ئەمە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

No description available.

نووسینی / سوهیل زەهاوی

وەرگێڕانی / هاورێ نەهرۆ

هەندێ جار مرۆڤ لە بیری دەچێت لاپەڕە درەوشاوەکانی یادەوەری میژوو سەبارەت بە تێکۆشەران بنووسێتەوە، ئەوانەی کە سەرجەم ژیانیان تەرخان کرد بۆ کێشە چارەنووسسازەکانی گەل، هەندێ ئافرەت هەن، شوێن پەنجەیان بە ئاسمانی ساماڵی شینەوەیە، لەم بوارەدا بە باشم زانی ئاماژە بۆ ئافرەتێکی سەربەرز بکەم، ئافرەتێکی تێکۆشەر کە قارەمانییەتی و قوربانیدانی لە دژوارترین و مەترسی ترین دۆخ دا بێ دوودڵی تومار کرد، بەڵکو بەشدار بوو لە ڕاخستنی فەرشی سوور بەرانبەر کەسانێک جێگای ستایش و رێز بوون چ لە ژیانیاندا یاخود لەمەرگیان دا، لە بەرفراوانترین دەروازەی مێژوو ناویان تومار کرا، کەچی ئەو ئافرەتە تێکۆشەرانەی کە گیانیان لەسەر لەپی دەست بوو لە دۆخی دژوار دا، بەدەر لە توانای پیاوان، تا ئێستا وەک سەربازی ونن.

ئافرەت ئامادەبوونی بەرفراوانی هەبوو لە زۆربەی هەیئەتە حزبیەکان هەروا رۆڵی بەرچاویان هەبوو لە ویستگاکانی حزبی شیوعی عیراق کاتێ پەلاماری سەرکوتکەرانەو دڕندانەی دژ بەحزب، لە پێشەنگی هاوریان بوون بۆ سەرلەنۆی بونیاتنانەوەی هەیکەلی حزب دوای هەر زەبریکی کوشندە، سەرەڕای ئەرکی لوجستیکی وەک چاپ و تایپ کردن و گواستنەوەی بەرید و بڵاوەپێکردنی بڵاوکراوەکان و روونکردنەوەی سیاسەتی حزب لە نێو جەماوەرو وەدەست خستنی داوو دەرمان جگە لەوەش لیپرسراویەتی بەرزیان هەبوو لە هەیئەتی سەرکردایەتی و ئەڵقە ناوەندیەکان دا.

ئەگەر سنوقی  یادەوەری بپشکنین و بچینە قوڵاییەوە دەبینین قوناغی ژیانی  جەیران شیخ مەحمود پڕە لە وردەکاری و خەباتی هەمەجۆر، رۆڵیکی ناوازەی گێڕا، بەروحیکی شیوعیانە داکوکی کوشندەی کرد لە مافی ئافرەتان و خەبات لە ریزی حزب لە پێناوی رەنجدەران دا .

لە کۆتایی ساڵی ١٩٨٣ چاوم کەوت بە سێ هاوڕێ ئافرەت کە وەک پیاو لە هێزی پێشمەرگەی هەورامان بوون ئەوانیش، جەیرانی شیخ عەلی، خەرمان مەحەمەد، نیشتمان ئەحمەد ئەم هاورێیە ئافرەتانە لە سلیمانیەوە هاتبوون لە کاتێکدا خۆم ئامادە دەکرد لە نزیکترین دەرفەت دا بچمە سلیمانی بۆ ئەرکی حزبی، هاوری ئافرەتەکان ورەیان بەرز بوو، کارە جەسورەکانیان نیشانەی گیانی رووبەرووبوونەوەو خۆڕاگری و ئیرادەی بەهێزو گیانفداکاری بوون لە پێناو دابین کردنی ژیانی ئاسودە بۆ ئەوانی دی .

لێپرسراوی حزبی هێڵی ئافرەتان هاوڕی جەیران شیخ مەحمود بوو، ئەو سێ هاورێیەی کە پێشتر باس کران لەگەڵ هاوڕییان بەسوس و منیرە ( لیژنەی ئافرەتانی حزب لە نێو شاری سلیمانی ) پێک دەهینا، ئەمە وێڕای ئەرکی حزبی سەرشانیان لە هەوڵی بەردەوام بوون بۆ جۆڵاندن و رێکخستنی جەماوەر، لەگەڵ هێڵە حزبیەکانی تر هاریکاریان دەکرد ( ئەم رووداوانە پێش دابەزینی نووسەری ئەم دیڕانە رووی دا ).

