ئەمە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

هەوڵێك بۆ بەرچاوروونی خوێنەر و كرانەوەی كۆمەڵگە

 دەبێ ئینسان پرسیار لە خۆی بكات، كاتێك پرسیار لە خۆی ناكات واتا پرسیار لە سۆسیۆلۆژیا ناكات، كە پرسیاریش لە سۆسیۆلۆژیا ناكات كەواتا لە ئەدەب ناكۆڵێتەوە، بۆیە دەبینین ئەم هەموو دەقە ناكامڵە بەسەرماندا تێدەپەڕێت و چاپ و بڵاو دەكرێنەوە كەسیش قسە ناكات، دواتر سەرهەڵدانی گرفتگەلێك بێ ئەوەی كەسێك بیری لێ بكاتەوە و چارەیەكی بۆ بدۆزێتەوە، منیش ناچار بكات لەم فەزایە جێم نەبێتەوە، خۆم نادۆزمەوە.

بالزاك توانی روئیای فیكری چینایەتی بگۆڕێ‌، باسی جوتیار دەكات، باسی ژیانی فەرەنسا دەكات لەسەرەتاكانی سەدەی نۆزدەهەم، هاوكات توانی دەیان ئەدیب و بیرمەندی گەورە بخاتە ژێر كاریگەری نووسینەكانی، ماركس باس لە واقیع گەرایی دەكات و پێی وابوو بالزاك راستگۆترین شتی وتوە لەمبارەوە.

مۆلێر بەكۆمیدیا باس لە تاكی بۆرجوازی دەكات، ئەگەر ئەم بیرۆكەیە براكتیك بكەینە سەر ژیانی هونەری كوردی و هەروەها ژیانی ئاسایی، دەبینین هەم بۆ هونەرمەند و هەم بۆ بینەر و گوێگر، فەزاكە دوو شتی جیاوازە، بەڵام لە تێكستی كوردیدا چارەسەری ئەم ئیشكالیاتە هونەری و سۆسیۆلۆژییە نابینین، بۆیە ئەمە ئیشی سۆسیۆلۆژیایە، كە لەكایەكاندا كەمتر گرنگی پێ دراوە.

لێرەدا ئەوەمان بۆ روون دەبێتەوە، كە ئەوە سۆسیۆلۆژیایە هۆكاری بەرهەمهێنانی تیۆرە، بۆ نموونە بونیەی واقیع گەرایی دروست كرد.

لەمڕوانگەوە دەگەڕێنەوە بۆ ئەڕستۆ و هیگڵ، كە چۆن دەڕواننە هونەری شیعر، یان هیلیس میلەر لە كتێبی ئەخلاقیاتی خوێندنەوەدا، بە چ شێوەیەك خوێندنەوەی بۆ لایەنی ئەخلاقی لە دیراسەی ئەدەبی كردووە، كە سایكۆلۆژیای كەسایەتی لەدەق جوداكردۆتەوە، نموونەی ئیشكردن لەسەر دەقی فەلسەفی و ئەدەبییەكانی زۆرێك لە ئەدیب و نووسەری وەك جۆرج ئەلیوت و هینری جێمس و هتد.

هەروەها رۆڵان بارت باسی مردنی نووسەر ئەكات، دەلیلی ئەوە دێنێتەوە، كە دەقی ئەدەبی لەدەستی نووسەر دەرئەچێت و ئەبێتە موڵكی خوێنەر، چونكە خوێنەر بە دوای مەعریفەوەیە، خوێنەر چاوەڕێی بەرهەمی ئەدەبی دەكات، فیكر و مەعریفە لەیەك جیا دەكاتەوە و وەكو چاودێرێك بەسەر تێكستەكانەوەیە ئینجا بەسەر دەقنووسەوە.

