ئەمە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

لە میانەی هەندێ گفتوگۆ کە پێشتر سەبارەت بە تێکۆشان دژ بە ڕژێمی دیکتاتۆری دەکرا، زیاتر جەخت لەسەر ڕووخاندنی ڕژێمی دیکتاتۆری و هێنانەدی سیستەمێکی دیموکراسی دەکرا، و هەر کەس و لایەنێکی سیاسی ئاماژەی بکردایە کە قەیران تەنیا لە سیستەمی سیاسی نییە، بەڵکو لە شوناس و پێکهاتەی دەوڵەتە، ئەوا هێزە عێراقییەکان بە دیموکراسیخواز، و شیعەگەری و سوننەگەری و قەومییە عەرەبییەکانەوە، ئەم بۆچوونەیان بە شیوازێک لە تابۆی سیاسی، دادەنا، و ڕاستەوخۆ باسی ئەوەیان دەکرد کە مەبەست لەم بۆچوونانە زیانگەیاندن و لەمپەرخستنە لە بەردەم یەکێتی خاک و سەروەری عێراق، و دەوڵەتی عێراق لەمەترسیدایە! 

ئەوەی زیاتر ئەم بۆچوونەی ناو هێزە عێراقییەکان بەهێز دەکرد، شێوازی دروستبوونی دەوڵەتی عێراقە لە چوارچێوەی چەمکی سنتڕالێزمی ئەوروپایی سەبارەت بە سەرهەڵدان و دروستبوونی دەوڵەتی نەتەوەیی یان دەوڵەتی (ئومە)، و هاوردەکردنی ئەم چەمکە بۆ دروستکردنی دەوڵەت لەو نیشتمانە جۆراجۆرانەی کە لە ژێر دەسەڵاتی ئیمپراتۆری عوسمانی بوو. بۆیە لە ڕێگای لکاندنی خاک و نیشتمانی جیاواز لە یەکتر جوگرافیای سیاسی نوێ دروستکرا، و ناوی دەوڵەتی نەتەوەیی و هەندێ جار دەوڵەتی (ئومە)ی پێدرا. 

بەم جۆرە سێ گۆشەی نەتەوە، ئومە، و دەوڵەت، و پەیوەندییان بە یەکترەوە هاتەکایەوە، و کاتێک باس لە پێکهاتنی یەک ئومە لە چوارچێوەی یەک دەوڵەت دەکرێت، باس لە تێکەڵبوونی شارستانی سەرجەم گەل و پێکهاتە و نەتەوەکان دەکرێت بە مەبەستی دروستبوونی شارستانییەکی دەوڵەمەندتر، لەکاتێکدا بە شێوەیەکی کردەیی لە دەوڵەتی عێراقدا ئەم هەنگاوانە بریتییە لە تواندنەوەی سەرجەم نەتەوە و پێکهاتەکان لە ناو جەرگی نەتەوەی باڵادەست و زۆربە، و بەم جۆرەش کە بانگەشە بۆ جووتبوونی ناوی دەوڵەت لەگەڵ دانیشتووانی دەکرێت و لە چوارچێوەی کە هەموومان عێراقین و دەوڵەت عێراقە و سەرجەم دانیشتووان (ئومە)ی عێراقیین، ئەوا لە حەقیقەتدا ئەو شوناسە عێراقییە تەنیا شوناسی نەتەوەی باڵادەست دەبێت. 

لە جیهانی ئەمڕۆدا تێکەڵکردنی چەمکی ئومە لەگەڵ چەمکی دەوڵەت بە عەقڵیەتی نموونەی دەوڵەتی نەتەوەیی هاوچەرخ کە لە ئەوروپادا دروست بوو، تا ئێستا زاڵە. ئەم تێکەڵکردنە نەک وەڵامی گرفت و قەیرانەکانی دەوڵەت لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و لە شوێنێکی وەک دەوڵەتی عێراق ناداتەوە، بەڵکو شێوازێکە لە بازدان لە سەر قەیرانی دەوڵەت و شوناس لە خودی ئەوروپادا.

هەرچەندە یەکێتی ئەوروپا دروست بوو کە ئەمە شێوازیکە لە کارکردن یان باسکردنی چەمکی ئومەی ئەوروپایی، بەڵام ئەمڕۆ کێشەکان گەیشتۆتە شێوازی قەیران و دەرچوونی بەریتانیا لە یەکێتی ئەوروپا.

مانەوەی ئوسکوتڵەندا لە چوارچێوەی دەوڵەتی بەریتانیا دیسانەوە (ئومە)ی بەریتانیای دروست نەکرد و تا ئێستا ناوەندنێکی فراوانی گەلی ئوسکوتڵەندا داوای جیابوونەوە لە بەریتانیا دەکەن. بە هەمان شێواز تێکەڵکردنی چەمکی نەتەوە و ئومە و دەوڵەت لە ئیسپانیا دووچاری ڕاستییەکی بەرچاوی تێکۆشانی گەلی کەتەلۆنیا بۆ سەربەخۆیی بۆوە، و تەنانەت گڵۆباڵیزم کە ئەو جۆرە وابەستی و تێکەڵبوونی بازاڕ و ئابووریی لە ئاستی جیهاندا دروست کردووە، نەبۆتە فاکتەرێک بۆ دروستبوونی یەک دەوڵەت و یەک کەلتوور و پێکهاتەی جیهانی و کۆتاییهاتن بە دیاردەی دەوڵەت.

