ئەمە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

پرۆسەی سیاسی لە عێراقدا کە دووا بەدووای ڕوخاندنی ڕژیمی دیکتاتۆری بەعس دەستی پێکرد و تا هەلومەرجی ئێستا، بە قۆناغ و وەرچەرخانی چلۆنایەتی تێپەڕیوە. قۆناغی یەکەمی ئەم پرۆسەیە لە هەرەسهێنانی رژێمی عێراق ساڵی 2003 تا بریاردانی دەستور بەردەوام بوو. لەم قۆناغەدا یاسای ئیدارەی دەوڵەت بریاردرا کە شێوازی دەستوری وەرگرتبوو، و کۆمەڵی بابەتی گرنگی بە خۆوە گرتبوو، لەوانە ماددەی 58 کە تایبەتە بە ناوچە کوردستانییە دابرێنڕاوەکان لە هەرێمی کوردستان، کە میکانیزمی ئەوتۆی تێدا بوو ئەگەر جێبەجێ بکرایە، پێویست بە ماددەی 140ی دەستوری ساڵی 2005ی عێراقی نەدەکرد. بەڵام کە ئەمڕو هەڵسەنگاندن بۆ ڕووداو و هەڵوێستە جۆراجۆرەکان ئەمریکا و ئێران و هێزە سیاسییە عێراقییەکان دەکەین، بۆمان دەردەکەوێ جێبەجێنەکردنی ماددەی ئەوسای 58ی ئەو قانونە مەبەست لێی یەکلانەکردنەوەی وەزعی کەرکوک و ناوچە دابڕینڕاوەکانی دیکە بوو، بۆیە لایەنە سیاسییە عێراقییەکان هەندێ ناوچەی باشوری عێراقیان هێنایە نێو مەسەلەکە کە بە هیچ شێوەیەک پەیوەندی بە مەبەست و هۆکاری سیاسی بوونی ماددەی 58 و دوواتر مادەی 140ی دەستور، نەبوو.

لەم قۆناغەدا دانوستانەکان بە سەرپەرشتی بریمەر و دەستێوەردانی ئێران و بەشدارینەکردنی لایەنە سیاسییە سوننەکانی عێراق سەبارەت بە دەستور دەستی پێکرد. یەکێک لە گرفتەکانی ئیدارەی ئەمریکا دانانی ئەجندەیەکی کاتی بۆ تەواو بوونی داڕشتنی دەستور بوو، لە کاتێکدا زۆر بابەت بە باشی گەڵاڵە نەکرابوو، و بۆیە دەبینین کە ئێستا دەقی ماددەکانی دەستور ی عێراق لێکدانەوەی جیاوازی بۆ دەکرێ و بنەمای هێزی سیاسی بۆتە پێوەری یەکلاکردنەوەی، تەنانەت لە بریارەکانی دادگای ئیتحادی کە لەم دوواییەدا بەناچاری بریاری دا کە ماددەی 140ی دەستور ئێکسپایر نەبووە، و خۆ ئەگەر تۆزقاڵێک مجالی تێدا بوایە، ئەوا بە ئێکسپایەر دەیژمارد.

هێزە سیاسییە کوردستانییەکان هۆکاری سەرەکی لە بریاردانی دەستوری عێراق بوون. ئەگەر دەنگدانی ئەو سێ پارێزگایەی هەرێمی کوردستان دژ بە دەستور بوایە، ئەوا ئەو دەستورە بریار نەئەدرا و تەنانەت هەر لایەنە کوردستانییەکان بوون بە هۆی ئەوەی پارێزگای نینەوا دەنگ بە دەستور بدات.

هێزە سیاسییە کوردستانییەکان لە قۆناغی دووەمدا کە پاش بریاردانی دەستوری عێراق دەیت، زیاتر لە ژێر کارتێکردنی پرنسیپی شەراکەت و توافق و هاوسەنگی بوون بەو پێیەی دەوڵەتی نوێی عێراق دەوڵەتی شەراکەتە و بە عەقلیەتی زۆربە و کەمایەتی ئیدارە نادرێت. ئەم لۆجیکە تەنها سەرکردە سیاسییە کوردستانییەکان بەکاریان ئەهێنا، و زۆر دڵیان بەوە خۆش بوو کە گوایە باس لەوە دەکرێ کوردستان تەرازووی هێزی حوکمرانە لە بەغدا، و رێکەوتننامەکان بۆ حوکمرانی لە بەغدا لە کوردستانەوە گەڵاڵە ئەکرێت.

یەکەم هەنگاوی هێزە سیاسییە عێراقییەکان بە شیعە و سوننەوە کارکردن بۆ نەهێشتنی ڕۆڵی هەرێمی کوردستان بوو، و بۆ ئەم مەبەستە و بە ڕەزامەندی ئەمریکا کە بەڵێنی بە لاینە کوردستانییەکان دا ماددەی 140 جێبەجێ دەکات، بەرامبەر قایل بوونی لایەنی کوردستانی بە هەموارکردنی قانونی هەڵبژاردنی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق لە یەک بازنەوە بۆ بازنەی بارێزگاکان کە لە ئاکامی جێبەجێکردنیدا، کوردستان دەیان ئەندامی کوردستانی لە پەرلەمانی عێراقی لە کیس چوو. بەڵام بەرامبەر ئەم قایل بوونەی لایەنی کوردستانی بە هەموارکردنە، نەک بەڵێنی ئەمریکا جێبەجێ نەبوو، بەڵکو ئەو دیبلۆماتکارەی ئەمەریکییە کە بەڵینەکەی دا، دیار نەما.