لەمبارەیەوە بەرهەمێكی سارتەر وەرئەگرین لەدەقی (مێشەكان) یان لە گرێی ئەلكترای سۆفۆكلیس، چەندین روداوی تاقانەی تێدا دەبینین، وەختێك بەدیققەت تەماشایان دەكەین، بەبەراورد بەیەكتر دەقگەلێكن خاڵی هاوبەشیان تێدا نییە، نە لە رووی دەرونناسیەوە نە ستایلی نووسین نە خوێندنەوەی كارێكتەر، بەڵكو هەر دالێك لەوانە مەدلولەكەی لەبەرهەمە ئەدەبییەكەدا بەئاسانی بۆ خوێنەر دەرئەكەوێ، چونكە ئەمانە سروشتێكی یەكپارچەییان هەیە (الوحدە الموچوعیە)، كە ئەویش پەیوەندی راستەوخۆی بە كۆمەڵگەوەیە، بەومانایەی هەر نووسەرێك یان دەقنووسێك بەتەواوی كۆمەڵگەی نەخوێندبێتەوە، ناتوانێ‌ لە دەقەكانیدا رەنگبداتەوە.

ئەمە دەبێ‌ لەناخی خودی نووسەردا هەبێ، بەواتای جیاوازی بەرهەمێك لەگەڵ بەرهەمێكی تر، لەكۆمەڵناسیدا وەكو ئەوە وایە، كە دوو كارەكتەرمان هەبێ یان فرە پاڵەوان، هەر یەكەیان باس لەبابەتی خۆیان بكەن، بۆ نموونە ویستی شێتێك لەگەڵ كەسێكی عاقڵی ئاسایی یان بیرمەندێك.

ئەوەی كە گەورەترە لەناو كۆمەڵناسیدا مەسەلەی شرۆڤەكردنی حاڵەتە یان دیاردەكانی كۆمەڵگە، نمونەی نووسەرێك لە چیرۆكێكدا باس لە گرەوی ژیان دەكات، كە ئەمەیان دەروونناسیە، بەڵام لایەنەكەی تری واقیعی كۆمەڵایەتییە، بۆ نموونە كارەكتەری دەقەكە لەگەڵ كەسێكی ئەرستوكرات یان دەوڵەمەند خۆی بەراورد دەكات، یان پرۆتستانتی یان كاسۆلیكی، لەژیانی كۆمەڵگەی عیراقیش (شیعە و سونە).

ئەدەبناسی گرنگیدانە بە وێناكردنی ژیانی مرۆڤایەتی چ لە رووی فیكری و مەعریفیەوە بێت یان سۆز و هەڵچوونەكان و تاد، لە گشت قۆناغەكاندا لەنێو بازنەی سروشت و كۆمەڵگە و بیركردنەوەكاندا، لەسەر بنەمای بەڵكە و توێژینەوەی زانستی، كە لە بوارەكانی ژیان دەستی بۆ دەبردرێ، هەروەها پۆلێن دەكرێت بە شێوە زانستی و هونەرییەكەی، چونكە بەپێی تیۆری لۆسیان گۆڵدمان بێ‌، دەبێ ئەدەب گرێدراوی باری كۆمەڵایەتی بێ‌، بەپێچەوانەوە جگە لە فانتازییەكی بێ‌ ئامانج شتێكی تر نییە.

مانای هەر بەرهەمێكی ئەدەبیش وەك راپۆرتێك نییە، تاكو لەتەوەرێك یان دووان گینگڵ بدات، لەكاتێكدا بەدنیایەك گفتوگۆ و دەنگی جیاواز دەور دەدرێت، بۆ بەستنەوەی بەكایەكانی تری كۆمەڵگەوە چ لەرووی بابەتییەوە بێت یان مەعریفی یان شوناسی ئەدیب لەناو دەقدا .. تاد.