یەکێک لە بابەتە ئاڵۆز و پڕ کێشەکانی ئەمڕۆی عێراق، قەیرانی دەوڵەتە، کە تا ئێستا دەوڵەتە زلهێزەکان و هێزە سیاسییەکانی نەتەوەی باڵادەست بە هەمان ئەو عەقڵیەتی کە دەوڵەتی عێراقی دروست کرد، تەماشای دەکەن، و ئەم جۆرە بیرکردنەوە ناواقیعییانە یەکێکە لە چاوگی بەردەوامبوونی بارگرژی و قەیران، و نەبوونی زەمینەی بەیەکەوەژیانی ئارەزوومەندانە، چونکە پێشەکی بڕیاری داڕشتن و شێوازێک دراوە کە یەکسانی نێوان چەمکی نەتەوە و ئومە و دەوڵەت دەکات، بەڵام بە شێوەیەکی کرداری و لە پراکتیکدا نەتەوەی باڵادەست شوناسەکەی عەرەبە، و شوناسی ئومەی عێراقیش هەمان شوناسی نەتەوەی باڵادەستی دەبێت، و بەم جۆرەش چەمکی (دەوڵەتی ئومە) لە عێراقدا بەشێکە لە چەمکی ئومەی عەرەبی، و لە هەلومەرجێکی وەک دەوڵەتی عێراق مانای تواندنەوەی شوناسی نەتەوە و پێکهاتە و کەمایەتییەکانە هەرچەندە لە دەستوور وشەی کەمایەتی بەکار نەهێنرێت.

بۆیە دەبینین زۆرجار بە مەبەستی فریودانی مافی بڕیاردانی چارەنووسی گەلی کوردستان و ڕێگاگرتن لە دامەزراندنی دەوڵەتی نیشتمانی خۆی، چەندین چەمکی سیاسی دیکە وەک ئومەی عەرەبی، و ئومەی ئیسلامی، و ئومەی سۆشیالستی، و ئومەی دیموکراتی بە مەبەستی تێکەڵکردن و تواندنەوەی لایەنی بێهێز و کەم لە بواری چەندایەتی لە نێوججەرگی ئومەی زۆربەی دەسەڵاتدار، لە کاتێکدا ئەو ئاوەڵناو و سیفەتانە بۆ چەمکی ئومە تێکەڵکردنی چەمکی ئایدیۆلۆجیایە بۆ چەمکی شوناس.

کاتێک زلهێزەکان لە چوارچێوەی دەوڵەتی عێراق و ئومەی عێراقی باس لە عێراقێکی بەهێز و کوردستانێکی بەهێز دەکەن، ئەوا جەخت لەسەر هەمان ئەو بۆچوونە بەرژەوەندیخوازانە دەکەنەوە کە لە سەرەتای دامەزراندنی دەوڵەتی عێراق باسیان دەکرد، و ئەمڕۆ سیاسەت و بەرژەوەندییەکانیان وا دەخوازێت کە هەڵەی مێژووی خۆیان لە سایکس پیکۆدا چاک نەکەنەوە، بەڵکو لە چوارچێوەی ململانێیەکانی خۆیان و لەگەڵ وڵاتە هەرێمایەتییەکانیشدا، تەنیا بیر لە دابەشکردنەوەی ناوچەی هەژموونی سیاسی بکەنەوە.

بە نیسبەت هێزە سیاسییەکانی نەتەوەی باڵادەست لە دەوڵەتی عێراقدا، نەخشەی دەوڵەت پیرۆزە و هەڵبژاردەیان دەوڵەتی ئومەی عێراقییە کە بە شێوەیەکی پراکتیکی بەشێکە لە ئومەی عەرەبی یان ئومەیەکی ئیسلامی بە شێوەیەکی تایفەگەری. عێراقێکی بەهێز بە نیسبەت ئەوانەوە دانانی سەربازگای سوپای عێراق و حەشدی شەعبییە لە سنووری خانەقین و شاخەکانی سورین و برایم خەلیل و پیشخاپور، و گەشتوگوزارکردنە لە (شمالنا الحبیب).

لەوە دەچێ بە نیسبەت سیاسەتمەدارە بازرگانەکانی خۆمانیش، کوردستانی بەهێز بریتی بێت لە وەرگرتنی پلە و پۆست لە بەغدا، و پرۆژەی وەبەرهێنان و بازرگانی هەمەجۆر لەگەڵ مشەخۆر و دەسەڵاتدارانی حوکمڕانی عێراق.

گومانی تێدا نییە کە کوردستانی بەهێز بە نیسبەت نیشتمانپەروەران و خەڵکی زەحمەتکێشی کوردستان و ڕەنجدەرانی بیر و بازوو، بریتییە لە دەوڵەتی نیشتمانی و کوردستانێکی سەربەخۆ کە عەدالەتی کۆمەڵایەتی و گەشەپێدانی تێدا مسۆگەر بکرێت، و هەر ئەمەش بنەمای سەقامگیری و بەیەکەوەژیانی ئارەزوومەندانەی گەلانە لە ناوچەکەدا.

 

  • 1