ئەمە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

لە جوغزی سەربەخۆییدا

دووای گۆڕانكارییەكانی 2003 و پەیدابوونی دەرفتێكی نوێ بۆ سەرلەنوێ بنیاتنانەوەی دەوڵەتی عێڕاق لە سەر بنەمای فیدڕاڵی و دانانی دەستورێك لەو بازنەیەدا و ئاماژەكردنی بە پرنسیپەكانی تەوافق و هاوسەنگی و شەراكەت لە بەڕێوەبردنی دەوڵەتدا، لایەنە سیاسییەكانی ئیسلامی سیاسی شیعە كە پێش ڕووخاندنی رژێمی سەدام حسین ماڵی شیعەیان درووست كردبوو، ئامادەیی خۆیان بۆ هاوپەیمانی ستراتیجی و چارەنوساز لە گەڵ لایەنە كوردستانییەكاندا دەربرێ و، بەم هەنگاوەشیان تەواوی هێزی خۆیان بۆ بەشداری لە پاكتاوكردنی تایفەگەری لە گەڵ سوننەدا تەرخان كرد، و كاریان بۆ بەهێزكردنی پێگەكانی خۆیان لە حوكمدا كرد.

هەر ئەو كاتەش دەسەڵاتی حوكمڕان لە كوردستاندا بە لۆجیكی هاوپەیمانی ستراتیجی شیعە و كورد قایل بوون و،بیانوی ئەمەش لەوەدا دەبینرایەوە كە كورد و شیعە قوربانی سیاسەتەكانی رژێمی پێشووی عێڕاق بوون.

لەو ماوەیدا چەندین جار حزبی شیوعی عێڕاق و حزبی شیوعی كوردستان مەترسی ئەو جۆرە هاوپەیمانییەیان بۆ هەردوو حزبی حوكمران لە كوردستاندا خستەڕوو. بیانووی دەسەڵات لە كوردستاندا ئەوە بوو كە هێزی مەدەنی و دیموكرات لە عێڕاقدا لاوازن و بۆ بەرێوەبردنی دەسەڵات دەبێ لە گەڵ شیعەدا بەشداری لە حوكمدا بكەن. هەر ئەو كاتەش بۆچونی شیوعییەكان بۆ لایەنە كوردستانییەكان ئەوە بوو كە پێویستە هاوپەیمانی و كاری هاوبەشی لایەنی كوردستانی لەگەڵ هێزی مەدەنی و پێشكەوتنخوازی عێڕاق بێت نەك لەگەڵ هێزی تایفەگەری و، لەم رێگایەشەوە پشتگیری ڕای گشتی عێڕاق و ناوەندی ڕۆشنبیری و كەسایەتی سیاسی و كۆمەڵایەتی بۆ دۆزی ڕەوای كوردستان و مافە ڕەواكانی گەلی كوردستان مسۆگەر دەكرێت.

ساڵانی هەنگوینی هاوپەیمانی ستراتیجی كورد و شیعە زۆری نەخایاند، و ئیسلامی سیاسی شیعە بە شێوەیەكی كردەیی لە بەلێن و رێكەوتننامەكان پەشیمان بوونەوە. ئەوە بوو هەر لە سەرەتای ئەو هاوپەیمانییە ستراتیجییە دانە فیشەكێك بۆ هێزی پێشمەرگەی كوردستان لە بەغداوە نەهات لە كاتێكدا بوونی پێشمەرگە و ڕەوابوونی لە دەستوردا هەیە.

پاشگەزبوونەوەی ئیسلامی سیاسی شیعە هەر لە سەرتای ساڵانی حوكمی بەناو هاوبەش دەستی پێكرد، و ئەوەبوو لە سەردەمی مالكی هێزی دجلە دژ بە كوردستان درووست بوو، و پاشان بودجە و موچە بڕدڕا، و كوردستان بە توانای زاتی خۆی و بێ هیچ كۆمەكێك لە لایەن حكومەتی فیدڕاڵەوە شەڕی داعشی كرد، و كاتێكیش سەركەوتن بە سەر داعش ڕاگەینرا، لە كۆڕێك كە زانكۆی ئەمەریكی لە سلێمانی بۆ عەبادی لە لایەن سەرۆك كۆماری ئێستای دەوڵەتەوە ساز كرا، سەرۆك وەزیرانی ئەو كاتە بە هیچ شێوەیەك وشەی هەرێمی كوردستانی بەكارنەهێنا و زۆر ڕاشكاوانە ئاماژەی بەوە كرد كە جیاوازی سلیمانی و حلە و هەولیر و ناسریە نییە وەك دەڕبڕینێك كە ئەو وەك پارێزگا دەڕوانێتە هەولیر و سلیمانی نەك وەك قەوارەی هەرێم كە كیانێكی دەستورییە.

هەر دووای تەواوبوونی شەڕی داعش نیازی ڕاستەقینەی حكومەتی شیعە دەركەوت، ئەوەبوو بە هاوكاری ئێران و بە زانین و چاوپۆشیكردنی ئەمەریكا و بەریتانیا و توركیا، لە شانزەی ئۆكتۆبەردا پەلاماری كەركوك درا، و نیازی ڕاستەقینەی حەشدی شەعبی و سوپای عێڕاق گرتنی سنوورەكان بوو، بەڵام ئەم نیازە و پلانەیان بە خۆڕاگری هێزی پێشمەرگە سەری نەگرت.

