ئەمە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

ئامادەكردنی : عەبدوڵڵا خالید

بەشی دووەم

دووەم: مافی ئازادی ئاین وباوەڕ لە پەیماننامەی نێودەوڵەتیی مافە مەدەنی و سیاسییەكان

ماددەی 18:

1. هەر تاكێك مافی ئازادیی بیركردنەوە و بیروڕا و ئایینی هەیە. ئەم مافە ئەوەش دەگرێتەوە كە هەر كەسێك ئازادە بە ویستی خۆی پەسند و پێڕەوی لە چ ئایین و باوەڕێك دەكات، چ بە تەنێ و چ بهەڤڕا لەگەڵ كەسانی دیكەدا، چ بە نهێنی و چ بەئاشكرا، ئایین یان باوەڕی خۆی سەبارەت بە خوداپەرستی و بەرفەرمانبوون و پراكتیك و خوێندن و پەروەردەكردن، دەرببڕێ و نیشان بدات.

2. نابێ تۆبزی لە كەس بكرێ و، نابێ ڕێگە لە ئازادیی پەسندكردن و پێڕەویكردن لە هەر ئایین و باوەڕێك بگیرێ.

3. تەنیا ئازادیی ڕادەربڕین و ئایین و باوەڕی كەسێك، بەرفەرمانی ئەو كۆتوبەندانە دەبێ كە لە قانووندا دەقبەند كراون و بۆ پاراستنی ئاسایشی گشتی، نیزام، تەندروستی یان خوڕەوشت یان ماف و ئازادییەكانی كەسانی دیكە پێویست بن.

4. دەوڵەتەكانی ئەندامی ئەم پەیماننامەیە بەڵێن دەدەن ڕێز لە ئازادیی دایباب و، سەرپەرشتكاریی قانوونی بگرن لە هەر جێیەكدا مایەی جێبەجێكردن بێ تا دەستەبەری پەروەردەی ئایینی و ئەخلاقیی مناڵەكانی خۆیان بكەن بە شێوەیەك كە لەگەڵ باوەڕیی ئەواند تەبا و كۆك بێ.

 

سێیەم: روونكردنەوەی گشتی ژمارە 22 ی تایبەت بە ماددەی 18ی تایبەت بە (ئازادی بیرو ویژدان و ئاین) كە لەلایەن لێژنەی تایبەت بەمافەكانی مرۆڤی نەتەوەیەكگرتووەكان پەسندكراوە.

1-مافی ئازادی بیرو ویژدان و ئاین (كە ئازادی باوەڕهێنانیش لەخۆدەگرێت)و لە ماددەی 18-1 دا هاتووە مافێكی فراوان و قوڵە،ئازادی بیر لە هەموو پرسەكان دەگرێتەوە،ئازادی باوەڕهێنانی كەسی و باوەڕهێنان بە ئاین و باوەڕیش دەگرێتەوە چ كەسەكە بەتەنها باوەڕی هێنابێـت یان لەگەڵ كۆمەڵەكەسانێكی دیكە.لێژنەكەمان سەرنجی وەڵأتانی ئەندامی پەیمانەكە رادەكێشێت كە ئازادی بیر و ئازادی ویژدان بەهەمان شێوەی ئازادی ئاین و باوەڕ پارێزراون.مۆركی بنچینەیی ئەم ئازادیانەش ئەوەیە كە ناكرێت تەنانەت لە دۆخی ئاورتەیی گشتیشدا لێی دەربچیت وەك ئەوەی لە ماددەی 4-2ی ئەم پەیماننامەیەدا هاتووە.

2-ماددەی 18 باوەڕی یەكتایی و نا یەكتایی و ئیلحادیش دەپارێزێت،هەروەها مافی باوەڕنەهێنان بە ئاینێك یان باوەڕێكیش دەپارێزێت.هەروەها پێویستە وشەكانی "ئاین"و "باوەڕ"یش لێكدانەوەی فراوانیان بۆ بكرێت.ماددەی 18 بەتەنها كورتنەكراوەتەوە بۆ جێبەجێكردنیان لەسەر ئاینە باوەكان و ئەو ئاین وباوەڕانەی كە سروشت و سروتی هاوشێوەی ئاینە باوەكانیان هەیە.هەر بۆیە لێژنە بە نیگەرانیەوە دەڕوانێتە هەر خواستێكی جیاكاری دژ بە هەر ئاین و باوەڕێك بەهەر هۆیەك بێت لەنێویشیدا بەپاساوی ئەوەی كە ئاین و باوەڕێكی تازەیە یان نوێنەرایەتی كەمینەیەكی ئاینی دەكات و رووبەڕووی دوژمنكاری دەبێـتەوە لەلایەن تایفەی ئاینی باڵادەستەوە.