ئامانجیشی داكۆكی كردنە، سوسیۆلۆژیای ئەدەبیش شرۆڤەكردنی ئەو ئامانجەیە، نموونەی رۆماننوسێك، كە واقیعی ئەنووسێ و ئەوی تر خەیاڵی و فانتازی، ماركیز یان سێرڤانتس لەگەڵ ماكسیم گۆرگی سێ‌ فەزای زۆر جیاوازن، عەبدوڵڵا سەراج و بەختیار عەلی هەروەها زۆر جیاواز.

بابەتێك هەیە لەناو تیوری ئەدەبی پێ دەوترێت بنەماخوازی ئەدەبی، ئەدەبیات شیكاری تایبەت بەخۆی هەیە و پەیوەندی دژەكان لێك دەداتەوە، نموونەی فۆرمالیستێك لەگەڵ ئەزمونگەرێك.

هەروەها دۆخی مێژوویی و رواڵەتی ئینسان لەناو دەقدا، بەواتای ئەوەی كۆمەڵناسی جیاوازی بەرچاو ئەكات، جیاوازی مێژوونووسێكی ئەدەب لەگەڵ شرۆڤەكارێكی ئەدەب وەكو مێژوو، چونكە ستراكتۆری دەقەكان لەناو ئەدەبەكاندا دەخوێنێتەوە، بۆ نموونە ئێمە خاوەنی هەندێ گرێین لە سایكۆلۆژیای دەقدا، لە دەقی ئەلكترا كچ حەز لەباوكی دەكات، ئۆدیبیش دایكی، ئەگەر چی عوقدەیەكی سایكۆلۆژیە، بەڵام پەیوەندی بەسۆسیۆلۆژیاشەوە هەیە، گرێی ئەلكترا زاراوەیەكە لەلایەن فرۆیدەوە دانراوە، كە ئاماژە بە هۆگربوونی بێ هۆشانەی كچ بەباوكی دەكات و هەروەها چۆن ئیرەیی بەدایكی دەبات و رقی لێدەبێتەوە، فرۆید توانی ئەم زاراوەیە لە ئەفسانەی ئەلكترای یۆنانی وەربگرێ و لەبەرامبەردا گرێی ئۆدیب لەلایەن نێرینەوە.

ئێمە ئەمانە وەك دەق وەردەگرین، دەسەڵاتی دەقی رابووردووش ئەیەوێ بەسەر داهاتوودا جێگیر بێت، بەواتای نەمری دەق، لەدوای هاتنی ئازادی بۆ دەقیش قۆناغێكی تری دەقی رەسەن دێتە ئاراوە، كە هەمیشە بخوێرێتەوە.

ئازادی بۆ دەق، ئازادی بەواتای خۆ دوورخستنەوە لەو كۆت بەندەی هەیە، بۆ نموونە دووركەوتنەوە لە كێش و سەروا، هەروەها لە مۆسیقاشدا چەندین ستایلی نوێ سەریهەڵداوە، نمونەی ئەرەبێسك، كەواتا ئێمە قسە لەسەر بابەتێك ئەكەین بەواتای دەقی كراوە، كە بەدەقی رەسەن ناسراون.

شرۆڤەكاری كۆمەڵناسی ئینتیمای نییە بۆ هیچ یەك لەمانە، لەیەك حاڵەتدا نیگای هەیە ئەویش خیانەت لەدەقدا بەواتای دزی لەدەقدا، خوێنەری ماتریالیش ئینتیمای هەیە، هەروەها چەپ گەراكان و دەروونشیكارەكانیش ئینتیمایان هەیە، بۆ نمونە رۆبن هود وەكو پاڵەوانێك تەعامولی لەگەڵدا ئەكرێ وەك ئەوەی خۆی خۆی دروست كردبێ لەدەقەكەدا.

 

كاتێ قسە لەسەر ئەو بنەماخوازیە ئەكرێ بۆ خوێنەری وشیار و شیاو، بەرهەمی دەق و توێژینەوەی دەق لێرەوە دەست پێدەكات، لێرەوە ئاستی خوێنەر باڵاتر ئەبێ و ئەچێتە پێشەوە، چونكە لێرەوە باسی فاكت ئەكرێ، ئەو فاكتەی خوێنەری ئاسایی لەدەقدا نایبینێت.

