونەوەیدا، و دواتریش مامەڵەكردنی كۆمەڵگای نێودەوڵەتی و وڵاتی زلهێز و ڕێكخراوە نێودەوڵەتییەكان لەگەڵ بابەتی چاوگەكانی بارگرژی و ناكۆكییە چەكدارییەكان لە جیهاندا، و بوونی زەبروزەنگ و دەرچوون لێی، و دژایەتی كردنی تیرۆری نێودەوڵەتی.

لە سەدەی ڕابردوودا "كومەڵەی نەتەوەكان" لە ڕێككەوتننامەی جنێف سەبارەت بە قەدەغەكردنی كاری تیرۆریستانە، كە لە 16ی تشرینی دووەمی ساڵی 1937دا مۆركراوە، ئاماژە بۆ دەستەواژەی تیرۆر، و دژایەتیكردنی كاری تیرۆریستانە كراوە.

بەپێی پەرەگرافی دووەم لە یەكەمین بەندی ئەم ڕێككەوتننامەیە، چەمكی تیرۆر ئەو كارانە دەگرێتەوە كە دەبێتە هۆی ترساندن و تۆقاندنی كۆمەڵە كەسێك یان تەواوی گەلێك، لە ڕێگای ئەنجامدانی زەبروزەنگەوە، و لە ئاكامیدا ژیانی خەڵك یان ئەوانەی بە كاری فەرمی لەو وڵاتەدا كار دەكەن، دەخاتە بەر مەترسییەوە.

ڕێككەوتننامەی ئەوروپا بۆ دژایەتی تیرۆر كە لە ساڵی 1977دا مۆركراوە، تاوانی تیرۆر بە تاوانێكی سیاسی دانانێت، و یەكەمین بەندی ئەم ڕێككەوتننامەیە دەستنیشانی تاوانی تیرۆریستانە بەم جۆرە دەكات:

ـ تاوانی دەستدرێژی كردنە سەر فڕۆكەی مەدەنی.

ـ ڕفاندن و بە بارمتەگرتن و دەست بەسەراگرتنی خەڵك.

ـ تاوانی فڕۆكە ڕفاندن.

ـ تاوانی دەستدرێژی كردنە سەر كەسایەتییە سیاسییەكان.

ـ هەر كارێك توندوتیژی ناڕەوای تیادا دژ بە كەسێكی مەدەنی بەكاربهێنرێ، و ژیان و سەلامەتییان بخاتە بەر مەترسییەوە.

بە پێی ڕاگەیاندنی كۆمەڵەی گشتی نەتەوە یەكگرتووەكان ژمارە2625ی ساڵی 1970دا دژ بە تیرۆر، كاروكردەوەی تیرۆریستانە تاوانێكی ئاساییە و ناكرێ بە تاوانێكی سیاسی لە قەڵەم بدرێ.

بەپێی ئەم ڕاگەیاندنە هەموو شێوازەكانی كۆلۆنیالیزم و كاری نەژادپەرستی و پێشێلكردنی مافی مرۆڤ و داگیركردنی خاكی وڵاتێكی دیكە و مەترسی خستنە سەر ئاشتی جیهان، بە كاری تیرۆریستانە دادەنرێت.

ئەنجوومەنی ئاسایشی نێودەوڵەتی پاش ڕاگەیاندنەكەی كۆمەڵەی گشتی نەتەوە یەكگرتووەكان، لە چەندین بڕیاری جۆراوجۆردا ئاماژەی بۆ ئەوە كردووە كە نابێ هیچ دەوڵەتێك دژ بە دەوڵەتێكی دیكە كاری تیرۆریستانە ئەنجام بدات، یان بە مەبەستی ئەنجامدانی كاری تیرۆریستانە هانی گرووپێكی چەكدار بدات، و یارمەتی پێشكەش بكات، و زەمینەی بۆ بڕەخسێنێت.

پاش شاڵاوە تیرۆریستانەكەی یازدەی سەبتەمبەر، ئەنجوومەنی ئاسایشی نێودەوڵەتی بڕیاری 1373ی لە 28ی سەبتەمبەری 2001 وەرگرت. بەپێی ئەم بڕیارە شاڵاوەكەی 11ی سەبتەمبەر بە كارێكی تیرۆریستانە دانرا، چونكە ئاشتی و ئاسایشی نێودەوڵەتی خستەبەر مەترسییەوە.

بڕیارەكە مافی بە هەر دەوڵەتێك كە ڕووبەڕووی تیرۆر دەبێتەوە، دەدات، كە كار و كردەوەی گونجاو بگرێتە بەر، بۆ بەرپەرچدانەوەی ئەو مەترسییە، و شەڕ دژ بە تیرۆر ڕابگەیەنێت. بڕیارەكە داوای لە دەوڵەتانی جیهان كرد كە لە ماوەی سێ مانگدا زانیاری پێویست بە ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا پێشكەش بكات بۆ هاوكاری كردنی لە پێناوی قەڵاچۆكردنی تیرۆردا.