3-ماددەی 18 جیاوازی دەكات لەنێوان ئازادی بیرو ویژدان و ئاین و باوەڕ لە ئازادی ئاشكراكردنی ئاین و باوەڕ.رێگەش نادات كە هیچ كۆتێك بخرێتە سەر ئازادی بیرو ویژدان یان بخرێـە سەر ئازادی باوەڕهێنان بە ئاینێك یان باوەڕێك كە كەسێك هەڵیدەبژێرێت.ئەم ئازادییانە پارێزروان بە بێ كۆت و بەند وەك هەر مافێكی مرۆڤ لە باوەڕهێنان بە هەر بیروبۆچونێك بەبێ دەستێوەردانی كەسانی دیكە ،وەك ئەوەیلە ماددەی 19-1 و هەردوو ماددەی 18-2 و 17 دا هاتووە كە ناكرێت هیچ كەسێك ناچاربكرێت لە ئاشكراكردنی بیروبۆچوونی یان پابەندبوونی بە ئاین و باوەڕێك.

4-رێگەپێدراوە تاكەكان پەیڕەوی ئازادی ئاشكراكردنی ئاینەكەی یان باوەڕەكەی بكات "بەتەنها یان بەكۆمەڵ ،لەبەردەم خەڵكانی دیكە یان بە تەنهایی".ئازادی ئاشكراكردنی ئاین وباوەڕ لە خواپەرستی و ئەنجامدانی سرووتەكانی و پەیڕەوكردنی فێركردن و كۆمەڵێك كردەی فراوانیش لەخۆدەگرێت. چەمكی خواپەرستی فراوانیش دەبێت بۆ گرتنەوەی ئەو سرووت و رێورەسمە راستەوخۆیانەی باوەڕ،هەروەها ئەو كردەوە جۆراوجۆرانەی كە بەبەشێكی دانەبڕاوی ئەو سروت و رێوڕەسمانەن لەنێویانیشدا دروستكردنی پەرستگە وئەو شت و مەكانەی لەو رێورەسمانە بەكاردەهێرێن،خستنەڕووی هێ/ا و ئاهەنگگێڕان لە رۆژانەی پشووەكاندا.ئەوەش تەنها كورت ناكرێتەوە لە پەیڕەوكردنی رێوڕەسمی ئاینی و باوەڕییو پەیڕەوكردنیان،بەڵكو بۆی هەیە خوڕەوشتیش لەخۆبگرێت نموونەی پەیڕەوكردنی ڕیێسایەكی خۆراكی ،پۆشینی جل و بەرگی دیاریكراو،سەرپۆشین،بەشداریكردن لە هەندێك سروتی تایبەت بە بە قۆناغێكی دیاریكراوی ژیان و،بەكارهێنانی زمانێكی دیاریكراو كە ئەو ئەو گروپانە لەسەری راهاتوون.جگە لەوانەش پەیڕەوكردنی ئاین ئان باوەڕ و گوتنەوەیان بەشێكی دانەبڕاوە لە بەڕێوەبردنی كاروبارە بنچینەییەكانی گروپە ئاینییەكان،نموونەی ئازادیدەستنیشانكردنی سەركردە ئاینی و پیاوانی ئاینی و مامۆستایەكانیان،ئازادی دامەزراندنی پەیمانگای لاهوتی و قوتابخانە ئاینییەكان،ئازادی ئامادەكردنی دەقی ئاینی و بڵاوكراوەی ئاینی و دابەشكردنیان.