کاتێک تەرازووی هێزەکان گۆڕانکاری بە سەردا هات، و دەستێوەردانی دەوڵەتە هەرێمایەتییەکان زیادی کرد، و حکومەتی بەغدا تۆزقاڵێک خۆی گرت، ئاوازی بەرێوەبردنی دەسەڵات بە زۆربە و تێپەرکردنی قانونەکان لە ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق بە زۆربە بە ئاوازی ئەوەی "نوێنەرانی هەرێم ئێوە چی دەڵێن بڵێن و ئێمەش ئەوەی ئەمانەوێ بە زۆربە تێدەپەرێنین"، نوێنەرانی شیعە و سوننە کارەکانیان بەرێوە برد و کۆتاییان بە پرنسیپی توافق و شەراکەت و هاوسەنگی هێنا.

بەم شێوەیە نە ماددەی 140 و نە 50 ماددەکەی دەستور کە دەبێ بە عەقلیەتی فیدرالی قانونی بۆ بریار بدرێت تا ئێستا وەکو خۆی ماوەتەوە، و تەنانەت کاربەدەستانی عێراق لە سەرەتاوە تا ئێستا لە دانانی بودجە فرتوفێل دەکەن و پەیتا پەیتا خەرجی سیادی لە سەر حسابی هەرێمی کوردستان بەرز دەکەنەوە و ئەو رێکەوتنەی کە لە سەرەتاوە کراوە و بودجەی کوردستان 17%ی بودجەی عێراقە نە ئەوسا و نە ئێستا جێبەجێنەکراوە.

قۆناغی سێیەمی پەیوەندییەکان هەرێمی کوردستان بەغدا پاش ریفراندۆم و 16ی ئۆکتۆبەر دەست پێدەکات. حکومەتی ناوەند ئەگەر بۆی بکرایە ئاڵای حەشدی شەعبی لە قەڵای هەولێر دادەنا و فرۆکەخانەی هەولیر و خاڵی فیشخاپوریش لە نەخشەی دەستبەسەراگرتن بوو. 

هەڵبەتە لەو هەلومەرجەدا و تا ئێستاش هەڵوێستی نەتەوە یەکگرتوەکان سەبارەت بەو کێشەیە لە ئاستی چارەسەرکردن و دۆزینەوەی میکانیزمی گونجاو نەبووە، بەڵکو هەڵوێستەکان هەندێ جار لە ژێر کارتێکردنی ڕاو بۆچونی خودی نوێنەری نەتەوە یەکگرتووەکان بووە هەر وەکو چۆن یان کوبیش نوێنەری پێشووی ئەم رێکخراوە نێونەتەوەییە لە ڕووداوەکانی 16ی ئۆکتۆبەر هەر ئەوەی مابوو پێش هێزەکانی حەشدی شەعبی بکەوێت، و لە ڕاپۆرتەکەیدا ئاماژەی بەو قەتلوعامە و ڕاگواستن و تێکدان و سووتاندنی گەڕەکە کوردنشینەکانی شاری دۆزی نەکرد.

لە هەلومەرجی ئێستادا باس لە دانوستان نێوان بەغدا و هەولیر دەکرێت، و کاتێک کاربەدەستانی هەرێم دەچنە بەغدا باسی برایەتی و دانانی لێژنەی هاوبەشی گفتوگۆ دەکرێت، بەڵام لەوە دەچی بەغدا تا هەنووکە لە لایەکەوە دەسی دەسی بە کورد دەکات، و لەسەر گۆرانکاری دیموگرافی لە کەرکوک بەردەوامە، و لەلایەکی دیکەوە لە لایەن هێزە سیاسییە شیعە و سوننەکان و ئەندامانی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراقی عەرەب دانەچیڕەوە و هەڕشەی بڕینی ئەو بڕە موچەیەی فەرمانبەرانی هەرێمی کوردستان دەکەن، و ئەوەیان لە بیر خۆیان و تەنانەت دەیانەوی لە بیر خەڵکی ئێمەش ببەنەوە کە چەندین ساڵە بودجەی هەرێمی کوردستانیان نەناردووە.

گرنگترین مەرج بۆ نوێنەرانی کوردستان کە دەچنە دانوستان بۆ بەغدا خۆیان بە کەم و لاواز نەزانن و ئەوان داکۆکی لە دۆزێکی ڕەوای گەلێک دەکەن، و کێشەی کوردستان لە گەڵ بەغدا کێشەی بوونە نەک تەنها نەوت و موچە، و لەوەش گرنگتر شەرمە بۆ لاینە کوردستانییەکان کە لەم هەلومەرجە دژوارەدا هەڵوێستی یەکگرتوویان نەبێت.

  • 1