ئەمە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

 

 جۆن گیراس

عه‌لی قادر : له عه‌ره‌بییه‌وه‌  كردوویه‌تی به‌ كوردی

ناتوانم خۆم ڕاگرم و نه‌گریم کاتێک لەسەر شاشەی تەلەفیزون کەسێک ئەبینم چیرۆکی چارەنووسی پڕلە ژان و سوێ ئەگێڕێتەوە کەخوێن لەدڵی مرۆڤ ئەچۆڕێنێت . کەچۆن خۆشەویستەکانیان لەناوچوون لەکارەساتەکەی مەڵبەندی بازرگانی جیهانی لەواشنتۆن و نیۆرک.  دەسەڵاتم بەسەرخۆمدا نیە،بەڵام پرسیار ئەکەم . بۆچی نەگریام کاتێک هێزەکانمان گیانی پێنج هەزار کەسی هەژاریان سڕیەوەو لەناوبرد، لەگەڕەکی کۆریللو لەپەناما، دانیشتوانی ئەو گەڕەکە ئەو هاونیشتمانیانە بوون کەداوایان ئەکرد، وڵاتە یەکگرتوەکانی ئەمریکا لەپاناما بچنەدەرەوەو لەمەش خراپتر ، بۆچی نەگریام کاتێک لەجەنگا دوو ملیۆن ڤێتنامیان کوشت، کەزوربەیان جوتیاری بێ تاوانبوون، ئەندازیاری سەرەکی ئەو جەنگە   (رۆبەرت مکنمارا) ی وەزیری بەرگری ئەمریکا بوو ، کەپێشینە ئەیزانی لەو شەڕەدا سەرکەوتن مەحاڵە. لەدوای چەند ڕۆژێک چوین بۆ خوێن بەخشین. لەوێ تێبینی هاوڵاتیەکی کەمبۆدیم کرد کە ئەویش خوێنی ئەبەخشی، ئەمە ئەو پرسیارەی وەبیر هێنامەوە بۆ نەگریام کاتێک ئێمەی ئەمریکی بەپارەو چەک یارمەتی(بۆڵبۆت) مان ئەدا بۆسەربڕینی یەک ملیۆن لەهاونیشتمانیەکانی خۆی، چونکە بۆڵبۆت بەرهەڵستکاری دوژمنەکەی ئێمەی ئەکرد کەڤێتنامیەکانبوون(((( ئەوانەی گۆڕەپانی کوشتاریان وەستان.

لەهەوڵی ڕاگرتنی گریانەکەمدا ، بریارمدا ئەم ئێوارەیە بۆ سینەما بچم لەناو فلیمەکانا فلیمی (لۆمۆمبا)م هەڵبژارد، لەناوهۆڵی سینەماکەدا دەرکم بەوەکرد بۆ نەگریام کاتێک حکومەتەکەمان تیرۆر کردنی یەکەم سەرۆکی ڕێزدارو ناسراوی لە (کۆنگۆ) رێکخست بۆئەوەی ژەرەناڵ (مۆبۆتۆ)ی دیکتاتۆری خوێن رێژ بخاتە سەر کورسی دەسەڵات . هەروەها نەگریام کاتێک ئاژانسی هەواڵگری ناوەندی ئەمریکی روخاندنی سەرۆکی ئەندەنۆسیا(ئەحمەد سۆکارنۆ)ی رێکخست وئەنجامیدا بۆ ئەو زاتەی لەدووەم جەنگی جیهانیدا بەرامبەر ژاپۆنیە داگیرکەرەکان ئەجەنگا، لەشوێنی ئەو ژەرەناڵێکی لەسەر کورسی دەسەڵات دانا کە ژەرەناڵ (سۆهارتۆ) بوو بەپێچەوانەی ئەحمەد سۆکارنۆوە، ئەم ژەرەناڵە لەو جەنگەدا هاوکاری ژاپۆنیەکانی ئەکرد، سۆهارتۆ کە دەسەڵاتی گرتە دەست بەلای کەمەوە نیو ملیون هەڵگرانی رێبازی  مارکسی لەناوبرد لە وڵاتێکدا کەدانیشتوانەکەی زوربەیان لەبارەی مارکسەوە ئەوەندەی نەبیستبوو لایان وابو(گڕۆشۆی) کاراکتەری کۆمێدیە.                دوێنی شەو دووبارە لەسەر لەسەر شاشەی تەلەفزیون بینیم وگریام بەهۆی وێنەی ئەو باوکە دلۆڤانەوە کەتائێستا چارەنوسی دیارنیە. کەگەمەی بەمنداڵە دوومانگانەکەی ئەکات. بەڵام کە ئەو قەسابخانەیەم کەوەتەوە یاد کە قوربانیەکانی هەزارەها هاوڵاتی(سلفادۆر)ی بوون کە (رای بۆتەر) لەڕۆژنامەی تایمزا بە دورودرێژی  باسی لێوەئەکات یان ئەتک و سەربڕینی ئەوپۆلە ئافرەتی دێر نشینەی(راهبە) ئەمریکیانەی خزمەتی کەنیسەیان ئەکرد. لەلایەن  ئەو بەکرێ گیراوانەوەی کەلەلایەن ئاژانسی هەواڵگری ئەمریکیەوە  هان ئەدران و مەشقیان   پێ ئەکرا و پارەیان بۆخەرج ئەکرا.