تەنیا هەڵسوڕانی ئەم هاوڕییە ئافرەتانە لە ریزی ئەم هێڵە نەبوو بەڵکو پەلی هاویشبوو بۆ هێڵی رێکخراوەکانی تر، چالاکی بەرفراوانیان هەبوو لە ریزەکانی جەماوەر هەروا چالاکی چلونایەتیان پێشکەش بە حزب کرد، هەڵسوڕاوانی ئەم بوارە لەم هاورییانە پێک هاتبوون، هێرو عەبدوڵلا گۆران و قومری خان هاوسەری هاورێ کۆچکردوو مەحمود حەلاق و منیرە سالح و فاتیمە عوسمان سەعید، دایکی شێردڵ و ناسکە هاوسەری جەمال والی و شلیر عەبدولمەجید کە ئێستا ئەندامی مەکتەبی سیاسی حزبی شیوعی کوردستانە هەروا عایشە دایکی کەیفی و سوزە ئەمین و ئامانج ئەمین و نەجیبە مەحمود.

لە هێڵیکی تر کە هاورێیان دلیر جەلال و رەحمان غەریب سەرپەرشتیان دەکرد، هەڵسوراوانی ئافرەت هەبوون لە بواری قوتابیانا خەریکی بڵاوکردنەوەی بەیاننامەکانی حزب و دروشمەکانی بوون لە قوتابخانەکان دا هەروا یارمەتی هاورێیانیان دا بە گواستنەوەی چەک و تەقەمەنی ئەوانیش زریا عومەر ( زانا ) و کویستان رەحیم و ماردین ئیبرایم و پەروین غەریب و ئافان عارف و شکریە سەعید و کەژاڵ غەریب و چەند ئافرەتێکی تر بوون .

تێکۆشەر جەیران شیخ مەحمود شارەزای تەمەنی مناڵی یی بووم کە پەیگیری هەندێ لە ئاواتەکانی کەسایەتی خۆی بووە هەروا دووپاتی کردەوە کە ئافرەتێکی شیوعی خۆڕاگرە، داکۆکی کەری بەرژەوەندی گەل بوو، لەدژوارترین دۆخ دا لە خۆبووردوو بوو، هەروا هەندی سیفاتی هەبوو کەوا بکا بتوانی سەرکردایەتی رێکخراوی ئافرەتان بکا لە شاری سلیمانی هەروا سەرچاوەی وزەی هاوڕێیەکانی بوو، هاوڕێیەکانی لە سایەی دا هەستیان بە گەرم گوڕی و زیندویەتی دەکرد، لەدژوارترین دۆخ دا خەندە لەسەر لێوی بوو .

لە ساڵی ١٩٤١ چاوی هەڵهێنا بە شاروچکەی قادر کەرەم کە دەکەوێتە باشوری کەرکوک لە ئامێزی بنەماڵەیەک کە ناسراو بوو بە خەباتی نیشتمانی و چینایەتی کە لە ئاکام دا دووچاری زوڵم و زیندان و مەرگ بوون، لە نێو کەژو هەوایەک سەری هەڵدا کە پەنا بباتە بەر چالاکی و کاری شورشگیڕانە، وزەی کەڵەکەبووی ئەم بنەماڵەیە سەرچاوەی هێز بوو لە جێگیرکردنی ململانی و خەبات دژ بە رژیمە یەک لە دوای یەکەکانی عیراق، لە لاویەتی دا هاتە ریزی رێکخراوە پیشەیەکانەوە .

دوای کۆدتای خوێناوی ٨ ی شوبات ١٩٦٣ دەسەڵاتی فاشی دوو لە خاڵەکانی ئیعدام کرد ئەوانیش هەردوو قارەمانی شیوعی شیخ مارف بەرزنجی وشیخ حوسەین بەرزنجی بوون، خێزانەکەشیان چەندین جار دووچاری هەڵکوتانەسەر بوون لە لایەن دەزگا ئەمنیەکانی سەردەمی رژیمی پاشایەتی، بە هۆی چالاکی حزبی براکانییەوە ئەمەش ورەی پێ بەرنەدان بەڵکو زیاتر سوور بوون لەسەر خەبات لە پێناو ڕاگرتنی ئاڵای حزب بە شەکاوەیی.

کاتێ کوڕەکەی ئاسۆی شیخ لە ڕاپەرینی مەزنی ١٩٩١ بریندار بوو، جەیران خان دڕی بە خەڵکەکە داو لە کوڕەکەی نزیک بووەوە روومەتی شانازی لێ دەباری کە بینی کوڕەکەی قوربانی ئەدا لە پێناو ژیانێکی ئازادو سەروەر بۆ هەمووان .