مەبەستی نووسەری جدیش لێرەوە سەرهەڵدەدات وەك ئەوەی بیەوێ بڵێت پێویستە خوێنەر ئاڕاستە بكرێت، كرانەوە بەرەو فەزای كۆمەڵایەتی، بەرامبەر بە فیكری نامۆكان، ئەمەش بەهەڵسەنگاندن دەكرێ‌، كاتێك بەراوردكاری بۆ زیاتر بەرچاوروونی خەڵكی و بەرەو پێشبردنی كۆمەڵكە و رزگاركردنیان لەجەهل و تێگەیشتنی نەرێنی.

بەڵام ئەوەی مایەی هەڵوەستەكردنە خوێنەری ئێمە لەم فەزایەدا، وەك بڵێی لەناو زەلكاوی جەهلدا ئەیانەوێت گەنگەشەی بابەتەكان بكەن، ئەوەندەی لەهەوڵی خوێندنەوەی حیكایەتەكانی نێو تێكستەكان بوونە، نیو ئەوەندە بەلای خوێندنەوەی فاكتەكاندا نەچوونە، بەواتای تێنەگەیشتن لەشێوەكانی پەیوەندی نێوان دەق و ماناكانی پشتی دەق.

ئێستا پرسیارەكە ئەوەیە، تاچەند خوێنەری كورد توانیوێتی خوێنەرێكی جددی فكری ئەدەبی بێت و میتۆدەكان بناسێ‌، هەروەها لەناو دەقی كوردیدا خۆی بدۆزێتەوە؟

هاوكات نووسەری كورد تاچەند توانیوێتی شۆڕبێتەوە ناو ئەو واقیعی كۆمەڵایەتییەوە، كە لە فەزای بیركردنەوە یان لەپەراوێزی بیرۆكە و هەنگاوە فیكرییەكانیدا وێنای كێشەكانی كۆمەڵگە بكات، پشت بەستوو بە گرینگیدان بە خوێندنەوەی چالاكییە مرۆییەكان لەنێو پەیوەندییە كۆمەڵایەتییەكاندا، چونكە نووسەر یان ئەدیب گوێزەرەوەی بونیادی پەیوەندییە كۆمەڵایەتییەكانن لە ژیانی مرۆڤایەتی.

ئایا نووسەر تا چەند توانیویانە خوێنەر بە ئاڕاستەی وشیاری چینایەتی و كێشەكانیدا ببەن، یان تا چەند هانی خوێنەریان داوە فكر و جوگرافیا و.. تاد، بخوێننەوە؟

لە كتێبی رەخنە لە ئایدۆلۆژیای سمكۆ محەمەد هاتوو (ئێمە باس لە كائینێك دەكەین (رۆشنبیر) نابێت دەست و پێ سپی بێت، چونكە ئەم كائینە هیچ نەبێت دەزانێ نادادپەروەری كامەیە و لە كوێوە دەستیپێكردووە و بۆ كوێ دەچێت و هیچ نەبێ دژی بوەستێتەوە).

ئەمەیە ئەو گرفتەی ئەمانەوێ پەنجەی بۆ درێژ بكەین، نوسەر و رۆشنبیری ئێمە وەك پێویست نەیانتوانیوە ئەو ئامانجە بپێكن، كە پێ دەوترێت ئاڕاستەی تاكی گۆمەڵگە، بەپێچەوانەوە بەپێی ویستی خوێنەر دەقیان نووسیوە، وەكو ئەوەی ئێستا هەر قەڵەم بەدەستێك بوونە بە رۆماننووس.