 فرمێسکەکانم  نەڕشت بەڵام گریام کاتێک بڕێک لەو بوێریەی(بربارائولسن)م بیست کەهاوسەری چاودێری گشتیە لە وەزارەتی داد. کەبەبۆچونە سیاسیەکانی گەمژەیەتی ئەو جۆرە کردارانەی ناو( رواندا)ی جاڕدا. نەگریام کاتێک وڵاتە یەکگرتوەکانی ئەمریکا پەلاماری(گرینادا) یاندا. ئەوڵاتە پچووکە لە دەریای کاریبی. ئەو بێ گواهانە یان کوشت کەبە هیوابون بارو ژیان وگوزەرانی خۆیان چاک بکەن بەهۆی دروست کردنی فرۆکەخانەیەکی گەشتیاریەوە، حکومەتەکەم وڵاتە یەکگرتوەکانی ئەمریکا سەیری کرد روسەکان ئەیانەوێت بنکەیەکی سەربازی دروست بکەن. ئەو بنکەیە دروستکراو تەوابو. دوای ئەوەی ئەمریکا جوختی لەسەر مانەوەی دۆرگەی(گرینادا)کرد لەبازنەی ئۆردوی وڵاتە یەکگرتوەکاندا، ئەی بۆ نەگریام کە(ئێریل شارۆن) سەرۆک وەزیرانی ئیسرائیل پلانی رێکخست و فەرمانیدا بەسەربڕینی دوو هەزار فەلەستینی بەسەزمان لە(سەبرا و شاتێڵا) ئەوە خودی شارۆن بوو ئەو کارەی ئەنجامدا وەک زۆری تر لەسەرۆکە چەتەکانی( ئەرەگۆن وشترن)ی تیرۆرست.(بێگن وشامیر) هەدووکیانبون ژن ومنداڵی ئەفسەرە بەریتانیەکانیان کوشت بەتەقاندنەوەی ئوتێل مەلیک داود لەشاری قودس لە22ی تەموزی 1946 کاتژمێر حەوتی بەیانی 91 کەس کوژراو 45کەسیان برینداربوون. لاموایە مرۆڤ تەنها بۆ نەژاد پێستەکانی خۆی نەبێت ناگری. بەڵام ئەم پاساوە بۆئەوەی تۆڵە لەوانە بکەینەوە بیرو باوەریان لەگەڵماندا جودایە. ئەمە ئەوەیە کە ئەمریکا ئەیەوێت ئەنجامیبدات. حکومەتەکەمان وروژاوە هەروەها کەناڵەکانی راگەیاندن زوربەیان وروژاون، بەڵام بروات بەوە هەیە لەپێناوی بەرژەوەندی خۆمانا مافی چەوساندنەوەی هەژارەکانی جیهانمان هەبێت. وەک ئەوەی ئێمە بەخۆمان ئەڵێین سەربەستین و ئەوان وەک ئێمە نین.

