ئەمە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

لە جوغزی سەربەخۆییدا

لە یادی 25ی ئەیلولدا

مافی گەلان لە بڕیاردانی چارەنوسی خۆیان بابەتێكی نوێ نییە كە تەنها لە هەلومەرجی ئەمرۆدا بخرێتە نێو باسی كۆمەڵگای نێودەوڵەتی، یان لە نێو بابەت و پرنسیپەكانی قانونی نێودەوڵەتی باس كرابێت.

دوور لە ئاڵۆز كردنی پێناسەی مافی چارەنوس و هێنانەوەی لێكدانەوە و تەفسیری جۆراجۆری بۆی، هەر گەلێك مافی خۆیەتی دەوڵەتی نیشتمانی خۆی هەبێت، و لە شێوازی ئەو دەسەڵاتەی دەیەوێ و رێگای ئەنجامدانی دوور لە دەستێوەردانی بیانی ئازادە.

لە سەرجەم ئەدەبیاتی سیاسی كلاسیكی ماركسی لە سەردەمی ماركسەوە تا دەگاتە لینین، گفتوگۆیەكی تیۆری قوڵ سەبارەت بە مافی بریاردانی چارەنوس و پەرەسەندنەكانی كراوە، و بۆتە گەنجینەیەكی گەورەی حزبە كۆمۆنسیتەكانی جیهان، و بەیەكێك لە پرنسیپە هزرییەكانی ماركسیزم ـ لینینزم، دانراوە.

بایەخدانی ماركسیزم بەم پرنسیپە لە بۆشایی یان لە ئەنجامی لێكدانەوەی كۆمەڵێك چەمكی هزری بە داماڵین لە واقیعی كۆمەڵگای مرۆڤایەتی و پەرەسەندنە سیاسییەكان و ئاڵوگۆڕەكانی جیهان نەهاتووە، و هەر ئەم گۆڕانكارییانە بەتایبەتی لە ئاكامی بوونی كۆلۆنیالزم، و تێكۆشانی گەلان بۆ سەربەخۆیی كارتێكردنی لە سەر هزری سیاسی دەرەوەی هەڵگرانی بیری سوشیالستی، كردوە.

لە ناوەڕۆكی ڕێكەوتننامەی ڤرسای لە دووای شەڕی جیهانی یەكەمدا ئاماژە بە مافی بریاردانی چارەنوس و دامەزراندنی دەوڵەتی نیشتمانی (نەتەوەیی) نوێ لە ئەوروپادا كراوە. لە 8ی كانونی دووەمی 1918 سەرۆكی وڵاتە یەكگرتووەكانی ئەمەریكا (ودرو ویلسون) لە پرۆژەیەكدا چواردە پرنسیپی بۆ كۆنگرسی ئەمەریكا بە مەبەستی سەرلەنوێ بنیاتناوەی ئاشتی و ئاوەدانكردنەوە لە ئەوروپادا، پێشكەش كرد.

بەندی دە و دووانزە لەو گەڵاڵنامەیە ئاماژە بۆ مافی بریاردانی گەڵانی ئەوروپای ژێردەستی ئیمبراتۆری ئوتریش و ئەلمانیا و گەلانی ژێردەستی ئیمبراتۆری عوسمانی دەكات.

لە ئاكامی تێكۆشانی گەلانی جیهان، یاسای نێودەوڵەتی بە شێوازی جۆراجۆر، بەردەوام جەختی لەسەر مافی بریاردانی چارەنوسی گەلان كردوە. بڕگەی دوو لە ماددەی یەكی گەڵاڵنامەی نەتەوە یەكگرتووەكان باس لە یەكێك لە گرنگترین ئامانجەكانی نەتەوە یەكگرتووەكان دەكات كە "گەشەپێدانی پەیوەندی دۆستانەیە نێوان نەتەوەكان و پێویستی یەكسانی لە ماف نێوان گەلاندا، و هەر یەكێكیان مافی بریاردانی چارەنوسی خۆی هەبێت". ماددەی پەنجاو پێنج لەو گەڵاڵنامەیە جەخت "لە سەر ئامادەكردنی پێداویستییەكانی سەقامگیری و خۆشگوزەرانی بۆ درووستكردنی پەیوەندی ساغڵەم و دۆستانە لە سەر بنەمای یەكسانی لە مافەكان نێوان گەلان، و هەر یەكێكیان مافی بریاردانی چارەنوسی خۆی هەبێت".

رێكخراوی نەتەوە یەكگرتووەكان لە چەندین بریار دا ئاماژەی بەم پرنسیپە كردوە، لەوانە بریاری 1514 تایبەت بە ڕاگەیاندنی پێدانی سەربەخۆیی گەلان و وڵاتە داگیركراوەكان لە كانونی یەكەمی 1960دا. لەو بریارەدا هاتووە " هەموو گەلێك مافی بریاردانی چارەنوسی خۆی هەیە، و بە پێی ئەم مافەش بە ئازادی خۆی دەستنیشانی شوێنی سیاسی خۆی دەكات، و ئازادانە گەشەپێدانی ئابوری و كۆمەڵایەتی و كەلتوری دەستنیشان دەكات".