ئێمە پێویستیمان بە پراكتیك كردنی هەڵوەشانەوەگەرایی هەیە بۆ دەقی كوردی، كە لەم روانگەیەوە دەتوانین بڵێین ئێمە لەمبارەیەوە دەستبەتاڵین، بتوانێ لەتێكستەكاندا شێوازی پەیوەندی نێوان دەق و ماناكەی شی بكاتەوە، شرۆڤەكارمان نیە، رۆشنبیری ئاڕاستەكارمان نیە، ململانێی ئەدەبیمان نیە، وەرگرتن و پێدانمان نیە، نازانین مێژوو چیە، جوگرافیا ناخوێنینەوە، رۆشنبیرییەك بەدی ناكەین لۆژیكیانە خوێنەر ئاراستە بكات، لێرەوە تێدەگەین، كە كورد لەئەدەبدا بەتایبەتی لەدەرەوەی ئەو مێژووەیە كە مۆدێرنە تۆماری كرد.

بۆیە هەر بەم هۆیەوە خوێنەرمان نەیتوانیوە لەرێی سوسیۆلۆژیاوە شۆڕبێتەوە نێو دەقەكان (واقیعی نیە)، فاكت ناخوێنێتەوە، خۆی لائەدا ئەترسێ، بەزۆری خوێنەری رووكەشن، یان روونتر بڵێم ترسنۆك، ئەنجامی هەموو خوێنەرێكی ترسنۆكیش، ئایكۆنی بەتاڵ و ترسنۆك بەرهەم دێنێ، ئایكۆنی وەهمی، دوور و نزیكیش خوێندنەوەمان بۆ كێشەكانی چینایەتی نەبووە.

كاتێكیش پەی بە كێشەی وشیاری چینایەتی نەبردرێت، ناتوانین بەشداری ململانێیەك نەكەین لەكایەكاندا، كە بگونجێت، هەر كۆمەڵگەیەكیش بەم چەشنە لە جەهلدا ژیان بگوزەرێنێ، بەدڵنیاییەوە بۆ دەسەڵاتی سیاسیش وەك ئەوە وایە هەنگوینی لە داردا بەدەستهێنابێت، كورد واتەنی كاڵا بەقەد باڵا.

بیریشمان نەچێت جۆرێكی ترمان هەیە لە خوێنەر، جیاواز لەوەی باسمان لێوەكردن، كاتێ لە خوێندنەوەی تێكستێك ئەبینەوە، ئەوەندە ئەزانین بڵێین دەقێكی خۆشەوە، نمونەی دوو كەسی هاوسەفەر، یەكەمیان سەفەر بۆ چێژ وەرگرتن دەكات و دووەمیان وەكو گەریدەیەك شت ئاشكرا دەكات، كە بەوردی ئەڕوانێتە ئەو چەمكانەی دێنەبەر زیهنی یان خوێندنەوەو لێكۆڵینەوە لەو كەرەستەو بابەتانەی دێنە بەردیدی تا ئاستی توێژینەوەی زانستی و سودوەرگرتن لە مەبنا هونەری و زانستیەكەی.

نمونەی كۆڵۆمبۆس وەك بارزگانێ، كە بەردەوام لە گەشتدا بوو، توانی لەهاوشانی كارەكەی یان پیشەكەی، شت بدۆزێتەوە، جیهانێكی نوێ بدۆزێتەوە (ئەمریكا) و هەروەها بڵێ زەوی خڕە، رامبۆ بەهەمان شێوە بۆ بازرگانی هاتە رۆژهەڵات، كەچی بوو بەخاوەنی دەقی كراوە.

لە هونەریشدا گۆرانیبێژ جۆرێكی ترە لە خوێنەری دەق، هەروەها مەقام بێژ و شانۆكار و شێوەكار تاد، وەكو موخاتبێك ئیش لەسەر دەقەكان دەكات و بەشێوەی زارەكی (شەفەیی) یان دەست و فڵچەكەی، بیرۆكەكان ئاڕاستە دەكات و بیاگوازێتەوە.

