ئەمە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

لە جوغزی سەربەخۆییدا

چاكسازی یەكێكە لەو دەستەواژانەی كە لە ئەدەبیاتی سیاسی كۆن و نوێدا بەفراوانی باس كراوە، و لە قۆناغی جیاوازدا بەكارهێنراوە، و زۆر جاریش ئەم دەستەواژەیە لە گەڵ بابەتەكانی گەشەپێدانی سیاسی و مۆدیرنیزم وگۆڕانكاری و گواستنەوەی كۆمەڵایەتی، لە فەرهەنگی بەكارهاتووی ئەدەبیاتی سیاسی هاوچەرخدا بەكار دێت.

چاكسازی بە پلەی یەكەم پەیوەندی بە پێداویستی بابەتی و هۆشمەندی زاتی بۆ ئەو پێداویستییە لە نێو خەڵكدا هەیە، و بە شێوەیەكی میژووی ئەم بیرۆكەیە لە كۆمەڵێك بەرهەمەكانی فەلسەفەی گریك و بۆچونەكانی ئەفلاتون و ئەرستۆ سەبارەت بە یاسا و عەدالەت و رێكخستنی دەوڵەت و سەقامگیری سیاسی و.. هتد، بەدی دەكرێن. بزافە سیاسییەكان لە ڕوانگەی میتۆدی بیركردنەوەیان پێناسەی جۆراجۆریان بۆ چەمكی چاكسازی كردوە، و ئەم بابەتە لە نێو هزری ماركسیزمدا پێش شۆڕشی ئۆكتۆبەری روسیا ساڵی 1917 و دووای سەركەوتنی شۆڕش ڕەهەندی پێناسەكردنی دوو فاقەی شۆڕش و چاكسازی گرتەوە، بەتایبەتی كاتێك باس لە مانەوەی سیستمی سەرمایەداری، و ئەگەری گۆڕانكاری و بنیاتنانی سوشیالزم لە رێگای شۆڕش یان چاكسازی ، كراوە، و هەڵبەتە ئەم بابەتەش پەیوەندی بە میكانیزم و شێوازی ئەنجامدانی سەرەتای پرۆسەی گۆڕانكارییە، چونكە تەنانەت دووای ئەنجامدانی شۆڕش وەك كارێكی یەكلاكەرەوە، پرۆسەی چاكسازی چركەیەكی شۆڕٍشگیری و خوێندنەوەی بەیاننامەی ژمارە یەك و گرتنی باڵاخانەی حكومەت نییە، بەڵكو پرۆسەیەكی بەردەوامە كە پێویستی بە كات و نەخشەكێشان و هێزی كۆمەڵایەتی هەیە كە بتوانێت داكۆكی لێبكات و هەنگاو بە هەنگاو گۆڕانكاری چلۆنایەتی درووست بكات.

بێگومان هەر گۆڕانكارییەك لە ڕەوشێكی دیاركراودا بە چاكسازی دانانرێت، و هەردەم بوونی ڕەوشێكی نەگونجاو و ناهەموار ڕەوابون بە پێداویستی پرۆسەی چاكسازی دەدات و زەمینەی بۆ خۆش دەكات، و بەشێك لەو ڕەوابونە كاركردنە بۆ گۆرانكاری باشتر لە ژیانی خەڵك، یان ئەو توێژە كۆمەڵایەتییەی كە پرۆسەی چاكسازی مەبەستێتی.

سەركەوتنی چاكسازی لەوە دایە كە ئەو پرۆسەیە كاتی نەبێت و تەنها بۆ قایلكردنی توێژێكی كۆمەڵایەتی یان خۆچەماندنەوە بەرامبەر زریان تا تێپەربوونی مەترسییەكەی، نەبێت. هەرچەندە لە ڕەوشێكی وەكو كوردستان هەنگاونان بۆ چاكسازی لە ئاكامی فەرزبونێتی بە هۆی ناچاربوونی حكومەت چونكە كارەكانی بە شێوازی پێشوتر قەیرانی بۆ درووست دەكاتن یان بە هۆی فشاری خەڵكەوەیە، بەڵام باوەڕبوونی ئەو دەستەیەی سەركردایەتی چاكسازی دەكات زامنی پرۆسەكەیە و بەردەوامبوونی پێدەبەخشێت.

چاكسازی بەشێكە لە ململانێی كۆمەڵایەتی و چینایەتی لە قۆناغێكی دیاریكراودا و پیادەكردنی ئەم پرۆسەیە و ئەنجامدانی بە زیان بۆ توێژێك یان چینێكی كۆمەڵایەتی یان تەنانەت هەندێ كەس دەگەڕێتەوە، و ئەمەش وا دەكات كە ئەوانەی زیانیان لێ دەكەوێت بەرەنگاری ئەم پرۆسەیە بكەن و تەگەری بۆ دانێن.