بەڵێ ئێمە ئێستا ئرۆین بۆ جەنگ بۆ تۆڵە کردنەوە لەوانەی ئەو ژمارە زۆرەی براو خوشکە بێ تاوانەکانیان کوشتین ، بێ گومان ئێمە سەرئەکەوین و زاڵ ئەبین، دژ بە بن لادن و تالیبان. دژ بەعیراق، دژی هەموو شتێک.  دوبارە لەپێودانگی ئەو کارەساتەدا چەندەها منداڵی بێتاوان ئەکوژین، ئەو منداڵانەی جل وبەرگی زستانی داهاتویان نیە، جێگاو خانویان نیە خۆیانی تیا بپارێزن، قوتابخانەیان نیە بۆ فێربون، بۆ ئەوانە تاوانبارن  ؟ هێشتا تەمەنیان نەبووە بە دوو ساڵ یان چوارساڵ یان شەش ساڵ ، ڕەنگە ئەو دوو مژدەهێنەرە عیسایە(فالوبل و روبرتسون) بڵێن مردنی ئەو منداڵانە کارێک باشە چونکە خاچ پەرستنین، ڕەنگە قسەکەرێکی وەزارەتی دەرەوە بێتو هەواڵبداتە دنیاو بڵێت ئەو منداڵانە هەژاربون ئەوانە ئێستایان باشترە  دوایەکەی چییە؟ ئەتوانین دنیا بەرێوەبەرین وەک ئەوەی خۆمان ئەمانەوێت لەگەڵ بوونی ئەو هەموو یاسا زۆرە ڕێگەپێدراوەی کەبەچڕی چاودێریمان ئەکات. بەڕێوەبەری کومپانیا گەورەکان هەست بەشادمانی ئەکەن چونکە ئەوەی خۆی وادەربخات کەدژی  جیهانگیریە تووشی ترسێکی هەتا هەتای ئەبێت. خۆپیشاندان لە(سیاتل وکینیک وجنوا) کۆتایان هات. ئاشتی دوا چارەیە بۆ جارێکی تری داهاتوو. ئەوان کێبوون لەوسەردەمەدا، منداڵبون ، گەورەبوون دوای ئەوەی رزگاریانبو لەکوشتارەکانی قوربانیەکانی کەسوکارە بێتاوانەکانیان لە(تیل کوریللو) لەپاناما. ئەوکیژە نیگاراگوا ییەی کەدایک وباوکە دڵسۆزو میهرەبانەکەی بەدەستی ئەو چەتانە کوژران  کەناومان لێنابون(کۆنترای دیمکراسی) ئەو چەتانە لەکتیبەکاندا پەیرەو وئامۆژگاریەکانی ئاژانسی ناوەندی سیخوری ئەمریکایان ئەخوێندەوەو باشترین رێگا فێرئەکران بۆ تێکدان وروخاندنی هەر حکومەتێک کە بیەوێت ژیان وگوزەرانی باش بۆ هەژارانی وڵاتەکەی دەستەبەربکات.  کوشتنی مامۆستاو پزیشک وکرێکارە کشتوکالیەکانێتی.  رەنگە پیاوێکی خەڵکی ولاتی شیلی هەست بەبێزاری بکات کەباوەری بەوەبکات ، هەموو خێزانەکەی بەفەرمانی وەزیری دەرەوەی سەردەمی (نیکسۆن) کوژراون کە (هینری کیسنگەر) بوو هیچ کاتێک (کیسنگەر) جیاوازی نەزانیوە لەنێوان کۆمۆنستێک و سوسیال دیمکراتێک و نەتەوەییەکدا.

کەی فێرئەبین ئێمەی ئەمریکی چەند هەوڵبدەین و دوای ئەوەبکەوین بۆ ئەوەی جیهان بەرێوەبەرین و بیگەێنینە تەنکاو هەمیشە رووبەروو ئەبینەوە لەگەڵ توورەی وبێزاری یەکێکدا، هیچ شەرێک نیە بتوانی تیرۆر بوەستێنێت و لەناوی ببات، چونکە ئێمە بۆ گەیشتن  بەمەبەستەکانمان تیرۆر بەگەر ئەخەین.

لەگریان بومەوە چونکە لەسەیرکردنی تەلەفزیون بومەوەو چووم بۆ گەڕان هەر چوار خانو لەماڵەکەی خۆمەوە دور،کۆمەڵێک خەڵکم بینی مۆمیان دائەگیرسان و چەپکە گوڵیان لەبەردەم ناوەندی ئاگر کوژێەوەکەدا دائەنا، لە رۆژی سێشەمەوە ئەوشوێنە داخراوە چونکە ئاگر کوژێنەرەوەکان ئەو پۆلە گەنجە قسەخۆش ودلۆڤانە بون  راهاتبون بەزەردەخەنەیەکی کراوەوە سڵاو لە دراوسێکان بکەن.  ئاگر کوژێنەوەکانی ئەو مەڵبەندە بەخێرای چوون بەفریای قوربانیانی یەکەم باڵەخانەی بازرگانی لەنیورک، ئەوانیش لەگەڵ دارمانی باڵەخانەکەدا ونبون، دووبارە دەستم بەگریان کردەوە، خۆم بەخۆمم وت کەئەمەم نووسی ناین، دووبارە دەستم بەگریان کردەوە،  خۆم بەخۆمم وت کەئەمەم نووسی بۆبڵاوکردنەوەی ناینێرم چوونکە هەندێک لەقوتابیەکان و دراوسێکان ئەمبوغزێنن و ڕەنگە ئازارێشم بدەن، بەڵام دوبارە تەلەفیزیونەکەم پێکردەوە، لەسەر شاشەکەی وەزیری دەرەوە (پاوڵ) دەرکەوت پێی ئەوتم خراپ نیە برۆی شەر دژی ئەو مناڵانە، ئەو هەژارانە، ئەوانەی رکیان لە ئەمریکا ئەبێتەو، چونکە ئێمە شارستانین بەڵام ئەوان ناشارستانین، بریاری سەرکێشیمدا، رەنگە ئەگەر کەسێک ئەم وتارە بخوێنێتەوە بپرسێت بۆچی لەم جیهانەدا ئەم ژمارە خەڵکە هەن  بۆ مردن ئامادە ، بۆ ئەوەی چێژی ئەوەمان پێببەخشن کە ئێمە دەرخواردمانداون.                                                            

2001

  • 1