ئەمە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

پڕسا ئەلكتریكێ‌ پڕسەكا زێدە گرنگە، هەموو بیاڤێ‌ ژیانێ‌ ئێدی پێتڤیاتیا وان ب هەبوونا ئەلكتریكێ‌ یە، مەشا كاروبارێن وەلاتێ‌ د ملێن (سیاسی، ئابوری، رەۆشەنبیر، ئەولەهی، جڤاكی، پەروەردیی) دە پێشڤەچوونا وان ب ئاوایەكێ‌ نۆرمال یا گرێدایی ئەلكرتیكێ‌ یە، ژبەر ڤێ‌ چەندێ‌ وەلاتێن پێشكەتی هەر زوی ئەڤ مژارە ب گرنگی یا هەلسەنگاندی، وەكە پڕسەكا لەزگین ب رەنگەگێ‌ كونكریتی یا چارەسەركری. 

چاخێ‌ ئەلتریك ژ ئالیێ‌ دەولەتێ‌ ڤە نەبیتە بابەتەكێ‌ فەر و گرنگ، واتە دەولەت د ملێن پێشەسازی دە وەلاتەكێ‌ دامایی و پاشڤەمایە .. د هێلا ئابۆری دە ژی یێ‌ شكەستی یە .. د ئالیێ‌ جڤاكی دە ژی تاكێ‌ وێ‌ تاكەكێ‌ كویڤی یە، دیسان د بیاڤێن مفا وەرگرتن ژ تەكنەلۆژیایێ‌ و بدەستخستنا ئاگەهیان لسەر رەۆشا جیهانێ‌ هەژاری پێڤە دیار و خوەیایە، جیهان چەند پێشدا بچیت ئەو لجها خوە سەكنی دمینن و یاخیدبن ژ هەموو پێشڤەچوونان.

كەنگی ئیراق بوویە خوەدی ئەلكرتیك:

بیرۆكا بنەجهكرنا بەرهەمئینانا ئەلكتریكێ‌ ب رەنگێن لەزگین نەهاتە دەستپێكرن، یەكەمین مەشینا ئەلكتریكێ‌ كو داینەموویا وێ‌ ب گازوایلێ‌ كاردكر سالا (1917) ێ‌ ل ئیراقێ‌ كەفتە كاری، هێزا وێ‌ گەلەك لەواز دهاتە دیتن، تنێ‌ شیان ئەلكتریكێ‌ بۆ هن جهێن كێم دابینكەن، پاشان ل ناڤەندا پایتەختێ‌ ئیراقێ‌ هەول كەفتنە كاری لجهێن جودا جودا هەمان شێوازێ‌ مەشینان هاتنە دامەزراندن، مەبەست ژ دانانا ئەوان مەشینان ژی تنێ‌ شادكرنا هن دەزگەهێن میری مینا (خەستەخانە، سەنتەرێن لەشكەری، رێڤەبەریێن هن دامودەزگەهان) بوویە ب هەبوونا ئەلكرتیكێ‌.

پشتی پێنگاڤا یەكەمین ئێدی بیر د پێشڤەبرنا ئەلكتریكێ‌ دا بەردەوامیا خوە وەرگرت، دەمەك پێنەچوو یەكێن داینەمووێن هەلمێ‌ (وحدات محركات بخاریە) هاتنە دانان، دویف دە چەند ویستگەهێن دن كو چێكریێن سویسری و ئینگلیزی بوون كەفتنە كاری، بڤی ئاوای رۆژ ب رۆژ و دەم بۆ دەمی پڕسا ئەلكتریكێ‌ گرنگیا وەرگرت، ئەڤا كاران پتڕ ل ناڤەند و خوارویا ئیراقێ‌ بزاڤێن خوە یێن گەرم هەبوون. 

لسەر دەمێن داویێ‌ یێن سالێن هەشتێیان دوازەدە هەزار میگیوات یێن ئەلكتریكێ‌ دهاتنە بەرهەمئینان، پێتڤیاتیا خەلكێ‌ ب پێنج هەزار و هەشت سەد میگیواتان هەبوو، واتە یەدەكێ‌ ئەلكتریكێ‌ قاسی شەش هەزار و دوو سەد هەزاران د هاتە خەملاندن، پڕسا ئەلكتریكێ‌ د گەلەك قووناغان دە یا چێگیر نەبوویە بۆ نمونە سالا (1991) ێ‌ بەرهەمئینانا ئەلكرتیكێ‌ گەهشتە نەه هەزار و پێنج سەد میگیواتان .. سالا (1994) ێ‌ بەرهەمئینانا ئەلكتریكێ‌ بوونە سێ‌ هەزار و چوار سەد و نەه میگیوات، پێتڤیاتیا خەلكێ‌ ب چوار هەزار و شەش سەد و چل و چوار میگیواتان هەبوو، دڤی دەمی دە عەجزا ئەلكرتیكێ‌ هەزار و سەد و چل و چوار میگیوات بوون.