كاتێك ئەڕوانینە مەقامەكان، ئەوانیش ئەچنەوە بابی كلتوورەوە، كە ئەكرێ بڵێین كورد لە كۆندا خاوەن گوتار یان هونەری رەسەن بووە، كە ئەبینین بەزۆری هەوڵێك بوونە بۆ كرانەوە بەرووی كۆمەڵگەدا، چ وەك دەق یان وتن، وەكو مەقامەكانی سیاچەمانە و هۆرە و ئای ئای و لاوك و حەیران...تاد.

لێرەدا یەكێك لە ستایلەكانی مەقامی حەیرانی دەشتی هەولێر بە نمونە دێنینەوە، كە لەتێكستەكەیدا (ئەسمەر و مامەر) وەك دوو پاڵەوانی دەقی مەقامەكە هاتووە، كاتێ هەواڵی برینداربوونی مامەر دەگاتە ئەسمەر، بێ سڵەمینەوەو زۆر بوێرانە بەمەبەستی چوونی بۆ لای مامەر، روو دەكاتە باوكی دەڵێت، (ئیزنیشم بدەی هەر دەچم، ئیزنیشم نەدەی هەر دەچم) ئایا لێرەدا لەرووی سۆسیۆلۆژی ئەدەبییەوە چی خوێندنەوەیەكمان بۆی هەیە، سەرباری رەهەندە مێژووییەكەی، كە دەبوو رەخنەگرانی بواری میوزیك و ئەدەبی، لەسەر ئەو چەمكە بوەستابان و قسەیان هەبوایا، چونكە بوارێكی فراوانی بۆ هێشتوونەتەوە بۆ گەنگەشەی بوعدی فیكری و رەهەندی كرانەوە، وەك باسمان لێوەكرد، بەتایبەت لە ناوەندە هونەری و مەعریفییەكان لەسەر ئاستی ناوخۆ و دەرەوە، بەتایبەت دەرووبەر.

دەق گەلێك كە لەچوارچێوەی ئەو مەقامانەدا ناسیومانن، كەبانگەشە بۆ فەراهەمكردنی ئازادی ژن و وەدەستهێنانی شوناسی كەسی لەناو كۆمەڵگەیەكی داخراودا دەكات، هەروەها وەستانەوە لەبەرامبەر ئەو عورفەی، كە بەدرێژایی مێژوو بەسەر ژندا سەپێنراوە.

لەبەرامبەردا وەك بەراوردێك بۆ ئەو دەقانە، تێكستی مەقامەكان، پەنجە لەسەر هەندێ تێكستی پێچەوانەی ئەو تەوژمە فیكرییە دابنێین، كە گوایە بانگەشەی ئەدەبی مۆدێرنەی بۆ دەكەن، نمونەی ئەو دەقە شیعرییەی پەشێو، كە دەڵێ (لەدەستم دێ ئەڵقەی پەنجەت پێ فڕێدەم، نامەی بەختت بسوتێنم)، پاشان جەزای گۆرانیبێژ وەك خوێنەر، رێك ئەو جۆرە خوێنەرەمان بیردێتەوە، كە دەڵێ بابەتێكی خۆشبوو، بێ ئەوەی چاوێك بخشێنێت بە رووە سایكۆلۆژی و سۆسیۆلۆژییەكەیەوە، كە دوای سەدان ساڵ لە بانگەشەی فیكری ئەدیبان و هونەرمەندانی مێژووی دێرینی كورد، ئەمانە (نمونەی پەشێو) دێن ئیتیكی ئەدەبی ئەشێوێنن و رۆئیای توندوتیژی دەرهەق بەژن ئەهۆننەوەو نەوەیەكی بێ چاو و رووی پێ بەرهەم دێنن لەناو گۆمەڵگە، كەچی شاعیری ناسراوی عەرەب نزار قەبانی بەپێچەوانەوە بەشێكی بەرچاو لەگوتار و مەبەستی دەقەكانی، بۆ ئازادی ژن و فەزای كرانەوە بوو لە كۆمەڵگەی رۆژهەڵاتی.