كۆمەڵگای نێودەوڵەتی ئەم پرنسیپە بە بنەمای پەیوەندی نێوان گەلان و بناغەی پاراستنی ئاشتی و ئاسایشی نێودەوڵەتی دادەنێت، و لە چەندین بەڵگەنامەی دیكە بە ڕوونی ئاماژەی بەم بابەتە كردوە، لەوانە ماددەی یەك لە هەردوو پەیماننامەی نێودەوڵەتی مافە مەدەنی و سیاسییەكان، و مافە ئابوری و كۆمەڵایەتی و كەلتوریەكان كە لە ساڵی 1966 بریار دراوە.

كۆمەڵگای گشتی نەتەوە یەكگرتووەكان لە بریاری ژمارە 2615 لە ساڵی 1970 جارێكی دیكە جەختی لەوە كردەوە كە "سەرجەم گەلان بە پێی یەكسانی لە مافەكانیان و مافیان لە بریاردانی مافی چارەنوس كە لە بەڵگەنامەی نەتەوە یەكگرتووەكاندا هاتووە ئازادن لە جێبەجێكردنی گەشەسەندنی ئابوری و كۆمەڵایەتی و كەلتورییان، و هەر دەوڵەتێكیش دەبێ رێز لەم مافە بگرێت".

هەشتەمین بەند لە رێكەوتننامەی ئاسایش و هاریكاری ئەوروپا كە لە یەكی ئابی 1975 لە هەلسنكی مۆركرا، و ڕاگەیاندنی كۆنگرەی ڤیینا بۆ مافی مرۆڤ لە ساڵی 1993 كە بە سەرپەرشتنی نەتەوە یەكگرتووەكان بەسترا، جارێكی دیكە جەختیان لە سەر ئازادی گەلان لە دەستنیشانكردنی چارەونوسی خۆیان، كردەوە.

تێكرای ئەم بەڵگەنامە نێودەوڵەتییانە كە باس لە مافی بریاردانی چارەنوس گەلان دەكات، بە شێوەیكی مێژوویی و لە چوارچێوەی كۆمەڵگای نێودەوڵەتیدا، ڕەوابونی بە تێكۆشانی گەلان بۆ ئازادی و سەربەخۆیی داوە.

بۆیە كاتێك گەلی كوردستان لە پێناوی ئەم مافەدا تێدەكۆشێت ئەوا كارێكی نەكردوە كە بە پێچەوانەی بەهاو نەریت و یاسای نێودەوڵەتی بێت، و ئاسایشی جیهان و ناوچەكەی خستبێتە بەر مەترسسیەوە، بەڵكو بە پێچەوانەوە ئەو رژێمە حوكمرانانەی كە بە عەقلیەتی نەتەوەی سەردەست دژایەتی مافی چارەونوس و سەربەخۆیی گەلی كوردستان دەكەن، و ئەو وڵاتە زلهێزانەی كە بە هۆی بەرژەوەندی خۆیان تەگەرە لە بەردەم گەلەكەمان بۆ ئەنجامدامی ئەم مافە، دادەنێن، ئەوانە دەبنە هۆی بەردەوامبوونی ئاڵۆزی و ناسەقامگیری كە كۆسپ بۆ پێشكەوتن و گەشەپێدانی هاوبەشی گەلان و بەیەكەوە ژیانی ئاشتییانە، دادەنێن.

گەلی كوردستان لە تێكۆشانی بۆ مافی بریاردانی چارەنوس و دەوڵەتی نیشتمانی خۆی بەردەوام دەبێت، و لە هیچ كاتێكدا گەل بۆ جێبەجێكردنی مافێكی ڕەوای خۆی چاوەڕیی بریاری نێودەوڵەتی و ڕەزامەندی وڵاتە هەرێمایەتییەكان، و تەنانەت چاوەرێی بریاری سازشكارانە و ڕاڕای و پێچ و پەنای حزبەكانی گۆڕەپانی سیاسی خۆشی ناكات.

ئەزمونی تێكۆشانی گەلان سەلماندویەتی وڵاتی دیكە سەربەخۆی بۆ گەلەكەمان پێشكەش ناكات، بەڵكۆ گەل خۆی وەریدەگرێت. 

ریفراندۆمی بیست و پێنجی ئەیلولی 2017 وێستگەیەكی چلۆنایەتی تێكۆشان لە پێناوی مافی چارەنوسی گەلەكەمان بوو، و كاروانی سەربەستی و سەربەخۆیی پێویستی بە بەردەوامبوونی تێكۆشان و چەندین ویستگەیە دیكە هەیە، و بۆیە ئەوەی لە تێكۆشان بۆ دەوڵەتی نیشتمانی كوردستانی پەشیمان دەبێتەوە یان بە شەرمەوە داكۆكی لێدەكات، دەچێتە پەراوێزی مێژووە. 

مشروعیەتی نیشتمانپەروەری شیوعییەكانی كوردستان لە تێكۆشان لە پێناوی مافی بریاردانی چارەنوسی گەلەكەیان و دامەزراندنی دەوڵەتی نیشتمانی كوردستانییە، و نێونەتەوەیی شیوعی نەتەوەی باڵادەست لە پشتگیری كردنی بێ مەرجی تێكۆشانی گەلی كوردستانە لە تێكۆشانی بۆ ئەم مافە. گرنگە هەموومان لەو ئاستە بین.

  • 1