هەموو جه و دەڤەرێن ئیراقێ‌ هێلێن ئەلكرتیكێ‌ نەهاتبوونە راكێشان، لژێر بیانۆیێن جوراوجور گەلەك دەڤەر نەشیان ببنە خوەدی ئەلكرتیك، بڤێ‌ زهنیەتێ‌ دەسهەلاتدارێن ئیراقێ‌ سەرەدەری دگەل هن دەڤەرۆ و پێكهاتێن خوە دكر، خرابیا رەۆشا ئەلكرتیكێ‌ زێدەتری هەر جهەكێ‌ دن ل دەڤەرێن كوردان دهاتە هەستپێكرن، چونكە دەڤەرێن كوردان پڕانی دبن رەۆشا ئاوارتێ‌ دە بوون و ب دەڤەرێن شەری و لەشكەری لگور سیاسەتا خوەیا شۆڤینی بنافدكرن.

رەۆشا ئەلكتریكێ‌ لسەر دەمێن ئیراقا ئازاد:

ب پشتەڤانیا هێزێن نیف نەتەوی كوكا دكتاتوریەتێ‌ ل ئیراقێ‌ هاتە هەڕفاندن، ئێدی پرۆسیسا دیموكراسیەتێ‌ لژێر چاڤدێریا نیڤ نەتەوی و وەلاتێن زلهێز ب پراكتیك هاتە پەیرەۆكرن، لێ‌ د زهنیەتا دەسهەلاتا نوی دە ژی نەواتێن شۆڤینیەتێ‌ ب تەمامی نەهاتبوونە بنبڕكرن، واتە رەۆشەكا نەنۆرمال د هەموو بیاڤان دە دهاتە هەسپێكرن، ئەلكتریك ژی وەكە بەشەكێ‌ گرنگ د ژیانێ‌ دە هن كار لسەر نەهاتەكرن، بوێ‌ ڕامانێ‌ كو د پلانێن دەسهەلاتا نوی دە ئەلكرتیكێ‌ جهێ‌ خوە دنا گاڤێن پێشین دە نەگرتبوون. 

دەسپێكێن سالێن ئازادیا ئیراقێ‌ هێزا بەرهەمئینانا ئەلكتریكێ‌ ل ئیراقێ‌ قاسی دوو هەزار و پێنج سەد میگیواتان بوون، سالێن دویف دە رێژا بەرهەمئینانێ‌ بەرف بلندبوونێ‌ هات، لێ‌ د بەرامبەری وێ‌ دە، رێژا خواستیكا ئەلكتریكێ‌ دو جاران هندی یا بەرهەمئینانێ‌ بەرف زێدەبوونێ‌ گاڤ هاڤێتن، سالا (2014) ێ‌ چوار هەزار و پێنج سەد و بیست و سێ‌ میگیوات دهاتە بەرهەمئینان بەارمبەری وێ‌ خواستیكا ئەلكتریكێ‌ دەه هەزار میگوات دەرباسكرن.

دبن سیها ئیراقا ئازاد دە، كوژمێن گەلەك مەزن یێن دراڤی ژبوی چارەسەركرنا پڕسا ئەلكتریكێ‌ دەسهەلاتێ‌ دەستنیشانكرن، هەلبەت دناف دەزگەهێن دەولەتێ‌ دە گەندەلكار یێن بالا دەست بوون، ژبەر هندێ‌ ئەو پارە كو نێزی چل ملیاڕ دولارا دهاتە خەملاندن، هەمی ب هەدەر هاتە ونداكرن، پڕسا ئەلكتریكێ‌ ژی هەلاویستی ما و كەسێن سوجدار دڤی بواری دە نەهاتنە سزادان، د چ سەردەمان دە ژی د پلانا دەسهەلاتێ‌ دە نەبوویە، مفا ژ كەسایەتیێن بسپۆر و شەهرەزا بهێتە وەرگرتن.