دووای ئەوەی دەركەوت كە بە هێزی سەربازی هەرێمی كوردستان كۆنتڕۆل ناكرێت، ئاراستەی سیاسی دەسەڵاتی ناوەندی لە عێراقدا هاوكات لە گەڵ سیاسەتی گوڕانكاری دیموگرافی و تەعریب و شیعەگەری لە ناوچە كوردستانییەكانی دەرەوەی هەرێم، پەیڕەكردنی فشاری سیاسی جۆراجۆر و بەكارهێنانی موچە و بودجە و بابەتی نەوت لە ململانێی سیاسیدا بوو.

بابەتی فشارەكان ڕادەستكردنی مەلفی نەوت بە حكومەتی ناوەند و كۆنترۆلكردنی دەروازە سنورییەكان و داخستنی نوێنەرایەتییەكانی حكومەتی هەرێمی كوردستانی لە دەرەوەی وڵات، گرتەوە. هاوكات لە گەڵ ئەمەشدا لایەنەكانی ئیسلامی سیاسی شیعە گوتاری بوخز و قینەیان لە ئاخافتنی سیاسی بەرامبەر كورد و لاینە سیاسییە كوردستانییەكان بەكار هێنا، و پاساوی شكستی سیاسەتەكانیان لە بواری ئابوری و فراوانبوونی گەندەڵی و نەبوونی پرۆژەكانی جادەوبان، و ئاوەدانكردنەوەیان دەخستە ئەستۆی هەرێمی كوردستانەوە و بەم جۆرەش ڕای گشتی عێڕاقیان چەواشە دەكرد، لە كاتێكدا بە پێی ئاماری وەزارەتی پلاندانانی عێڕاق لە ساڵی 2020دا رێژەی هەژاری لە پارێزگای موسەننا 52% و لە دیوانیە 49% و لە ناسریە 48%، و لە میسان 47%.

سەڕەڕای ئەم ڕەوشە ئەگەر لێكدانەوەیكی تەواو بۆ ڕەوشی یاسایی دەوڵەتی عێڕاق بكەین ئەوا دەبینین دەستەواژەی فیدڕاڵی تەنها وەك وشە لە نازناوی دەستوردا هەیە، و تێكڕای ئەو ماددانەی دەستور كە پێویستە فیدڕاڵی بە شێوەیكی دامەزراوەیی بە كردەیی جێبەجێ بكات وەك ئەنجومەنی ئیتحادی و دادگای دەستوری، و دابەشكردنی سامان بوونی نییە، و سیستمی سیاسی عێراق لە چوارچێوەی ناوەندێتی ڕەهایە، و كار بۆ ئەوەش دەكرێ ئەو ناوەندێتییە بە سەر هەرێمی كوردستان بسەپێنرێت. ئەم ئاراستەیە زۆر بە ڕوونی لە ڕاگەیاندنێكی خزعەلی كە سەركردەیەكی حەشدی شەعبی دەستڕۆیشتووە ڕەنگی دایەوە كاتێ ووتی ئێمە بە ناچاری بە دەستوری فیدراڵ قایل بووینە و لە هەلومەرجی ئێستادا پێویستمان بە كورد و رێكەوتنی ستراتیجی شیعە و كورد نییە.

هەرێمی كوردستان لە دەستوری عێڕاقدا بە هەرێمی فیدڕاڵ دەستنیشان كراوە، بەڵام ئەم ئاماژەكردنە لە دەستوردا تەنها وەك دەستەواژەیەك بەكارهێنراوە و بە كردەیی لە بەغدا كار بۆ هەمواركردنی ئەم دەستور دەكرێت كە ناوەندی دەسەڵات لە عێڕاقدا كاتی خۆی بە ناچاری پێی قایل بووە. بەم جۆرە ئەم ئاماژەكردنە بە هەرێمی كوردستان وەك كیانێكی فیدڕاڵ لە دەوڵەتی عێڕاقدا هەمان ئاماژەكردنە بەو بەلێنانەی كە درا بە كورد كاتێك باشوری كوردستان لە لایەن بەریتانیاوە بە عێڕاق لكێنرا، و هەمان ئاماژەكردن بە شەراكەتی كورد و عەرەب لە دەستوری ساڵی 1958، و باسكردنی ئەوەی كە گەلی عێڕاق لە عەرەب و كورد پێك دێن لە دەستوری 1970، و جگە لە قانونی حوكمی زاتی شێواو و ئەو رێكەوتننامانەی كە هەردەم حوكمرانەكانی عێراق لێی پاشگەز دەبوونەوە.

دوور لەو بەندە یاسایی و دەستورییانەی كە هیچ كاتێك جێبەجێ نەكراوە، بە شێوەیكی كردیی بوونی هەرێمی كوردستان لە چوارچێوەی فەرزكردنی ئەمری واقیعە كە بە تێكۆشانی گەلی كوردستان و قوربانییەكانی وەدەس هاتووە و سەپێنراوە، و ئەگینا قەوارەی هەرێمی كوردستان بە دەستور و قانونی دەوڵەتی عێڕاق ناپارێزرێت.

  • 1