5-لێژنەكە تێبینی دەكات كە ئازادی هەركەسێك لەوەی ئاین یان باوەڕێكی "هەبێ یان بڕوای پێ هەبێ" ئازادی هەڵبژاردنی ئاین و باوەڕیش لەخۆدەگرێت،كە مافی گۆڕینی لە ئاینێك یان باوەڕێكەوە بۆ یەكێكی دیكە یان بڕواهێنان بە بۆچوونی ئیلحادیش دەگرێتەوە،جگە لەوەی كە مافی پارێزگاریكردن لە ئاین و باوەڕكەی بەشێكە لەو ئازادیەی تاك.ماددەی 18-2 هەموو ناچاركردنێك قەدەغە دەكات كە ببێتە هۆی ئەوەی تاك ناچارببێت بە دەستبەردان لەئاین یان باوەڕەكەی یان ناچاربكرێت بڕوا بە ئاین یان باوەڕێك بهێنێت،لەنێویشیاندا هەڕەشەكردن لەبەكارهێنانی هێز یان سزادان بۆ ناچاركردنی باوەڕداران یان بێ باوەڕەكان لە سنوورداركردنیان بە باوەڕە ئاینییەكان و دڵسۆزیان بۆ تایفەكانیان،یان هەڵگەڕانەوە لە ئاینەكەیان یان باوەڕەكەیان و گۆڕینیان.هەروەها ئەو سیاسات و كردارانەی كە هەمان كاریگەری و مەبەستیان هەیە،هەروەها سنوورداركردنی ئازادیان لە وەرگرتنی پەروەردەو فێركردن و چاودێری پزیشكی یان كاركردن یان ئەو مافانەی كە لەماددەی 25 و هەموو ماددەكانی دیكەی ئەم پەیمانەدا هاتوون،ئەوەش پێچەوانەی ماددەی 18-2دا. ئەو باوەڕانەی كە مۆركی نا ئاینیان هەیە هەمان ئاستی پارێزراویان هەیە كە بۆ هەموو باوەڕەكان دەستەبەركراوە.

6-لێژنە پێ وایە ماددەی 18-4 رێگەدەدات بە قوتابخانە گشتییەكان كە وانەكانی مێژووی گشتی ئاینەكان و زانستی ئاكار ئەگەر لە چوارچێوەیەكی بێ لایەن و بابەتی بێت بڵێنەوە.مافی ئازادی باوان و وسییە شەرعییەكانیان لەوەی منداڵەكانیان پەروەردەیەكی ئاینی و ئاكاری بە پێی باوەڕەكانیان وەربگرن كە لەماددەی 18-1دا هاتووە پارێزراوەلێژنە تێبینی دەكات كە پەروەردەوفێركردنی گشتی كە تەلقینی رێكارەكانی ئاینێك یان باوەڕێكی دیاریكراو دەكات نەگونجاوە لەگەڵ ماددەی 18-4 ئەگەر دەقەكە لابردن و جێگرەوەی ناجیاكاری تێدانەبێت كە خواستەكانی باوان و وسیەكان بەدینەهێنێت.

7-بەپێی ماددەی 20،ناكرێت ئاشكراكردنی ئاین یان باوەڕ بەشێوەوەی پڕوپاگەندە بێت بۆ جەنگ یان بانگەشە بۆ كینەی نەتەوەیی یان رەگەزپەرستی یان كینەی ئاینی كە هاندەر بێت بۆ جیاكاری و دۆژمنایەتی و توندوتیژی.هەروەك لێژنە لەروونكردنەوەی گشتی ژمارە 11 دەریكردووە كە ئەركی وڵاتانە یاسای تایبەت بە قەدەغەكردنی ئەو كارانە دەربكەن.