هاوڕی جەیران نەیتوانی بچیتە قوتابخانە بەهۆی بارودۆخی کۆمەڵایەتی یەوە چونکە تەنیا قوتابخانەی کوڕان هەبوو لە قادر کەرەم هەر بۆیە بێبەش بوو لە خوێندن لەکاتی مناڵیی دا، ناچار چووە قوتابخانەی نەهێشتنی نەخوێندەواری لە کاتێک دا تەمەنی ١٤ ساڵان بوو، بەڵام زۆر سەرکەوتوو بوو بەهۆی کۆمەکی هاوڕێیان و کەس وکارەکەیەوە توانی بەڵگەی قوتابخانەی سەرەتایی بەدەست بهێنێ .

حزب رۆڵێکی بەرچاوی هەبوو لە ریزی ئافرەتان هاوڕێ جەیرانیش یەکی بوو لە هەڵسوڕاوان و بەشداربووانی ئافرەت لە کەرکوک .

کاروانی خەباتی لە شانزە ساڵی یەوە دەست پێ دەکا کاتێ بەر لەشورشی ١٤ تەمموز هاتە ریزی کۆمەڵەی ئافرەتانی عیراقەوە، دوای ئەوەی کە هەڵی کاری ئاشکرا رەخسا بۆ کۆمەڵەی ئافرەتانی عیراق، لەدوای ١٤ تەمموزی ١٩٥٨ لقی پاریزگاکانی کومەڵەی ئافرەتان پێک هات.

لەمانگی کانوونی دووەمی ساڵی ١٩٥٩ لە پاریزگای سلیمانی هەیئەتی سەرکردایەتی کۆمەڵەی ئافرەتان پێک هات، هاوڕێ جەیران یەکی بوو لە ئەندامانی لەگەڵ هاوڕێیانی تر وەک زەکیە بابان، منیرە رەفیق سەعاتچی،  حەلاوخان هاوسەری شیخ لەتیف حەفید، رابیعە خان دایکی ئامانج، شەمسە مەحمود ناسراو بە شەمسە خولە زێڕە، نەجیبە قادر مخیر، منیرە سالح هاوسەری حەسەین عەلی غالب، عەتیە نوری خۆشکی هاوڕێ بەهادین نوری ئەبو سەلام ، نەزیرە مەجید، عائشە شیخ حوسەین خۆشکی شەهید شیخ عەلی بەرزنجی، خانم زوهدی .

لە کۆتایی ساڵی ١٩٥٩ هاوڕی جەیران مێردی کرد بە هاوڕێی ریگای شیخ عەلی شیخ مەحەمەد بەرزنجی کە ئەو کات مامۆستا بوو، گواسترایەوە بۆ کەرکوک لەکاتێکدا کادیری حزب بوو، هاوڕی جەیرانیش لەگەڵی بوو، لەساڵی ١٩٥٩ کاتێ تەمەنی گەیشتە هەژدە ساڵی پاڵیورا بۆ حزب و لەهەمان ساڵ دا شەرەفی ئەندامیەتی پێ بەخشرا، دوای ئەوەی هاتە ریزی حزبەوە، ئاگایی سیاسی ڕەگی داکوتا.

لەمیانەی هەڵسوڕانی بەربڵاوی لە نێو جەماوەر دوای ماوەیەکی کورت بوو بە ئەندام لە لیژنەی قاعیدە کە پێک هاتبوو لە کومەڵی شانەی حزبی هەروا چالاکی جۆراوجۆری هەبوو لە رێکخراوی حزبی و کومەڵەی ئافرەتان لەکەرکوک هەروا لە لیژنەی سەرکردایەتی کومەڵەی ئافرەتان لە کەرکوک کاری دەکرد لەگەڵ هاوڕییان ست سنیە جەباری و ئیتان جەلال و جەمیلە ئەمین یامولکی و لوتفیە عەبدولواحید هەروا لە ساڵی ١٩٦١ لە بەغدا بەشداری کونگرەی سێ یەمی کومەڵەی ئافرەتانی عیراقی کرد، نەیتوانی بەشداری کونگرەی یەکەم و دووەم بکا لە دوای شورشی ١٤ تەمموز وێرای ئەوەی وەک نوێنەر هەڵبژیردرا بوو چونکە هۆکارە تایبەتیەکان لە دەرەوەی ئیرادەی دا بوون.

دوای کۆدتای شوباتی خوێناوی هاوڕێ جەیران پەنای بردە بەر کاری نهێنی لە کەرکوک، هاوسەرەکەشی چووە ریزی هێزی پێشمەرگەوە لە ناوچەی بەموو.

