ئەمە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

شارستانیەت. رابووردوو. یادەوەری. فرەیی (ئاین، نەتەوە، زمان و شێوەزار، كەڵچەر). مەعریفە. شوناس. پرد. خان. كەرەستەی رۆژانە. كرێكار. شۆڕشی كرێكاری و خوێندكاری. بزووتنەوەی پێشكەوتوخواز. كتێبخانە. هونەری شانۆ (ئەزمونگەری). دراما. سینەما. سینەمای گەڕۆك. گۆرانی و مۆزیك. مەقامات. هونەری سیحربازی. هتد. هەموو ئەمانە موفرەدەی ژیانی سیاسی و كۆمەڵایەتی و ئابووری و رۆشنبیری شاری كەركوكن، شارێك كە بەكردەنی ئەزموونی هەموو دیاردەكانی ناسینەوەی شاری كردووە.

بیهێنە پێش چاوی خۆت، تۆی فریودراو بە ئیستاتیكای سیاسی، بەئەدەبیاتی سیاسی و دروشمی جوان و جوانكاریی سیاسەت لەسەرەوە تیۆریزە بكرێت و لەخوارەوەش پراكتیزە بكرێ، وەهمێك لەفەزایەكدا كە خەڵك بەواقیعی دەزانن، واقیعێكی تاڵ، داماڵراو لە مۆراڵی سیاسی، ئەم شارەی كردووە بە قوربانی ئەو ئیستاتیكایەی كە لەخزمەت شارەكانی دیكەن كە هەم تازە پێگەیشتوون، هەم لەسەر سفرەی كەركوك نان دەخۆن.

كەركوك ئەو شارەی لەپێش چاوی هەموو دونیا، بێ گوێدانە هیچ بەهایەكی ئەخلاقی دوچاری مەسیرەیەك كراو بەچەند قۆناغێكی بەرنامە بۆداڕێژراو، ئەو خاوەندارێتیەیان لێسەندەوەو هەموو ئەو موفرەدە و چەمكانەی ژیان، كە لە سەرەوە باسمان لێوەكردن، دەستی بەسەردا گیراوە و هەمیشە پەخش دەكرێتە سەر دەورووبەر و زۆرێك لەشارەكانی تری پێ ئاكتیڤ دەكرێت.

ئەم كردەیە لە فەرهەنگی سیاسی نوێدا پێی دەوترێت (فەرهەنگی پاشماوەی مۆدێرنە)، وەكو ئەوە وایە ( كێكێك بەدەستی چالاكەكان درووستكراوە و دابەشی سەر تەمبەڵەكان دەكرێت) ئەم مۆراڵە درووست تەجریدكردنی تاكەكانی ئەم شارەیە لەهەموو ئیمتیازات و تەنانەت مافە سەرەتاییەكانی، هەروەها هەوڵی بەردەوام بۆ بێ بەهاكردنی تاكە ئاكتیڤەكانی لە ئێستا و رابوردوو، بۆیە كاردانەوەی خەڵكی ئەم شارە بەنەرم و نیانیەكانیەوە تا دەگاتە توندڕەوەكانی، لەحاڵەتێكی سایكۆلۆژیدایە، چونكە خۆی بە مەغدوور دەبینێ و پرسیاری ئەو چارەنووسە دەكات كە بەدەستی خۆی تۆماری نەكردووە، بەڵكو بەزۆر سەپێنراوە بەسەریدا و هەموو ململانێكانیش لەسەر ئەون و هەر ئەو خەڵكەش باجەكەی دەداتەوە، بەڵام هیچ سوودێك لەو پاڵەوانێتییە نابینێ كە بەواقیع چالاكی ئەم شارە خاوەن قەزیەكەن، پرسیارە بێ وەڵامەكە ئەوەیە تاكەی ئەمە وادەبێت؟.