مێژووی جیهان بە گشتی و مێژووی ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست چەندین شێواز و پرۆسەی چاكسازی بینیەوە وەك چاكسازی ئاینی كرستیان كە بەناوی مارتن لوسەرەوە گرێدرا، و بزافی چاكسازی ئاینی لە كۆتاییەكانی تەمەنی ئیمبراتۆری عوسمانی و بزافی مشروتیەت لە ئێران، و پرۆسەكانی چاكسازی لە خودی دەوڵەتەكان لەوانەش پرۆسەی چاكسازی و كرانەوە لە چین كە لە ساڵی 1978 دەستی پێكرد و پرۆسەی پیروسترۆیكا كە لە ڕوانگەی هزری سوشیالستیەوە شكستی هێناو و بوو بە هەرەسهێنانی یەكێتی سۆڤیەت و لە لایەن سیستمی سەرمایەداری و لە ڕوانگەی هزری لیبرالیزمی نوێوە بە سەركەوتنی چاكسازی دەژمێردرێت.

ئەزمونەكانی جیهان بۆمان دەردەخەن كە بیروبۆچون و مۆدیلی جیاواز سەبارەت بە چەمكی چاكسازی هەیە، و ئەمەش بێگۆمان پەیوەندی بە بنەمای بیركردنەوەی سیاسی و مەبەست لە پرۆسەكە و ئەو توێژ و چینە كۆمەڵایەتییەوە هەیە كە چاكسازی لە پێناویدا ئەنجام دەدرێت و، بە گشتی ناكرێ قۆناغی مێژووی كۆمەڵگاش فەرامۆش بكرێت. 

لە بواری بەكارهێنانی دەسەتەواژەی چاكسازی ئاماژە بۆ كۆمەلێك بوار دەكرێت كە بازنەی چاكسازی بیگرێتەوە، بۆ نموونە باس لە چاكسازی سیاسی،ئی داری، كۆمەڵایەتی، ئابوری، پەروەردە، ئاینی..هتد دەكرێت. 

لێرەشدا پرسیار ئەوەیە لە كوردستاندا چ جۆرە چاكسازییەك پێویستە و بۆچی؟

ڕەوابوونی چاكسازی لە كوردستاندا لە پێداویستیبوونی پرۆسەكە سەرچاوە هەڵدەگرێت، ئەمەش بە مەبەستی بنیاتنانی حوكمرانی باش، و سەروەری یاسا، و شەفافیەت لە داهات و خەرجی حكومی، و بەشداری خەڵك لە وەرگرتنی بریار، و زامنكردنی دادپەروەری كۆمەڵایەتی و بەرزكردنەوەی ئاستی بژێوی خەڵكی زەحمەتكێش، و كاراكردنی دامەزراوەكان و گرنگی چاودێری هەمەلایەنی بەسەر دەزگاكانی حكومەت، و ڕاستكردنەوەی هەڵەكان و پاراستنی یەكێتی خاكی كوردستان، و یەكخستنی هێزی پێشمەرگە و ئاسایش و نەبوونی دیاردەی دوو ئیدارەیی و نەهێشتنی عەقلیەتی دەرەبەگایەتی حزبی، و ماوەنەدان بە ئیحتكاركردنی بازاڕ. بۆیە كە باس لە چاكسازی دەكەین ئەوا دەبێ ئەم پرۆسەیە تێكرای چالاكیی مرۆیی كۆمەڵگای كوردستان بگرێتەوە بە جۆرێك ژیانی گونجاو و پڕ كەرامەت بۆ تاكی كوردستانی دابین بكرێت، نەك تەنها جەخت لەسەر بوارێكی دیاریكراودا بكرێت.

گەر لەم دیدەوە باس لە چاكسازی بكەین گرنگە دەسەڵاتی سیاسی لە كوردستاندا لە چوارچێوەی نەخشەیەكی دارێژراو پێداچوونەوە بۆ سەرجەم ئەو بوارانە بكات كە لەسەرەوە ئاماژەمان پێ كردن، و هەنگاوەكانی لە چوارچێوەی تەنها كەمكردنەوەی موچەی خانەنشینی پلەباڵاكان و پاكتاوكردنی هەندی لیستی خانەنشینی و یەكخستنی فەرمانگەكانی خانەنشینی كە ئەمانە پێویستن، نەبێت، چونكە دادپەروەری كۆمەڵایەتی و نەهێشتنی گەندەڵی تەنها بەو خاڵانە ناكرێت، و گرنگە لە پلانی حكومەت هەمواركردنی یاسای وەبەرهێنان، و یاسای كار و وبیمە كۆمەڵایەتی، و یاسای زامنی تەندرووستی، و دانانی میكانیزمی گونجاو بۆ گەڕاندنەوەی پاشەكەوتی ئیجباری و بەرزكردنەوەی ڕادەی نزمی موچەی خانەشینی، هەبێت.

چاكسازی پرۆسەیەك نییە بە یاسایەك یان هەنگاوێك یان لە ماوەی ساڵێكدا تەواو بێت. چاكسازی پەیوەندی بە گەشەپێدانەوە هەیەو بەشێكە لە پێداچونەوەی كار و چالاكییەكان و نوێبونەوەی بیركردنەوەیە، و بە وروژاندن و پۆپۆلیستی و دروشمی بریق وباق گەر دەسەڵات و غەیرە دەسەڵات بیكات، سەركەوتوو نابێت. 

چاكسازی بەشێكە لە تێكۆشانی نیشتمانی و ئەگەر هەر لایەنێك بۆ بریاردانی مافی چارەنوسی گەلی كوردستان و سەربەخۆیی تێبكۆشێت، دەبێ هاوكات لە پێناوی چاكسازیدا وەك پێداویستییەكی تێكۆشانی نیشتمانی خەبات بكات.

  • 1