سەڕەڕای گرنگی هاوكاری نێودەوڵەتی بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی تیرۆر، بڕیارەكەی ئەنجوومەنی ئاسایش گیروگرفتێكی یاسایی و پراكتیكی دروست كرد بەهۆی نەبوونی پێناسەیەكی نێودەوڵەتی بۆ چەمكی تیرۆر. بڕیارەكە كە مۆركێكی نێودەوڵەتی هەیە، دەستنیشان كردنی مەسەلەی تیرۆر بە شێوەیەكی پراكتیكی دەخاتە ژێر ڕكێفی پێناسەی وڵاتە زلهێزەكان و ئەو وڵاتانەی كە مافی گەلێكی دیكە زەوت دەكەن لە ژێر پەردەی كە مەسەلەیەكی ناوخۆییە، و توندوتیژی و پاكتاوی نەژادی بەكاردەهێنن، سزا نادرێن، و مەسەلەی تێكۆشانی گەلان بۆ ڕزگاری نیشتمانی و بزووتنەوە ڕزگاریخوازەكان لە لایەن دەوڵەتە چەوسێنەرەكانەوە بە تیرۆر و كاری زەبروزەنگ پێناسە دەكرێت، تا ئەو ڕادەیەی كە پشتگیری نێودەوڵەتی بۆ تێكۆشانی گەلێكی چەوساوە بە دەستدرێژی و تاوان دەژمێردرێت، و پشتگیریكردنی ڕژێمێكی دیكتاتۆری و ناردنی سوپا و میلشیا بۆ حكوومەتێكی دیكتاتۆری دەخرێتە قاڵبی شەرعیەتی نێودەوڵەتییەوە. 

لە نێوان كاری تیرۆریستی و كاری بەرەنگاربوونەوە و موقاوەمەتی گەلان لە چوارچێوەی بزووتنەوە ڕزگاریخوازەكاندا جیاوازی زۆر هەیە. لەم بوارەدا كۆمەڵێك پێوەری واقیعییانە كە پەیوەندییان بە سێ خاڵی سەرەكییەوە هەیە ئەو جیاكارییە دەخاتە ڕوو، كە بواری ڕەوابوون و ئامانج و هۆكار، دەگرێتەوە. بزووتنەوە ڕزگاریخوازەكان نوێنەری گەلی چەوساوەن و لەلایەن زۆربەوە پشتگیری دەكرێن و دەڕبڕی هیوای گەلە بۆ ئازادی و سەربەخۆیی، و بەپێی هەلومەرجی گونجاو، شێوازی ئاشتییانە یان تێكۆشانی چەكداری دەگرێتەبەر. هەر بۆیە بەشی هەرەزۆری هێزی بەرەنگاربوونەوەی لە كەسانی مەدەنی پێك دێن و كار بۆ وەرگرتنی مافێكی خوراو و پێشێلكراو دەكەن، و دژایەتی تیرۆری دەوڵەتی داگیركەر، یان دەوڵەتی دیكتاتۆری كە مافی گەلێَكی دیكە دەچەوسێنێتەوە و مافی بڕیاردانی چارەنووسی زەوت دەكات، دەكەن. لە كاتێكدا لە حاڵەتی تیرۆردا هێز و زەبروزەنگ بۆ ئەنجامدانی مەبەستێكی سیاسی ناڕەوا، لەسەر بنەمای تەكفیركردنی بەرانبەر و قبوڵنەكردنی فرەبوون و هەمەچەشنی، شەری ئاینیی یان تایفەگەریی، و قەڵاچۆكردنی پێكهاتەیەك لەسەر بنەمای نەژادپەرستی یان ئاینی یان ئایدیۆلۆجی، و زەوتكردنی مافی گەلێكی چەوساوەی تێكۆشەر بۆ سەربەخۆیی، ئەنجام دەدرێت، و زۆربەی جار جینۆساید بەرهەمدەهێنێت. مادەی چوار لە گەڵاڵنامەی نەتەوە یەكگرتووەكان بەكارهێنانی هێز، یان هەڕەشەكردن بۆ بەكارهێنانی لە پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكانی، قەدەغە كردووە. لەهەمان كاتدا ئەنجوومەنی گشتی نەتەوە یەكگرتووەكان بە پێی بڕیاری 2621 لە 12/10/1970 دووپاتی مافی گەلانی كۆلۆنیالكراو دەكاتەوە، كە هەموو ڕێگایەكی پێویست لە تێكۆشاندا بگرنەبەر لە پێناوی سەربەخۆییدا. لە 18ی كانوونی دووەمی 1983 كۆمەڵەی گشتی بڕیاری دا كە پێكدادانە چەكدارییەكانی پەیوەند بە تێكۆشانی گەلان دژ بە كۆلۆنیالزم و ڕژێمە ڕەگەزپەرستەكان بە پێكدادانی چەكدارانەی نێودەوڵەتی دابنرێت. 

 

  • 1