ئێستا پرسیارێكی دیكە دەكەم، ئایا ئەوە تاكی كەركووكییە، (نەگونجاوە. هەڵچووە. شەرانگێزە) یان ئەوە ئەوانی تری شارەكانی دیكەی كوردستانە بەبێ ماندوو بوون و بەبێ بەشداریكردن لە دیمەنی واقیعی سیاسی و كۆمەڵایەتی، كە لەو زەمەنە بەسەرچووە تێناگەن و لەو ململانێ راستەوخۆ سیاسیەی كەركوكی تێناگەن كەهەیە..!؟

جێگیركردنی گوندی بەچەند قۆناغێكدا لەشاری كەركوك، ئەمە كارێكی كرد بەدرێژایی زیاتر لە نیو سەدە، چ هەژموونی سیاسەتی حكومەتە یەك لەدوای یەكەكانی عێڕاق، وەرگەڕا بەنامۆبوونی بەدانیشتوانە رەسەنەكەی شارەكە، هەروەها خراپ مامەڵەكردنی دەسەڵاتدارانی ئەو پنتە جوگرافییەیە، بەناوی شۆڕگێڕیی نەتەوەییەوە، تائەو رادەیەی وەك زمانحاڵی شار ئەو خەڵكەیان ناساند گوایە (عەقڵیان گوندیە).

بە كێ بڵێین (سەمیر ئەمیس)*1 مان بۆ بگێڕێتەوە؟. چۆن باسی جادەی ئەتڵەس بكەم كە مانای چییە و بۆچی لەوێ فەلافلمان دەخوارد، بۆچی لە كۆڕنیشەكە و باخی رێگەی بەغدا، نەدەترساین لەوەی باوك یان كەسێكی دەزگیرانەكەمان بمانبینن كە پێكەوە پیاسەمان دەكرد، بۆچی كە دەچین بۆ سینەما سەلاحەدین، فیلمی (أبی فوق الشجرە)*2 نابینین و هۆڵەكە دەتەقێتەوە، بۆچی دەگەینە شەقامی جمهوری رقمان لە سیاسەت هەڵدەستێت، چونكە حیزبی كارتۆنیمان دەبینی. بۆچی رقمان لە ئەمنەكان دەبووەوە، چونكە نەیاندەهێشت جەژنان چەرخ و فەلەك و سیحرەكانی ( حەمید چكچكان)*3 ببینین.  

(لە سییەكانی سەدەی رابووردوو، لەسلێمانی نەك ناهێڵن هونەرمەند عەزیز سەلیم لەقەبرسانیش پیشانگا بۆ تابلۆكانی بكاتەوە، بەڵكو هەرچیشی كێشاوە لێیان دڕاندووە، كاتێك دێتە كەركووك لە چایخانەكەی حەمە گوڵنازی ئێستا لە شۆرجە، لە كۆی شەش تابلۆ كەركووكیەكان چوار تابلۆی لێدەكڕن)*4.

ئێستا پرسیاری چالاك و خەڵكە هۆشیارەكە ئەوەیە، ئایا تۆی خاوەن ئەو شارستانیەتە، هەست ناكەی لەشێوەی ئارد رژابیتە نێو دڕك و داڵ، ئایا دەتوانی خۆت كۆبكەیتەوە، ئایا بەو هەموو ململانێیەوە دەتوانێ بەرگری لە شوناسی خۆت بكەیت بەناوی شارێكەوە، كە تۆ هەڵكەندراوی و لەشارێكی دیكە پەناهەندەی، ئایا ئاساییە رابووردووت ببەخشرێ و بدرێت بەشوێنێكی تر؟.

ئەبێ ئەمە چ ونكردنێك بێ، یان چ جۆرە ئیتیكێك یان نواندنێك بێت كە بەچڕی كار بۆ دوورخستەوەی تاكەكانی دەكات لە ماهیەتی هەموو ئەو چەمكانەی پێی دەوترێت نەزمی ژیانەوە، یان پووچكردەنەوەی سرووشتی تاكەكانێتی لەجەوهەر و فۆڕمدا.

بۆیە ئێمە تینووی یادەوەرییەكانین، دەروون ماندووین، جدی بووین، قوربانی هەڵوێستی وەهمین، ئەمەوێ لەسەر ئەم رستە فكرییە بوەستم (ئێمە قوربانی دیسپلین و ئیستاتیكای سیاسین، فریودراوی تەمجیدكردنی بزووتنەوەی شۆڕگێڕی و ئەخلاقی سیاسین)*5.