بەهۆی هۆکاری ئەمنییەوە هاوڕی جەیران ناچار بوو شوێنی بگوازیتەوە بەتایبەتی دوای ئەوەی هاوسەرەکەی هاوڕێ شیخ عەلی گەڕایەوە سلیمانی بۆ کاری نهێنی، بە بریاری حزب شوینیان گواستەوە بۆ هەولیرو دواتر بۆ بەغدا و لە هەڵومەرجی ئیختیفا کاریان دەکرد، لە ماوەی ١٩٦٣ بۆ ١٩٧٢ جارێکی تر گەڕانەوە بۆ سلیمانی بەمەبەستی کاری حزبی، لە نیسانی ١٩٧٢ لە لیژنەی حزبی ئافرەتان کاری دەکرد لە ئاستی قەزا بە نێوی لیژنەی ئاڵا کە لەم هاوڕێیانە پێک هاتبوو، زەکیە بابان، نازەنین،  ئافتاو عەزیز، سنوبەر، نەجیبە سدقی، قومری،  رابیعە.

دوای پەلاماری دڕندانەی دەسەڵاتی بەعس دژی حزبمان حزبی شیوعی عیراق و کشانەوەی حزب لە بەرە بە بریاری حزب هاوڕێ جەیران پەنای بردە بەر کاری نهێنی و هەیئەتی سەرکردایەتی نوێ پێک هاتبوو لەم هاوڕێیانە، هێرو عەبدوڵلا گۆران، عایشە حوسەین، رابیعە دایکی ئامانج، هاورێ جەیران، سەرلەنوێ پەیوەندی کرا بە هاوڕییانەوە لەسەر شێوازی تاک و رێکخراوەکەشیان گۆڕدرا بۆ شێوازی کاری نهێنی .

لە چارەکی یەکەمی هەشتاکاندا مەحەلی سلیمانی دووچاری لێدانێکی کوشندە بوو لە لایەن دەزگا ئەمنیەکانی رژیمی خوێنرێژەوە، چەندین هاوڕی لە مەحەلی سلیمانی گیران، لەم پەلامارەدا هاوڕێ یە ئافرەتەکان لە هەیئەتی حزبی نەگیران تەنیا هاوڕێ قومری گیرا کە خۆڕاگر بوو لە ژێر ئەشکەنجەدا، ئەوە بەشیک بوو لە چالاکی یە مەزنەکانی هاوڕێ جەیران لە قوناغی جیاوازدا لە کاری نهێنی و ئاشکرایی، دەرفەتی زۆری بۆ ڕەخسا کە شارەزای جەماوەرێکی بەربڵاو ببێ .

بەهۆی ئەو کارە سەخت و دژوارانەدا لە هەڵومەرجی ئاڵۆزدا زانیاری زۆری لا کەڵەکە بوو هەروا ئەزموونی زۆری بەدەست هینا لە مامەڵە کردن لەگەڵ دۆخەکەدا، بەردەوام بوو لە خەبات لە ریزەکانی حزب دا بە دڵسۆزی و جیددی و بە پشوو درێژی کاری دەکرد لە پێناو بەدیهێنانی ئامانجەکانی حزب.

وێڕای چاودیری بەردەوام لە لایەن دەزگاکانی رژیمەوە لە ماوەی جۆراوجۆر دا بەمەبەستی شکست پێهێنانی بەڵام وریاو بە ئاگا بوو بە هۆی زیرەکی یەوە توانی لە دەستیان قورتار بێ و درێژە بە کاری نهێنی بدا .

دوای وەرگرتنی رێکخراو لەلایەن منەوە لە ٢٧ کانوونی دووەمی ساڵی ١٩٨٤ تا وەکو راپەرینی مەزنی ١٩٩١ رێکخراوی ئافرەتان کە هاوڕێ جەیران لێپرسراوی بوو رۆڵی گرنگ و هاندەری گێڕا لە نێو جەماوەر لەمیانەی روونکردنەوە سیاسەتی حزب و بەشداریکردن لە دابەشکردنی بەیاننامە لە گەڕەکەکان، بەهۆی هەڵسوڕانی ناوازەی لە نێو جەماوەری ئافرەتان توانی توانای لە کاری حزبی و جەماوەری و سیاسی پیشانی حزب بدات وەک کادیرێکی پێشکەوتوو، بەشێوەیەک بووە پێشەنگ بۆ ئەوانەی کە سوورن لەسەر ڕاکێشانی جەماوەر بۆ گۆڕەپانی خەبات، روڵی بەرچاوی هەبوو لە بواری دارایی دا لە رێگای کۆکردنەوەی بەخشش و ئابۆنەوە، دوای بەرفراوان بوونی رێکخراوەکە بنکەی جەماوەری بەهێزی پەیدا کرد، شایانی باسە بەشداری بەرچاوی هەبوو لە کۆکردنەوەی جەماوەر بۆ پاڵپشتی ڕاپەرینی ئایاری ١٩٨٤ و ڕاپەرینی مەزنی ١٩٩١ شان بە شانی هاوڕێیان لە هێڵەکانی دیکەی رێکخراوەیی دا.

 

 

  • 1