تڕس ژ داخوازكرنا مافان ل سەردەمێن دەسهەلاتا بەعسیان دە:

سەردەمێن بەعسی د گەرماتیا دەسهەلاتێ‌ دە، كوردستان هەموو ببوویە گورەپانا شەڕی و رەۆشا ئاوارتێ‌ هاتبوویە راگەهاندن، دەڤەر ب گشتی وەكە دەڤەرەكا لەشكەری دهاتە بناڤكرن، ب پلان لدۆرێن هەر گوندەكێ‌ چەند رەبیێن لەشكەری هەبوون، بەردەوام ئۆپراسیوونێن پشكنینان دهاتنە ئەنجامدان، دەهان خالێن پشكنینان دناڤبەرا دەڤەر و باژێڕكان دە هاتبوونە بنەجهكرن، هەر تاكەك دناڤ جڤاكێ‌ دە پێشبینیا هندێ‌ دكر رۆژەكێ‌ ژ رۆژان بكەڤیتە بەر حنگێن ستەما بەعسیێن زوردار. 

خەلك ژ تڕسان نەشیان چ مافەكێ‌ داخوازكەت، هێلێن ئەلكتریكێ‌ دبەر گوندێ‌ مە ڕە دچوون، ئەم نەشیان بێژین: سەید رەئیس ژ كەرەما خوە هێلەكا ئەلكتریكێ‌ ژبوی گوندێ‌ مە ڕاكێشن، ئەڤ داخوازە و سەدان داخوازێن بڤی رەنگی د سینگێ‌ هاوەلاتیان دە ژ بەر دڕوندایەتیا دەسهەلاتا وان ژ كاركەفتبوون، خەلكی دگوت: بەس دەسهەلات بەلاخوە ژمە ڤەكەت مە چ تشتەك ژوان نەڤێت، ژبەركو ئەم د نێرینا وان دە نە هاوەلاتیبووین، ئەم ب موخەرب و تێكدەر د داینە هەژمارتن، مە دەستێن خوە ب سەرێ‌ خوە ڤە دنان، داكو چ تیر و چ دۆرب د چ ئالیەكێ‌ ڤە كێلەك و تەنشتێن مە نەهنگێڤن ..! 

ئەم وی چاخی دناڤا زیندانەكێ‌ دابووین، ئێڤاری یێن ب تڕس بوون .. سپێدە زوی یێن بتڕس بوون .. شەڤ یێن بتڕس بوون، هەمی دەما مە هزردكر كو ئەم ئارمانجا گولەكێ‌ تڤەنگا سەرباز و خوفرۆشەكێینە، ئەم گەلەك د پەڕیشان و دامایی بووین، مە زانی كو چ دەسهەلاتا مە نینە .. ئەم پاڕیەكێ‌ بسەناهینە بۆ داگیركەران .. ئێدی دناڤا ئەڤێ‌ سایكولۆژیەتا هەرفتی دە، مە بەردەوامی ب ژیانا خوە د دا، هەبوونا مە ژ نەبوونەكێ‌ باشتر نەبوو ...!

ئازادی یا ئاراستەكرنا مافان دبن چەتڕا دەسهەلاتا كوردستانی دە:

پشتی بهارا سالا (1991) ێ‌، دەسهەلاتا زوردار یا سەدامێ‌ دكتاتور بداوی هات، ئێدی ئالیێن سیاسی یێن كوردستانی لدۆر سیستەمێ‌ دیموكراسی كومڤەبوون، هەولدا ب رێكێن دەنگدانێ‌ دەسهەلاتا خوە پێكبینن، ئەڤ رێبازە د ناڤەرۆكا خوە دە رێبازەكا نوی و سەردەمیانە بوویە، ڤێ‌ چەندێ‌ بالا جیهانێ‌ بو ئالیێ‌ خوە راكێشا، د پایتەخێ‌ هەرێما ئەڤێ‌ دەسهەلاتێ‌ دە دەهان قونسلخانە و نوینەراتیا دەولەتێن جودا جودا بنەجهبوون، ئێدی كوردستان هەتا رادەكێ‌ بەرچاڤ دناف جڤاكا نیف دەولەتی دە شیا خوە ب دەتە ناسكرن، گەلەك جاران وەلاتێن زلهێزێن جیهانی د ئاستێن هەری بلند دە سەرەدەری دگەل هەرێما كوردستانێ‌ كریە، ئەڤەژی جهێ‌ دل خوەشیا هەموو تاكەكێ‌ كوردستانی بوویە.