بۆچی تینووی یادەوەریەكانین، چونكە زەمەنێكمان هەبوو لەپەیوەندییە كۆمەڵایەتییەكاندا كارمان پێی دەكرد و چێژمان لێی دەبینێ، ئێستا كە پەڕاگەندەی شارەكانی تر بوین، بەو هۆیەوە نە یەكتر دەبینین، نە دەتوانین كەڵك لەو زەمەنە بەسەرنەچووە ببینین، ئایا ئێمە دەتوانین جارێكی تر شانازی بەو فرەییەوە بكەین لەزمان، مەبەستم ئەوەیە شانازی بكەین كە زمانی كوردی و عەرەبی و توركمانی و تاڕادەیەكیش سریانی لە بازاڕ كاری پێدەكرا، وەڵامەكە نەخێرە، چونكە فەزاكە گۆڕا و جارێكی تر ئاسان نییە بگەڕێتەوە شوێنی خۆی، تاكو چێژ لەو مامەڵە زمانەوانییە ببینین.

ئێمە كە قوربانی دیسپلین و ئیستاتیكای سیاسیین، لەبەر ئەوەیە كە هەموو ئەو درووشمانەی بۆ نەتەوەی ستەملێكراو دەشێ، بۆ كەركوك گوترا، هەموو ململانێكان ئەگەر لەشارەكانی تر ناراِستەوخۆ بوو، لە كەركوك راستەوخۆ بوو و رۆژانە دووبارە لە تێكشكاندنی زمان و سوكایەتی بە بزووتنەوەی سیاسی و نەتەوەیی و هتد دەكرا، راستەوخۆی تاكی كوردی كەركوك هەستی پێدەكرد، هەموو.  

ئایا ئەو هەڵوێستەی لەكاتی خۆیدا كەركووكی دەینواند لەبەرامبەر ئەوانی تردا و كردیانن بە دوژمنی هەموو پێكهاتەكانی تر، ئێستا دەتوانین ئەو هەڵوێستە بكڕینەوە، دەتوانین شانازی بە وێستگەكانی شۆڕشگێڕی ئەو زەمەنەوە بكەین كە زەمەنی هەڵوێستی سیاسی بوو، وڵامەكە نەخێرە، چونكە زەمەن هەم خۆی هاڕی و هیچ بەهایەكیشی بۆ رابردوو نەهێشتەوە، هەم ئەو كردەیە ئێستا بێ بەهاكرا، چونكە دەوڵەمەندی ئەخلاق و هەڵوێستی سیاسی گۆڕا و بوو بەشانازی دەوڵەمەندی موڵكی دونیا و بوو بەختەوەری بۆ دەورووبەر لەسەر بنەمای چالاكی ئەوانی تری كەركووكی.

ئایا كێ هەموو ئەو شوناس و شارستانیەت و موفرەدانەی ژیان بۆ كەركووك دەگێرێتەوە؟.

كێ باسی (شانۆگەری تەقینەوەم)*6 بۆ دەكات، چۆن تێتان بگەینم بەر لە سەدەیەك یاری بۆلینگمان دەكرد. ئێستا هەر ناوەكەیمان بیرماوە.

دەزانم كەس باسی هەردوو درامای (بەهاری دزراو و مەرەزە م)*7 بۆ ناكات، رۆژێ نەمبیست كەسێك بەدوای مێژووی درامای كوردیەوە بێت و ئەو رۆژە پیرۆز رابگرێت، تۆ بڵێی ئەو سەروەرییەش بەهۆی كەركووكی بوونیەوە بێت، لەكاتێكدا رۆژنامەیەك بەزمانی كوردی لەوڵاتێكی عەرەبی وەك میسر دەرچووەو سەرجەمی رۆژنامەنووسانی كورد شانازی پێوە ئەكات.

چۆن بتوانین رچە رێیەك بكەینەوە بۆ ژنانی نەزۆك یان ئەوانەی ویستی كوڕیان هەیە، تا بەنەغمەی دەنگە بەسۆزەكەی (دایكی جەمال)*8، گۆرانی بۆ باوە گوڕ گوڕ بڵێنەوە (باوە گوڕگوڕ. بەگوڕ هاتم بۆ كوڕ هاتم)*9.

....................................

پەراوێەزەكان...

