ئەمە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

لە جوغزی سەربەخۆییدا

پەیتا پەیتا ململانێی هێزە نێودەوڵەتی و هەرێمایەتییەکان لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بۆ سەرلەنوێ دابەشکردنەوەی ناوچەی هەژموون توندتر دەبێت. بە درێژایی سەد ساڵی ڕابردوو ئەو ململانێیە بە چەندین قۆناغی جیاواز تێپەڕیوە و هێزی جۆراجۆری نێودەوڵەتی و هەرێمایەتی بە پلە و کارتێکردنی هەمەجۆر و جیاواز، بەشدارییان تیایدا کردووە.

لە هەلومەرجی ئەمڕۆدا جگە لە وڵاتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و ڕووسیا و یەکێتی ئەوروپا، بەشێک لە دەوڵەتە هەرێمایەتییەکان وەک ئێران و تورکیا و سعودییە و ئیسرائیل لایەنەکانی ململانێ بۆ دابەشبوونەوەی ناوچەی هەژموون پێک دەهێنن. هەر یەک لەو وڵاتانە ستراتیجی تایبەتی خۆیانیان هەیە، و ئەو ستراتیجیانەش بەپێی شێوازی داکۆکی لە بەرژەوەندییەکان، گۆڕانکاری بەسەردا هاتووە.

لە سەرەتای ساڵی 2019 و لە میانەی شەڕی تیرۆر لە ناوچەکە و سەرهەڵدانی ئێران وەک هێزێکی کاریگەر پاش ڕێککەوتتنامەی ئەتۆمی لەگەڵ وڵاتە زلهێزەکان، سیاسەتی وڵاتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا گۆڕانکارییەکی بەرچاوی بە خۆوە بینی و ئەمەش لە ڕوونکردنەوەی هێڵە سەرەکییەکانی ئەو سیاسەتە لە لایەن پۆمپیۆ وەزیری دەرەوەی وڵاتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لە کۆڕێکیدا لە زانکۆی ئەمریکی لە قاهیرە لە سەرەتای ساڵی 2019 ڕوونکرایەوە، و تیایدا وەزیری دەرەوی ئەمریکا ڕەخنەی لە سیاسەتی ڕابردووی وڵاتەکەی خۆی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا گرت و ئەو سیاسەتەی بە شەرم ناوبرد، و بەڵینی ئەوەی دا کە پشتگیری لە هاوپەیمان و دۆستەکانیان لە ناوچەکەدا بکەن و کار بۆ ڕووخاندنی ڕژێمە دیکتاتۆرییەکان ئەنجام بدەن، و سنوور بۆ دەستێوەردانی ئێران لە ناوچەکەدا بە تایبەتی لە سووریا و عێراق و لوبنان، دابنێن. هەر لە چوارچێوەی ئەم ستراتیجە و لە ماوەی ساڵێکدا گۆڕانکاری چلۆنایەتی لە سیاسەتی ئەمریکا لە چوارچێوەی ئەم ڕێبازە ئەنجام درا و سزاکانی ئەمریکا لە سەر ئێران زیادی کرد، و ئەمریکا سەربازگاکانی حەشدی شەعبی بۆردمان کرد، جگە لە بۆردمانکردنی سەربازگاکانی حزب الله و سوپای پاسدارانی ئێران لە سوریا لەلایەن ئیسرائیلەوە. ئاستی ململانێیەکان گەیشتە کوشتنی قاسم سولەیمانی سەرکردەی سوپای قودسی پاسداران و ئەبو مەهدی موهەندس جێگری سەرۆکی حەشدی شەعبی لە فڕۆکەخانەی بەغدا، و پشتگیریکردنی خۆپیشاندانەکانی خەڵکی ئێران دژ بە حکوومەتی ئەو وڵاتە.

هاوکات لەگەڵ ئەمەشدا حکوومەتی ئێران سەرەڕای قورسی سزاکانی ئەمریکا لە سەر ڕەوشی ئابووری ئێران، لە سیاسەتی خۆی کە پشت دەبەستێت بە سیاسەتی "ولایە الفقیە" بەردەوام بوو، و ئەو ڕێبازەی گرتەبەر کە ئێران بە پایتەختی جیهانی ئیسلامی دەزانێت و جیهانی ئیسلامیش سنوورێکی جوگرافی دەستنیشانکراوی نییە، و مافی خۆیەتی کە هیلالی شیعە دروست بکات، و ئەگەر ناکۆکی نێوان بەرژەوەندی نیشتمانی ئەو دەوڵەتانە و بەرژەوەندی ئیسلام هەبێت کە ئێران نوێنەرایەتی دەکات، ئەوا دەبێت بەرژەوەندی کۆماری ئیسلامی سەروەر بێت، و ڕێنماییەکانی "ولی الفقیە" تەنیا سنوری ئێران ناگرێتەوە بەڵکو سەرجەم جیهانی ئیسلامی کە پێویستە میلیشیاکانی موقاوەمەتی ئیسلامی چالاکی خۆیان دژ بە بەرژەوەندییەکانی ئەمریکا ئەنجام بدەن، و لە ئاکامی ئەم ئاراستەیە سەربازگاکانی ئەمریکا لە عێراقدا لە لایەن حەشدی شەعبی بۆردمان کرا.