د هن قووناغان دە، د گوڕەپانا سیاسی دە، دیاردێن هەری گرێت دناڤا ئالیێن سیاسی یێن سەرەكی دە سەرهەلدا، ژبوی بەرژوەندێن تایبەت یێن ( حزبی .. كەسۆكی .. بنەمالی) رەۆشێن مەترسیدار و نەنۆرمال ئینانە پێش، پیرۆزترین تشت دناڤ كومەلگەهێ‌ كوردستانی دە بنپێكرن، زەقترین پێشێلكاریێن هاتیە ئەنجامدان (خاك دابەشكر .. جڤاك دابەشكر .. داهات دابەشكر .. جەمكێن نیشتمانی یێن پاراستن و ئەولەهیێ‌ دابەشكرن .. مرۆڤ دابەشكرن) بڤان گاڤێن نیگەتیف ساكولۆژیەتا تاكێ‌ كورد هەرفاند و تێكدا، مەبەست دڤێ‌ چەندێ‌ دە ئەو بوویە، حزبان بكەنە ژێدەرێ‌ بنگەهین یێ‌ پارۆیێ‌ ژیارێ‌ یێ‌ هەر تاكەكێ‌، داكو ب ئاسانی سیستەمێ‌ كۆیلەبوونێ‌ د ئەڤێ‌ هەرێما كوردستانێ‌ دە جێگیركەن. 

تشتێ‌ هەری ئاسایی د ئەڤێ‌ هەرێمێ‌ دە (تالانكرنا داهاتایە .. گەندەلیە د هەموو بیاڤان دە .. هەڕفاندنا ئیرادا تاكی یە .. كوێلەكرنا كومەلگەهێ‌ یە .. تێكدانا پڕەنسیبانە .. پێشێلكرنا ئازادیانە .. درۆستكرنا جاڤكەكێ‌ مشەخۆرە) هەر چاوابیت ئەركێ‌ ڕاستكرنا ئەڤێ‌ رەۆشێ‌ خەما جڤاكێ‌ مەیە ب هەموو تەخ و توێژان ڤە، لجها ئەم بەحسا هەڕفاندن و ژناڤبڕنا دەسهەلاتێ‌ بكەین، كو د ئەوێ‌ چەندێ‌ دە ناڤبڕنا هەرێمێ‌ ژی دهێتە دیتن، ئەو یەك ژی تشتەكێ‌ زێدە مەترسیداڕە، لەوما فەرە ب هەلچوون مرۆڤ خوە تەڤگەر نەكەت و هەرتم ب لۆجیكانە بیرێ‌ د ئایندەدا بكەت، كو ب چ شێوازەكێ‌ بكاریت رۆلێ‌ خوە د راستڤەكرن و ڕیفورمان دە بكەتن.

جیاوازی دناڤبەرا دەسهەلاتا داگیركەر و دەسهەلاتا كوردستانی دە:

د دەمێن دەسهەلاتا داگیركەران دە، نەتەوا سەردەست هەموو چەمكێن ژیانێ‌ كێشابوونە بن ئینسیاتیفا خوە، ب زهنیەتەكا شۆڤینی سەرەدەری د رێڤەبڕنا وەلاتی دە كریە، پێكهاتێن خواری نەتەوا سەردەست د ئازاد نەبوون لسەر مافان ڕاوەستن، كەس و ئالیێن ژ دەرڤەی دەسهەلاتا داگیركەران بیڕ كربایە ب موخەڕب و تێكدەر دانە هەژمارتن، ژ دەرڤەی دەڤەرێن خوە رەۆشا شەڕ و ئاوارتێ‌ دخواستن ب پراكتیك بدەنە مەشاندن، ب مەبەستێن بنەجهكرنا تڕس و شدەتێ‌ ل وان دەڤەران..! 

دبن دەسهەلاتا كوردستانی دە گەل شیا ب ئازادانە بێژن ئەم هەینە، د هەمان دەم دە ب دەنگێ‌ خوە بەشداری ئاڤاكرنا دەسهەلاتا خوەجهی بیت، ئازادیا مافان بوویە گاڤەكا نۆرمال، راستە دیاردێن گەلەك خراب هاتنە پێش، لێ‌ تاكێن ئەڤی وەلاتی شیان سیاسەتێ‌ بكەن .. ڕەخنێ‌ پراكتیزەكەن .. بێ‌ تڕس هەست ب هەبوونا خوە بكەن .. د هەموو بیاڤان دە چالاكی جهێ‌ خوە بگرن .. بێ‌ ئاستەنگ خەلك دكاریت بێژیت ئەم خوەدیێن ڕسەنەتیا ئەڤی واری نە ..!