8-ماددەی 18-3 رێگەنادات بە بەربەستكردنی ئازادی ئاشكراكردنی ئاین یان باوەڕ مەگەر لەچوارچێوەی یاسادا بەربەستی پێویست خرابنەڕوو بۆ پاراستنی سەلامەتی گشتی یان سیستەمی گشتی یان تەندروستی گشتی یان ئادابی گشتی یان مافی ئەوانی دیكە و ئازادییە بنچینەییەكانیان.ناكرێت ئازادی تاك بەربەست بكرێت لەناچاركردنی بە بڕواهێنان بە ئاینێك یان باوەڕێك و ئازادی باوان و وەسییەكان لە دەستەبەركردنی پەروەردەی ئاینی و ئاكاریی بۆ نەوەكانیان.پێویستیشە وڵاتانی ئەندام لەكاتی لیكدانەوەی ئەو بەربەستانەی كە شیاوە دابنرێت،لە پاراستنی مافە دەستەبەركراوەكان بە پێی ئەم پەیمانە سەرچاوەبگرن،لەنێویاندا مافی یەكسانی و جیاكارینەكردن بەهیچ هۆكارێك لەو هۆكارانەی كە لە ماددەكانی 2 و 3 و 26ی ئەم پەیماننامەیەدا هاتووە.بەربەستە سەپێنراوەكان دەبێت دەبێت لە دەقی یاسایدا هاتبێت،ناشبێت بەشێوەیەك جێبەجێ بكرێت ئەو مافانەی لە ماددەی 18دا هاتوون لەناوببات.لێژنە تێبنیدەكات كە پێویستە بڕگەی 3 یەمی ماددەی 18 بەوردی لێكبدرێتەوە: رێگا نادات بە سەپاندنی بەربەست بەهۆكارێك كە تیایدا نەهاتبێت،تەنانەت ئەگەر رێگەپێدراویش بێت بۆ سەپاندنی بۆ مافی دیكەی پارێزراو لەم پەیماننامەیەدا،نموونەی ئاسایشی نیشتمانی.جێبەجێكردنی بەربەستەكانیش تەنها بۆ ئەو مەبەستانە دەبێت كە لەپێناویدا دانراون،هەروەها دەبێت راستەوخۆگرێدراوی مەبەستە دیاریكراوەكەبێت و شیو بێت لەگەڵی.ناكرێت بەربەست دابنرێت بۆ مەبەستی جیاكاری یان جێبەجێكردنی بەشێوازی جیاكاریانە.لێژنە تێبینیش دەكات چەمكی ئاكار لە خوڕەوشتی كۆمەڵایەتی و فەلسەفی و ئاینی جیاجیاوە وەرگیراوە،بۆیە پێویستە بەربەستە سەپێنراوەكان لەسەر ئازادی ئاشكراكردنی ئاین یان باوەڕ بەمەبەستی پاراستنی ئاكار پشت بە بنەمای وەرگیراو لەتاكە خوڕەوشتێك نەبەستێت.ئەو كەسانەی كە خراونەتە بەر هەندێك بەربەستی رێگەپێدراو،نموونەی زیندانیان،بەردەوام دەبن لە مافی ئاشكراكردنی ئاین یان باوەڕیان تا دوا ئاست كە بگونجێت لەگەڵ مۆركی سنوورداریی بەربەستەكان.پێویستیشە راپۆرتی وڵاتانی ئەندام زانیاری تەواو لەسەر چوارچێوەو كاریگەری بەربەستە سەپێنراوەكان لەچوارچێوەی ماددەی 18-3 بخەنەڕوو،چ ئەو بەربەستانەی كە پشتی بەیاسا بەستووە یان ئەوانەی كە بارودۆخێكی دیاریكراودا جێبەجێدەكرێن.

9-داننان بە ئانێك بەوەی ئاینی دەوڵەتە یان ئاینی فەرمی یان تەقلیدییە،یان پەیڕەوانی زۆرینەی دانیشتوانن،پێویستە نەبێتە هۆی رێگری لەو مافانەی كە لەم پەیماننامەیەدا هاتوون لەنێویاندا ئەوانەی لەماددەكانی 18و 27داهاتوون.هەروەها پێویستیشە نەبێتە هۆی جیاكاری دژ بە پەیڕەوكارانی ئاینەكانی دیكە یان كەسانی بێ باوەڕ بە ئاینەكان،بەتایبەتی هەندێك رێكار كە دەبنە هۆی جیاكاری بەرامبەر بە بێ باوەڕان،نموونەی ئەو رێكارانەی كە شیاوی دەدات تەنها بەوانەی كە باوەڕیان بە ئاینی باڵادەست هەیە،یان ئەوانەی كە دەستكەوتی ئابووری دەدات بەهەندێك و بەربەست دەخاتە سەر ئاینی دیكە،ئەوەش هاودژە بە قەدەغەكردنی جیاكاری لەسەر بنەمای ئاین یان باوەڕ و مسۆگەركردنی یەكسانی لە پاراستن كە لەماددەی 26دا هاتووە.هەروەها هادژە بەو رێكارانەی كە لەبڕگەی 2ی ماددەی 20 پەیماننامەكەدا هاتووە و گەرەنتی گرنگی پاراستنە لە پێشێلكاری مافی كەمینە ئاینی و هەموو تاخمە ئاینییەكان لەبواری پیادەكردنی ئەو مافانەی كە لەماددەكانی 18 و 27دا هاتوون،هەروەها پاراستنیان لەكاری توندڕەویی و چەوسانەوە بەرامبەر بەو گروپانە.لێژنە دەیەوێت ئاگاداربكرێـتەوە لەو رێوشوێنانەی كە وڵاتانی ئەندام دەیگرنەبەر بۆ پاراستنی هەموو ئاین و باوەڕەكان لە پێشێلكاری و پاراستنی پەیڕەوانی ئەو ئاین و باوەڕانە لە جیاكاری.بەهەمان شێوە گەیشتنی زانیاری بەلێژنە لەبارەی مافی كەمینە ئاینییەكان بە پێی ماددەی 27 كارێكی پێویستە تا لێژنە بتوانێت هەڵسەنگاندن بۆ پابەندی وڵاتانی ئەندام بكات لەبارەی مافی ئازادی بیرو ویژدان و ئاین و باەڕ. پێویستیشە لەسەر وڵاتانی ئەندام كە لە راپۆرتەكانیاندا زانیاری هەبێت لەبارەی ئەو رێكارانەی كە لە یاسا و حوكمە دادوەرییەكانیاندا هەیە و سزایان بۆ دانراوە بەپێی یاسا بە تاوان ناسێندراوە.

