ئەمە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

نوسینی: عادڵ عەبدلزەهرە شبیب

. وەرگێرانی: عەلی قادر

بەگوێرەی مارکس بۆ تێگەیشتنی چینایەتی. ئەوە کۆمەڵێک خەڵکە لەناو کۆمەڵگەدا بەرژەوەندیە ئابوریەکانیان هاوبەشە. مارکس وای ئەبینێت. چین بریتیەلە کۆمەڵێک مەبەست وگرنگی پێدانی خورسکی کەجیاوازە لەمەبەست وگرنگی پێدانی کۆمەڵێکی تری ناو کۆمەڵگا. بنەمای ئەو دژایەتیە کاکڵەی ئەو جیوازیانەیە لەنێوان ئەو کۆمەڵانەدا. بۆنمونە لەبەرژەوەندی کرێکارانە کری کارو شایستە هاندانەکانیان (حوافز) بۆ زیاد بکرێت.لەکاتێکدا زۆرکردنی بەرهەم وقازانجەکانیا لەبەرژەوەندی سەرمایەدارانە لەسەر حسابی کرێ وشایستە هاندەرەکانی کریکاران. لێرەدا ناکۆکیەکان لەسیستمی سەرمایەداریا دەرئەکەون.بیردۆزی مارکسیزم ئاماژەی بەوەداوە. قۆناغی سەرمایەداری لەدوو چین پێکدێت ئەوان چینی بۆرجوازەکانن (سەرمایەدارەکان) کەخاوەنی ئامرازی بەهەمن و چینی کێکاران کەبەژمارە زۆرن و هێزی کاریان ئەفرۆشن. وەک شرۆڤە ئەکرێت ئەو دۆخە نمایشی نەبونی نایەکسانی ئەکات. هەروەک بیردۆزی مارکسیزم لێکدانەوەی بۆئەکات.لەکۆمەڵگا شارستانیەکانا لەچوارچێوەی ململانێی چینایەتیدا لەنێوان ئەوانەی دەسەڵاتیان هەیە بەسەر بەرهەماو ئەوانەی کاڵا بەهەم هێنەرن یان لەکۆمەڵگادا خزمەت ئەکەن. ململانێکە لەنێوان سەرمایەداران و کرێی کریکاراندایە. بەڵام لینین چینەکانی پێناسەکردوە بەوەی کۆمەڵێکی گەورەن لەخەڵک هەرکۆلێک لەویتریان جیوازە بەپێی ئەو شوێن وجێگایەی تیا ئەژین. لەرژێمی بەرهەمی کۆمەڵایەتی سنوردارای مێژوێداو بەگوێرەی پەیوەندیان بەئامرازەکانی بەرهەمەوە لەگەورەترین دۆخی جێگیرو تۆمارکراو بەگوێرەی پشکیان لەدامەزراوە کۆمەڵایەتیەکانا بۆ کارکردن ولەپاشان بەگوێرەی شێوەی بەشیان لەسامانی کۆمەڵایەتیاو چۆنێتی بەدەست هێنانی ئەو سامانەو بەتایبەتی چینی ناوەراست، ئەم ناوە لەکۆمەڵێکی ناو کۆمەڵگا نراوە ئەوانەی ئەکەونە ناوەراستی هەرەمی کۆمەڵایەتیەوەو بەگوێرەی زانای کۆمەڵناسی ئەڵمانی(ماکس فیبر) چینی ناوەراست ئەو چینەیە لەباری ئابوری وکۆمەڵایەتیەوە لەنێوان چینی کرێکاران و چینی دەوڵەمەندەکانەوە یەت ئەو بەراوردکردن ودەست نیشانکردنی چینی ناوەراست ناکۆکی تێدایە بەجیاوازی رۆشنفکری وبوەبەباو فراونی چینی ناوەراست ئەژمارئەکرێت بەخۆشگوزەرانی لەکۆمەڵگادا دۆخێکی ئەرێنیە لەپێکهاتەی کۆمەڵگا. ئەوەچیە وای کردوە چینی ناوەراست رۆڵی گرنگی لەکۆمەڵگادا هەبێت ؟ لەکۆتای سەدەی بیستەوە ژمارەیەک لەئابوەریەکان ولێکۆڵەڕەوان گرنگیانداوە بەلێکۆڵینەوەو شێکردنەوەی چینی ناوەراست. کاریگەری ورۆڵی ئەو چینەیان سەلماندوە لەجێگیری ئابوری وسیاس وکۆمەڵگادا بەچاوپۆشین لەباری رەگەزو نەژادو بیروباوەری نەوەکانی.(فوکویاما) چینی ناوەراستی داناوەو لەرێگای چەند هۆکارو گۆڕانکاری ئابوری ئابوری وکۆمەڵاتی و رۆشنفکری وسیاسیەوە دەست نیشانی کردوە لەوانە ئاستی فێرکاریان وجۆری شێوازی