*1: سەمیر ئەمیس، یەكێك لە ئوتێلە بەناوبانگ و سەرەتاكانی سەدەی رابووردوو بوو، لە گەڕەكی ئەڵماسی كەركووك.

*2: فیلمی (أبی فوق الشجرە) فلمێكی میسریە نواندنی هونەرمەند عەبدلحەلیم حافز و نادیەلوتفی، لەساڵی 1969 بەرهەمێنرا لە نووسینی ئیحسان عەبدلقدوس و دەرهێنانی حسێن كەمال.

*3: حەمید چكچكان، جادوگەری هونەری، لەهەفتاكانی سەدەی رابووردوو لە تەلەفیزیۆنی كەركوك هەفتانە یاری سیحربازی پێشكەشدەكرد، هەروەها لە بۆنەكانی وەك جەژن، ناوی تەواوی عەبدلحەمید سلێمان وەنداوی بوو، جیا لەهونەری سیحربازی وەكو ئەكتەر بەشداری درامای مەرەزەی كرد.

*4: رستەیەك لەنوسینێكی رۆژنامەنووس كاوێز مەلا پەروێز لەواڵەكەی خۆی وەرگیراوە.

*5: رستەیەكی نوسەر و روناكبیر سمكۆ محەمەد لە گفتوگۆیەكی دۆستانەدا لەسەر كەركوك لەسەردەمی كەرەنتینە، لەگەڵ چەند رۆشنبیرێك لەرێی ماسنجەرەوە ئەم قسەیەی كرد.

*6: (شانۆگەری تەقینەوە) یەكێك لە شانۆگەرییەكانی لقی كەركووكی كۆمەڵەی هونەر و وێژەی كوردی بوو كە لەیەكەمین فێستیڤاڵی شانۆی كوردی لە بەغدا لە ساڵی 1974، توانی بەسەر هەموو تیپە شانۆییەكانی كوردستان سەركەوێت و سەرجەمی خەڵاتەكان بەدەست بهێنێت، كە لەدەرهێنانی هونەرمەند سەلمان فایەق بوو.

*7: هەردوو درامای (بەهاری دزراو و مەرەزە) چاڵاكی لقی كەركووكی كۆمەڵەی هونەر و وێژەی كوردی بوون، لە ساڵی 1972 بەهەمهێنران و هەمان ساڵ لە تەلەفیزیۆنی كەركووك بەخشكران، كە لەدەرهێنانی هونەرمەند سەلمان فایەق بوون، هاوكات یەكەمین و دووەمین درامان كە لەمێژووی درامای كوردستان بەهەمهێنرابێتن.

*8: دایكی جەمال، یەكەم ژنە گۆرانی بێژی كوردی كەركوكە، كە لەسەر قەوان گۆرانی تۆمار كردوو، لەساڵانی بیستەكانی سەدەی رابووردوو، هەروەها توانی 7 گۆرانی بۆ ئیزگەی كوردی لە بەغدا تۆمار بكات، ناوی تەواوی (فەرحە ئیبراهیم یعقوب) لەلایەن مەلیك غازی پاشای عێراق لەساڵانی سییەكانی سەدەی رابووردوو نازناوی دایكی جەمالی پێ بەخشرا، بەواتای جوانی جوانان، نمونەی ئەو گۆرانیانەشی كە تۆماری كردن، گۆرانی (بەلا ر و بەلار و ئاغا و ئاغا و هتد). لەوتارێكی نوسەر عەبدلستار جەباری وەرگیراوە بەناوی(دایكی جەمال یەكەم ژنی كوردە كە گۆرانیی لەسەر قەوان تۆمار كردووە) لە سایتی وشە http://www.wishe.net/details.aspx?=hewal&jmare=65163&Jor=5.

*9: باوەگوڕگور شوێنگەیەكی پیرۆز بوو، ژنانی نەزۆك یان ئەو ژنانەی ویستی كوڕیان هەبوایە سەردانیان دەكرد، بەڵام دەیان ساڵە بەهۆی ئەوەی كەوتۆتە ناو كۆمپانیای نەوتی باكورەوە، بووەتە ناوچەیەكی قەدەغەكراو، كەس ناتوانێت بەوێدا بڕوات.

  • 1