10-ئەگەر كۆمەڵێك باوەڕ وەك ئایدیۆلۆژیایەكی فەرمی مامەڵەی لەگەڵدا بكرێت لە دەستوورو یاساكان،یان لە بەرنامەی پارتە دەسەڵاتدارەكان یان لە پیادەكردندا،ئەوە پێویستە نەبێتە هۆی پەكخستنی ئەو ئازادیانەی كە لە ماددەی 18 دا هەن یان هەر مافێكی دیكەی دانپێدانراو بە پێی ئەم پەیماننامەیە،نەبێتە هۆی جیاكاری دژ بەو كەسانەی كە ئەو ئایدیۆلۆژیا فەرمیە پەسندناكەن یان نەیاریی دەكەن.

11-تاكێكی زۆر داوای مافی رەتكردنەوەی خزمەتی سەربازییان كردووە (objection conscientious) لەسەر بنچینەی ئەوەی كە ئەم مافە لە ئازادییەكانی ماددەی 18ەوە سەرچاوەی گرتووە.وەك وڵأمێك بۆ ئەو داوایانە،هەندێك وڵأت لەیاسا ناوخۆییەكانیاندا لەو هاوڵاتیانەیان بووریوە بۆ خزمەتی سەربازی ناچاری كە باوەڕەكەیان یان باوەڕە ئاینی یان نائاینییەكەیان خزمەتی سەربازی قەدەغەدەكات،لەبری ئەوە خزمەتی نیشتمانی جێگرەوە پێشكەش دەكەن.پەیماننامەكە راشكاوانە باس لە مافی رەتكدنەوەی خزمەتی سەربازی ناكات،لەگەڵ ئەوەشدا لێژنە پێی وایە ئەو مافە بۆی هەیە لە ماددەی 18 ەوە سەرچاوەبگرێت،لەبەر ئەوەی ناچاركردن بۆ بەكارهێنانی هێز بە ئامانجی كوشتن لەوانەیە بەشێوەیەكی ترسناك هاودژ بێت لەگەڵ ئازادی ویژدان و ئاشكراكردنی ئاین و باوەڕ.كاتێك یاسا یان نەریت دان بەو مافەدا دەنێت نابێت جیاكاری دژ بەو كەسانە بكرێت كە خزمەتی سەربازی رەتدەكەنەوە لەسەر بنەمای سروشتی باوەڕە كەسییەكانیان.بەهەمان شێوە نابێت جیاكاری بەرامبەر ئەوانە بكرێت بەهۆی دواكەوتنیان لە جێبەجێنەكردنی خزمەتی سەربازی.لێژنە داوا لە وڵاتانی ئەندام دەكات لەراپۆرتەكانیاندا باس لەو مەرجانە بكەن كە دەكرێت لێبوردن بەو كەسانە بدرێت كە خزمەتی سەربازی نەكەن بەپێی مافەكانیان لەماددەی 18 ،هەروەها باس لە سروشتی خزمەتی نیشتمانی جێگرەوەو ماوەكەی بكەن.

خوولی چل و هەشتەمین

ساڵی 1993

 

  • 1