ئەمە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

 ئەو گرفت و پرسیارانەی کە پەیوەندییان بە بوون و نەبوونی چەمکی شوناسی عێراقیبوونەوە هەیە، دەگەڕێتەوە بۆ دووای کۆتایهاتنی یەکەمین شەڕی جیهانی و گرتنی ناوچەی میسۆپۆتامیا، و هێنانی مەلیک فەیسەڵی یەکەم لە حیجازەوە و دانانی لە لایەن ئینگلیزەوە بە پاشای عێڕاق، و دووای چەندین ساڵیش کوردستانی باشور بەو دەوڵەتەوە لکێنرا، و لە کۆتایی حوکمەکەشیدا خودی پادشا ئاماژەی بە نەبوونی گەلێک کرد کە گەلی عێڕاق بێت، و باسی چەند گردبوونەوەیەکی خەڵکی جیاواز و ناکۆک کرد کە بریتین لە شیعە و سوننە و کورد.

بە بڕیاری سیاسی دەرەکی، دەوڵەتێک بە ناوی دەوڵەتی عێڕاق درووست بوو، بەڵام شوناسی عێراقیبوون، جگە لە پارچە کاغزێکی بەڵگەنامەی فەرمی تاکەکەسی، بەدرێژایی تەمەنی دەوڵەتی عێڕاق تا ئێستا درووست نەبوو، و ئەمەش بەشێکە لە ئاکامەکانی دەوڵەتی هاوردە کە عێڕاقی پێ درووست بوو.

ئەو هۆکارانەی کە هەندێ نووسەری عەرەب سەبارەت بە لاوازی نەک نەبوونی شوناسی عێڕاقیبوون باسی دەکەن دەیگێڕنەوە بۆ نەبوونی ڕەوشی سەقامگیری سیاسی و تێکچوونی بارودۆخی ئابووری و نەبوونی یەکسانی و عەدالەت نێوان تاکەکانی کۆمەڵ، و بوونی سیاسەتی جیاکاری تایفەگەری و مەزهەبی و حزبی، و نەبوونی ئازادییە دیموکراسییەکان و زەوتکردنیان، و نەبوونی دەستور یان جێبەجێنەکردنی، و بەشێکی ئەو نووسەرانەش ئاماژە بۆ پلانی بیانی و دەستێوەردانی دەرەکی بۆ لاوازی ئەو شوناسە دەکەن، و لەوانەیە تا ڕادەیەک ئەم هۆکارانە لەگەڵ بوونی گرفتەکانی شوناس لە نێوان شیعە و سوننەدا لە عێراقدا بگونجێت، بەڵام هەرگیز ئەو هۆکارانە بنەما نییە لە بابەتی گرفتەکانی یەک شوناسی نیشتمانی عێڕاقیبوون لە پەیوەندی لەگەڵ شوناسی کوردستانیبووندا لە کاتێکدا نیشتمانێکی دیکە کە کوردستانە و شوناسی نیشتمانی تایبەتی خۆی هەیە، بێ ئارەزووی گەلەکی بە دەوڵەتی عێڕاقەوە لکێنراوە، هەرچەندە ئەگەر کۆمەڵگای نێودەوڵەتیش دانی بە قەوارەی ئەو دەوڵەتەدا، نابێت.

کاتێک باسی شوناس دەکەین بیگومان لە تێڕوانێکی داخراو، و گۆشەگیرییەوە نە تەماشای شوناسی نیشتمانی کوردستانی خۆمان دەکەین، و نە شوناسی نەتەوەکانی دیکەی دراوسێمان یان شوناسی نەتەوەیی لە جیهاندا. گومان لە وەدا نییە کە شوناس چەمکێکە لە گۆڕانکاری و گەشەکردن و پەرەسەندن، یان لە پاشەکەشە و گۆشەگیرکردن دایە.

شوناس کە تەنیا دۆخێکی زاتی و خودی نەبێت، و چەمکێکی جەمعی پێکهاتەیەکی دیاریکراو بێت، ڕاستەوخۆ پەیوەندی بە تێڕوانینی بەرانبەرەوە هەیە، و بۆیە بەشێکی بەرچاوی داکۆکیکەران لە شوناسی نیشتمانی یان نەتەوەیی لە ئەدەبی کوردیدا ئاخافتن و گوتارەکانیان ئاراستەی بەرانبەر کردووە، و ئەم بۆچونەش لە شیعرەکانی ئەحمەدی خانی و مەلای جەزیری و حاجی قادری کۆیی و شیخ رەزای تاڵەبانی، بەدی دەکرێت.

یەکێک لە گرفتەکانی شوناس لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا هەژموونی شوناسی عەرەبییە لە سەر دەوڵەتەکانی ئەم ناوچەیە، کە سەرجەم نووسەرانی عەرەب سەرەڕای ئایدیۆلۆجی و قوتابخانەی فیکری جیاوازەوە، کۆکن لە سەر ئەوەی کە شوناسی نیشتمانی ئەم ناوچەیە عەرەبییە، و شوناسەکانی دیکە لۆکاڵی و ناوچەگەرییە.

نموونە ئەم بۆچەنە لە کۆڕێکی ئەمیر حەسەنی برای مەلیک حوسەینی پادشای ئەردەن دەردەکەوێت کە باس لەوە دەکات شوناسی عەرەبی لە گوتاری ڕاگەیاندندا لە مەترسیدایە، و لە جیاتی ئەو شوناسە باس لە وشەی ئەمازیغی، و پێشمەرگە، و قبتی، و هەندی جار کریستیان و شیعە و سوننە دەکریت.