ژیانی کۆمەڵایەتیان وئاستی دەستکەوت وبەروبوم وخەرجکردن و ژمارەی ئەندامی خێزان وبنەمای ساماندارێتیەکەی وهی تر. زانایانی کۆمەڵناسی سیاسی هاوران لەسەر گرنگترین نیشانەکانی کۆمەڵگای پێشکەوەتوداو بەبونی چینی ناوەراستی کارا ئەنجام ئەدرێت وبەبێ ئەو چینە کۆمەڵگا ناتوانێت بەپیی پەیکەری پێشکەوتنی کۆمەڵایەتی راپەرێت و لەدوایا ئەو چینە دائەنرێت بەزمانەی دڵنیای وئارامیکۆمەڵگاو بزوێنەری ئابوری نیشتمانی وتوانای هەیە لەسەر وریاکردنەوەو کاریگەری کۆمەڵایەتی ئەکات لەدەوروپشتا. ئایا لەعیراقدا چینی ناوەراست هەیە ؟ رۆڵی چیە ؟ سەرەتای پێکهاتنی چینی ناوەراست لەعیراقدا ئەگەرێتەوە بۆ دامەزراندنی دەوڵەتی عیراقی نوێ لەساڵی1921وگەشەکردنی لەدوای دووەم جەنگی جیهانی.لەبەرئەوەی دەوڵەت پشکداری کرد لەگەشەکردنیا.لەرێگای پێشخستنی سەرمایەی دارای ومرۆڤی وفیرکردن و دامەزراوە کارگێریەکانەوە. هەروەک ئەوەی چینی ناوەراست لەدایکبوی دەوڵەتی نوێی عیراق بێت لەسەرەتای سەدەی بیستەمەوە. هەتا لەیەکترازانی ئەم چینە.بانگەوازی هەڵوەشاندنەوەی دەوڵەتی عیراق و درزبردنی کۆمەڵگا بۆ ئاین وتایەفەو عەشیرەت. جیاواز لەوەی چینی ناوەراست بەتایبەتی پۆختەیەکیان بەشداری کردوە لەتێکەڵکردنی ناسنامە ئاینیەکان وتایەفیەکان لەچوارچێوەی پێناسەی عیراقیدا.لەباوەشنانی پرۆژەی نیشتمانیدا.بەڵام پێشنەکەوت لەبەر نەبونی پێشکەوتنی پرۆسەی سیاسی بۆ تەواوکردنی دامەزراوە دیمکراتیەکان بەشێوەیەکی سرووشتی.ئەگەرچی پێشکەوتنی چینی ناوەراست لەعیراقداو گەشەکردنی لەناوەراستی سەدەی رابردوەوە بووە. ئەگەرچی لەسەرەتای ساڵی هەشتاکانەوە دەستی کرد بەلاوزبون وهەڵوەشانەوە. بەتایبەتی دوای دەست بەسەراگرتنی حزبی بەعس بەسەر دەسەڵاتاو بەسەربازی کردنی دەوڵەت و کۆمەڵگاو چوونە ناوشەرێکی بێ ئەنجام لەگەڵ ئێران و داگیرکردنی کوێت وجاردانی گەمارۆی ئابوری ستەمکار لەسەر گەلانی عیراقی. چینی ناوەراست لەعیراقا توشی پوکانەوەبوو. نەبووە تەوەر بۆ پێشکەوتنی کۆمەڵایەتی وچینێکی چالاکی ئابوری وکۆمەڵایەتی وروشنبیری و بزوێنەری بنەرەتی بۆ هەموو گۆرانکاریەک. لەئەنجامی ئەم دۆخانە لەگوندەکانەوە کۆچکردن بەرەو شارەکان دەستی پێکردو کۆمەڵگای شارەکان گۆڕا بۆ کۆمەلگایەکی بەکارهێنەری بەرهەمی هاوەردە لەسەر حسابی بەرهەمی ناوخۆ و دروستکردنی گەمارۆیەکی ئابوری ستەمکار لەسەر عیراق وهەڵاوسانی دارای گەورە. هێزی کرینی هاونیشتمانی نوشتایەوە لەئەنجامی دارمانی بەهای دیناری عیراقی و موچە ناتوانێت بگات بەو هەڵاوسانە گەورەیەو بڵاوبوننەوەی هەژاری وبرسێتی ونائومێدی وبەرزبونەوەی رێژەی بێکاری ونەخۆشی ودواکەوتن وبێ ئومیدی لەپاشەروژا بەهۆی گەمارۆی ئابوریەوە. لەماوەی ساڵانی گەمارۆدا رۆڵەکانی چینی ناوەراست ناچاربون بە فرۆشتنی زوربەی دەسکەوت وپاشەکەوتەکانیان.لەخشڵ وزێرو بابەتە ناوازەکانیان بۆ قەرەبوکردنەوەی ئەو دارمانی دەسکەوتی مانگانەیان. ئەمە عیراقی گەیاند بەفراوانبونی چینی هەژار لەسە حسابی چینی ناوەراست وکۆمەڵگای عیراقی بەشێوەیەکی ئاشکرا