ل كیژان دەمی گوندیێن مە ب خێرا ئەلكتریكێ‌ شادبوون:

سالا (1917) ێ‌ ئەلكتریك ل ئیراقێ‌ هاتە دامەزراندن، لێ‌ دەستپێكێن سالا (1999) ێ‌ شەڤا سێ‌ لسەر چوارێ‌ یا مەها چوار دەمژمێر دەه و نیڤی شەڤێ‌، یەكەمین گلۆپ هاتە هەلكرن و هاوەلاتیێن گوندێ‌ مە ب خێرا ئەلكرتیكێ‌ شاد بوون، واتە پشتی هەشتێ‌ و سێ‌ سالان شنی ئەلكتریك گەهشتە گوندێ‌ مە، ئەگەر هەر خێرەكا د ئیراقێ‌ دە هەشتێ‌ وسێ‌ سالان ڤەكێشیت هەتا بگەهیتە مە، لسەر چ بنەمایەكێ‌ ئەم خوە ب ئیراقی بدەینە ناسكرن و شانازیێ‌ ب ئیراقبوونێ‌ ببەین ..!

ئەز دوێ‌ باوەرێ‌ دامە ئەگەر هەتا ئیرۆ ژی دەسهەلاتا ناڤەندی یا ئیراقێ‌ ئیدارا هەرێما كوردستانێ‌ كربایە، ئەم هێشت دا بەحسنا جور و نەوعیەتێن باش یێن فانۆس و لەمپان كەین، دا هێشتا ب تەنەكان ئاڤێ‌ بو ششتن و پێتڤیاتێن رۆژانە كێشین، دا كەر و هێستر ئامرازێن مە یێن هاتن و چوونێ‌ بن، دا خانیكێن مە هێشت گاریتە و نیرەبن، دا هێشت بۆ فڕەكا ئاڤا تەزی دەستێن خوە لبەر وان مالێن دێرەلۆكێ‌ كرین ئەڤێن سەلاجە د مالێن وان دە هەی ..! 

ئەڤ رەۆشا مە ئیماژەكری چ جاران لبیرا مە ناچیتن، ئەم نە خوازیارێن دەسهەلاتەكا سەنتڕالین، چونكە ئیراقەكا سەنتڕال لجەم مە واتە ڤەگەراندنا ئەڤ رەۆشا سەری ئەڤا هیڤیێن مە یێن گەنجینیێ‌ هەمی كوشتی، ئەڤ رەۆشا مە چ جاران هەست ب هەبوونێ‌ نەكری .. ئەڤ رەۆشا هەمی رۆژان دەه جاران تڕسا برسێ‌ ئەم دهەژاندین .. تڕسا مرنێ‌ و كوشتنێ‌ ئەم دهنگافتین، دەسهەلاتا كەڤنا داگیركەران هەتا ئیرۆ ژی ئەم بەرا دویفرا تاڤێژین و هەتا ژیان هەیە ناخوازین ڤەگەریت، لێ‌ ژ دەسهەلاتا خوە یا هەرێمی ڕە ژی دبێژین: خوە چێكەن .. خوە ڕاستڤەكەن .. ڕیفۆرمان پێكبینن .. ئێدی بەسە سەرێ‌ خوە نەخوون .. بزانن مەتڕسی لپێشیا وەنە هشێن خوە بینە سەڕێ‌ خوە .. خەلكێ‌ وە گەلەك یێ‌ ب سەبرە .. بەلێ‌ ئەگەر سەبرا وی نەما توڕەبوونا یا ب زەبرە ..! 

ژێدەرێن ما ژێهاتیە وەرگرتن:

• گوڤارا (الپقافە الجدیدە) یا هەژمارە (409) بابەتێ‌ ئیبراهیم ئەلمەشهەدانی لژێر ناڤێ‌ (خصخصە الكهربا‌و بین الواقعیە والتجریب).

• دەفتەرا تێبینیان یا (ئیسماعیل چەلكی).

  • 1