ڕۆماننوسی لوبنانی ئەمین مەعلوف کە لایەنە چەپەکان بە نووسەرێکی عەلمانی و پێشکەوتنخواز دادەنرێێت، لە بواری شوناسدا خاوەنی کتێبێکە بە ناوی (شوناسە کوشندەکان)، بە تێڕوانینێکەوە تەماشای فرەشوناسی لە لوبنان دەکات کە لە ناونیشانی کتێبەکەیەوە دیارە و لە تێڕوانینەکەی ئەمیر حەسەن نزیکە، و بە جۆرێک دەیەوەێ چەمکی گڵۆبالیزم و تێکەڵبوونی شارستانییەکان دەربخات، کە ئەگەر شوناسی لۆکاڵی لە بازنەی بیرکردنەوەی ئەودا دەربچێت، بە شوناسی کوشندە دایدەنێت.

لە لایەکی دیکەوە نووسەری لوبنانی ڕەزوان سەید کە ماوەیەک وەزیر بووە، لە کۆڕێکیدا بە ناوی «شوناسە لاوەکی و لۆکاڵییەکان هەڕەشەیە یان شەراکەت؟ ئاماژە بۆ ئەوە دەکات کە شوناسە گەورەکان هەژموونی خۆیان دەسەپێنن، بەڵام پێی وایە شوناسە «بچووکەکان» گۆشەگیرن، و ئەم دۆخەش وای کردووە کە نەتوانن بێنە نێو ڕێڕەوی شوناسیکی یەکگرتوو.

سەرەڕای هاوبەشی و جیاوازی لە وردەکارییەکانی دەستنیشانکردنی ڕەوش و چەمکی شوناس لە لایەن بەشێکی زۆری ڕۆشنبیرانی عەرەب، ئەوەی کە خاڵی هاوبەشی سەرەکی و گرنگە لە نێوان هەمووان بریتییە لەوەی کە شوناسی سەرجەم ئەم ناوچەیە شوناسی نیشتمانی عەرەبییە، و پێکهاتەکانی دیکە لەم ناوچەیەدا کەمایەتی و خاوەن شوناسی لۆکاڵین و لەم نیشتمانە عەرەبییەدا دەژین.

ئەم ئاراستەیە لە بیرکردنەوە بابەتێکی نوێ نییە، و سەرچاوەی ئەم بیرۆکەیە بۆ سەردەمی پێش درووستکردنی دەوڵەتی هاوچەرخ لە ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا دەگەڕێتەوە، بەتایبەتی کاتێک ئیمپراتۆری عوسمانی لە چوارچێوەی ئاراستەکانی بە ناو چاکسازی و مۆدێرنایەتی چەمکی شوناسی عوسمانی بە ناوی رەعیەتەوە نەک هاووڵاتی بە تاکەکانی ژێر دەسەڵاتی دەوڵەت، دەدا، و پاش دەسەڵاتی ئیتحاد و تەرەقی بە سەر دەوڵەتی عوسمانیدا سیاسەتی بە تورککردنی شوناسی دەوڵەت دەستی پێکرد.

بەشی سەرەکی ئاراستەی ئەو نووسەر و لایەنە سیاسییانەی کە هەردەم لە گوتاری سیاسییاندا جەخت لەسەر شوناسی عێڕاقیبوون وەک شوناسێکی نیشتمانی سەرانسەری دەکەنەوە، و پێیان وایە شوناسی کوردستانبوون وەک شوناسی شیعەبوون و سوننە بوونە وایە و لە شوناسی لۆکاڵی و لابەڵایی دەرناچێت، مەبەستیان باوەڕنەبوونە کە کوردستان نیشتمانە و شوناسی نیشتمانی هەیە، و بەم پێیەش مافی بڕیاردانی چارەنووسی خۆی نییە، لە کاتێکدا ئەوان بە شیعە و سوننەوە نیشتمانێکیان هەیە ناوی عێڕاقەوە، و ئێمەش کوردستان نیشتمانمانە.

شوناسی نیشتمانی کوردستانی وەک هەر شوناسێکی دیکە کە لە دۆخی پەرەسەندن و گەشەکردن دایە و لە هەمان کاتدا دووچاری مەترسی و هەڕەشە دەبێتەوە، کۆمەڵێک شوناسی لۆکاڵی و ناوچەیی بە خۆوە گرتووە، و یەکێک لە پرسیارە گەورەکان کە ئاراستەی نووسەر و لایەنی سیاسی و ناوەندەکانی بریار لە کوردستانی باشور دەبیتەوە، مەسەلەی هاوسەنگییە نێوان شوناسی نیشتمانی کوردستانی و شوناسی لۆکالی لە کوردستانی باشوردا.

دابەشکردنی کوردستان دوای یەکەمین شەڕی جیهان، دۆخیکی ئاڵۆزی بۆ شوناسی نیشتمانی کوردستانی یەکگرتوو درووست کرد، و تاوانی ئەم بابەتە دەکەوێتە ئەستۆی وڵاتە کۆلۆنیالیزمەکان، بەڵام ئەگەر ئێستا سەرجەم شوناسە لۆکاڵییەکان لە کوردستانی باشوردا لە خزمەتی شوناسی نیشتمانی کوردستانی نەبێت، و ئاراستەکان بەرەو کاراکردن و وروژاندنی شوناسی ناوچەیی و شاریی و لۆکاڵییەکانی دیکە بێت، و بە عەقڵیەتی زۆنی سەوز و زۆنی زەرد مامەڵە بکرێت، ئەوا دەچینە هەمان ئەزموونی مێژووی دۆخی دوورگەی ئیرلەندا کە لە ئیرەلەندای باکوری سەر بە بەریتانیا و ئیرلندای باشوری سەربەخۆ پێک دێت، و عەقڵیەتی دوو تایفەی کریستیانی بە سەر ئاراستەی نەتەوەیی زاڵ بوو.           

 

  • 1