دابەشبو بۆ دوو چین: یەکێکیان هەژار کەزوربەی کۆمەڵگای عیراقی پێکدێنن ئەویتریان پچوکێکی دەوڵەمەند لەرادەبەدەر پارەپیس دروستبووە لەدەسەڵاتاو لەناوحکومەتاو ئەوانەی لەدەوریانن لەگەورە بازرگانەکانی جەنگ و بەڵێندەرەکان وبازرگان وپیشەسازەکان وهی تر. زوربەی ئەندامەکانی چینی ناوەراست ناچاربوون کۆچ بکەن بۆ دەرەوەی عیراق. هەستانەوەی سەرلەنوێی چینی ناوەراست مەرجدارە بەگێڕانەوەی شکۆی دەوڵەت وگەڕانەوەی ئاسایش وئارامی بۆ وڵات وگەڕانەوەی هاوسەنگی بۆ بازاری نەوتی جیهانی وگۆڕینی ئەم وڵاتە بۆ وڵاتیکی بەرهەم هێنەری زۆرتر بەتواناو لێهاتوبێت لەسەر هەمەجۆری بەرهەم وتەنها پشت نەبەستێت بەداهاتی نەوت.لەماوەی ساڵانی (1920- 1958)چینی ناوەراست رۆلی بەرچاویان هەبووە لەبنیاتنانی عیراقی هاوچەرخا. بەڵام ئەو زاناو ئەندازیارو پزیشک وئاکادمی وبۆرجوازیە پچوکەکان ئەمرۆ بونەتەئامانجی پرۆسەی رفاندن وتیرۆر.بەهۆکاری تایەفی وهۆکاری ترەوەو بۆتە هۆی کۆچ کردنی زۆرێک لەوکەسانەو چونەپاڵ عیراقیەکانی دەرەوەی وڵات. ژمارەی ئەوکەسانە مەزندەئەکرێت بە200 هەزارکەس کەتۆمارکراوە لەوانەی پەیوەندیان بەچینی ناوەراستەوە هەبووەو لەدوای روخانی رژێمی دیکتاتۆری رابردو لەدەرەوەی وڵاتن. هەروەک دکتۆر کازم حەبیب رونی کردۆتەوە.عیراق لەمرۆدا بەردەوام گەشەیەک ئەبینێت لەکۆمەڵی بۆرجوای مشەخۆر لەچەند بوارێکی نابەرهەم هێنەردا. وەک کەرتەکانی جامبازی(دەڵاڵی)خانوبەرەو پێشبرکێی بازرگانی. بەشێک لەم کۆمەڵە دەستیان گرتووە بەسەر ناوەندە گرنگەکانا لەهەرسێ دەسەڵاتەکەدا. یاسای وجێبەجیکردن و دادوەری وبەشێکی تریان کاری بەڵێندەری و سەرپەرشتی گرێبەستی نەوت وئابوری نەوتی خاو وچەک وبازرگانی دەرەکی ئەکەن. ئەم کۆمەڵە مشەخۆرانە لەشێوازی ژیانیان وبەگوێرەی پلەتایبەت مەندیە زۆرەکانیان بەموچەی بەرزی حکومەت قایلنین. بەڵکو لەسەر حەرام خواردن و شێوازی چالاکی نایاسای سامانی شاراوەی وڵات هەڵەچۆڕێنن. ئەم دۆخەی ئێستا لەسێبەری ئەم دیمکراتیەدا بنیاتنراوە.لەسەر ناوچەوئاین وبازاری دەرەوەی وڵات. چینی ناوەراست دوبارەی بنیاتنانەوەی. بەڵام فراوانی چنراوە کۆمەڵایەتیەکەی بووە بەمەترسی دابەشبونی بازاری یەکگرتوی نیشتمان و دیمکراتیەتەکەی وئازاد کردنی وگۆڕینی ڕەوشتی هێزی بەرهەم هێنەر. لەبازاری بەکارهێنی لیبریالی بۆ بازاری بەرهەم بەهاوبەشی دەوڵەت. چینی ناوەراست وەک هێزێکی رێکوپێک لەچوارچێوە یەکی نیشتمانیا لەدایک ئەبێتەوەو نمونەی هێزی جوڵێنەر ئەگەرێنێتەوەو بەپیی رۆڵی لەگەورەکردنی ئەو چینەدا وەک هێزێکی کۆمەڵایەتی وسیاسی وئابوری هاوتابێت لەگەڵ هاوشێوەی بازارو رژێمی سیاسی دیمکراتی بەڵام وئەو قازانجە بگەرێنرێتەوە بۆ دەوڵەت وهاونێشتمانی عیراقی. لەرۆژنامەی تەریق ئەلشەعبی ژمارە

45 ی رۆژی یەکی شوباتی2021 دا بڵاوکراوەتەوە.

 

  • 1