ململانی و پێکدانەکانی ئێران و ئەمریکا گەیشتە شەڕی بە وەکالەت، و دەستێوەردانەکانی ئێران بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ بە تایبەتی لە هەژموونی ڕاستەوخۆی لە عێراق و ئاراستەکردنی میلشیاکانی حەشدی شەعبی بە شێوەیەکی زەق دیارە.

پەرەسەندنەکانی ئەم ڕەوشە نوێیە بەتایبەتی لە عێراقدا وای کرد کە فشاری ئێران و ئەمریکا لە سەر ناوەندی بریار لە حکوومەتی هەرێمی کوردستان زیاتر بێت، بەتایبەتی کاتێک لە هەلومەرجێکی هەڵچووندا بێ ڕەچاوکردنی پرەنسیپی تەوافق ئەنجوومەنی نوێنەرانی عێراق بڕیاری دەرچوونی هێزی ئەمریکا دا.

لەم هەلومەرجە نوێیەدا بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی نیشتمانی کوردستان دووچاری وەرگرتنی هەڵوێست دەبێتەوە بەتایبەتی خۆپیشاندانی جەماوەری دژ بە حکوومەتی عێراق پێ دەنێتە چوار مانگ و لە ئاکامدا نزیکەی 500 کەس شەهید کراون. سەرەڕای تێبینی نێگەتیڤانە لە سەر بەشێک لە داواکارییە سیاسییەکانی خۆپیشاندەران وەک نەهێشتنی ئەنجوومەنی پارێزگاکان، و داڕشتنی یاسایەکی هەڵبژاردن کە کەموکوڕی لە یاساکانی پێشتر زیاترە، و بانگەشەکردنی هەموارکردنەوەی دەستور و ئاراستەبوون بەرەو ناوەندێتی زیاتر، بەڵام داواکارییە ئابوورییەکانی جەماوەر دژ بە گەندەڵی و بەشبەشێنەی دەسەڵات و نەبوونی ڕادەی نزمی ژیانی پڕ کەرامەت و زیادبوونی هەژاری و برسێتی، ڕەوابوونی خۆی هەیە و دەسەڵاتی ئیسلامی سیاسی بە شیعە و سوننەوە توانای چارەسەرکردنی ئەم قەیرانەی نییە. بۆیە پشتگیریکردنی داواکاری ڕەوای خەڵک لە لایەن ناوەندی بڕیاری سیاسی لە هەرێمدا کارێکی پێویستە و ناکرێ لەم هەلومەرجەدا پشتگیری حکوومەتی عادل عەبدولمەهدی یان هەر حکوومەتێک بکرێت کە جەماوەری خۆپیشاندەران لە بەغدا و باشوری عێراق پێی قایل نەبن، بەتایبەتی پرەنسپی تەوافق و شەراکەت و هاوسەنگی لەگەڵ تاقمی حوکمڕانی چەند ساڵە لە عێراقدا کۆتایی هاتووە، و ناکرێ ئەو ناوەندە دەسەڵاتە بە پشتگیری ناوەندی بڕیاری کوردستانی لەو شکستییە کە تێی کەوتووە ڕزگار بێت، بەتایبەتی چاوەڕێی ئەوە ناکرێت کە حکومەتەکانی ئیسلامی سیاسی حوکمران لە 2003وە تا ئێستا لە بەغدا کێشەکانی نێوان کوردستانی باشور و عێراق چارەسەر بکات یان چارەسەری قەیرانی دەوڵەت لە عێراقدا بکات.

لەم هەلومەرجە ئێجگار ئاڵۆزەدا لەگەڵ ڕەچاوکردنی هەڵوێست و ستراتیجە جیاوازەکانی وڵاتانی دیکە وەک ڕووسیا و تورکیا، جگە لە هەڵوێستەکانی ئێران و ئەمریکا کە دەوڵەتی عێراقیان کردۆتە گۆڕەپانی ململانێ و پێکدادانەکانیان، گرنگە بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی نیشتمانی کوردستانی لە باشور بە وریایی مامەڵە لەگەڵ سەرجەم پێشهاتەکان بکات و نەبێتە لایەنێک لەو جەمسەرگیرییەی کە لە ناوچەکەدا هەیە، خۆی بە دوور لەو دابەشبوونە بگرێت، و بە پشتبەستن بە پێوەری بەرژەوەندی گەلی کوردستان هەنگاو و هەڵوێست لە سەرجەم پێشهاتەکان وەربگرێت و تەنیا بە بەڵین و گفتوگۆی زارەکی بڕیاری سیاسی وەرنەگرێت، و لەم ڕەوشە پڕ ئاڵۆزەدا پاراستنی کوردستان بە پشتبەستن بە بەرژەوەندی جەماوەری کوردستان و دابینکردنی ژیانێکی پڕ کەرامەت بۆیان بە ئەرکی پلە یەک دێت، و بوونی هەژموونی و هێزی ئێران و ئەمریکا لە بەرژەوەندی کوردستاندا نییە.

  • 1