ئەمە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

لە جوغزی سەربەخۆییدا

یەكێك لە وێستگەكانی تێكۆشانی گەلی كوردستان كۆڕەوی 31ی ئاداری هەزار و نوسەد و نەوت و یەكە، كە ڵاپەڕەیەكی تەواوكەری ڕاپەڕینی ئاداری هەمان ساڵە. لەم ڕۆژەدا سەرجەم خەڵكی كوردستانی باشور بە ئاپۆڕایەكی خۆڕسكی وەك وەڵامدانەوەیكی شاڵاوی دڕندانەی رژێمی بەعس و داپڵۆسین و سەركوتكردنی خەڵكی ڕاپەڕیوی شارەكانی كوردستان ڕێگای شاخ و هەردە و سنوورەكانیان گرت، و باوەشی خەڵكی كوردستان لە ڕِۆژهەڵات و لە باكوردا بۆیان كرایەوە، و گەلی كوردستان بە سەرجەم ڕای گشتی جیهان و حكومەت و ناوەندە نێودەوڵەتەكانی ڕاگەیاند كە ئامادەنییە لە سایەی رژێمی دیكتاتۆری بژی، و چێژی ئەو ئازادییەی كە لە ماوەی رزگاركردنی دەروازەی ڕاپەڕین تا رزگاركردنی كەركووك لە نەورۆزی ئەو ساڵەدا تا 31ی ئادار كە بە گیانفیدایی و قوربانیدان وەدەس هاتبوو ، ئامادە نییە وازی لێ بێنێت بە فیڕۆی بدات، و ئەم كۆڕەوەی جەماوەریش هاوكات لە گەڵ سەركەوتنی هێزی پێشمەرگە لە شەڕی كۆڕی و خۆڕاگری ئەو هێزە لە ئەزمڕ بوون بە داستانێكی خۆڕاگری دژ بە یكتاتۆری، و زەمینەیەك بۆ گۆڕانكاری لە هەڵوێستی نێودەوڵەتی بوو، و بەم شێوەیە بڕیاری 688ی ئەنجومەنی ئاسایشی نێودەوڵەتی ناوچەی دژە فڕینی لە سنووری هێلی 36 دەستنیشانكرد، و ئاراستەی دەستێوەردانی مرۆیی لە یاسای نێودوڵەتیدا بەو بڕیاڕەی نەتەوە یەكگرتوەكان دیاریكرا، و ئەمەش سەبارەت بە چەمكی دەستێوەردانی مرۆیی لە جیهاندا سەرەتایەكی گرنگ بوو لە عورف و یاسای نێودەوڵەتی و لە بڕیاڕەكانی ئەنجومەنی ئاسایشی نێودەوڵەتیدا.

هەڵبەتە بڕیاڕی 688ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەكگرتووەكان لەو كاتەدا، ڕەنگدانەوەی ڕەوشی نێودەوڵەتیی سەرەتای ساڵانی نەوەتەكانی سەدەی ڕابووردوو بوو، كە سەرەتاكانی هەڵوشاندنەوەی یەكێتی سۆڤیەت و تەواوبوونی دوو جەمسەری بەدەر كەوتوو بوو. ناوەندە سەرمایەدارەكان سەرەتای بانگەشەیان بۆ كۆتایی مێژوو و سەروەری شێوازی لیبرالیزمی سەرمایەداری لە سیاسەتی نێودەوڵەتیدا، دەكرد. لە لایەكی دیكەوە گەلانی زۆرلێكراو وەك گەلی كوردستان ئاسا چاوەڕێی ئەوەیان دەكرد كە سیستمێكی نوێی جیهانی لە سەر بنەمای دیموكراسی و مافی مرۆڤ بێتە كایەوە و دۆزی ڕەوای گەلان نەبێتە قوربانی ململانێی وڵاتە زلهێزەكان و جەمسەرە ناكۆكەكانی جیهان. جگە لەمانەش بڕیاردانی 688 كۆتایهێنانێك بوو بۆ مەینەتییەكی مرۆڤایەتی گەورە كە لە ئاكامی كۆڕەو دووچاری گەلی كوردستان بۆوە، و لە ئاكامیدا شەهید و قوربانی بەرچاوی پێشكەش كرد.

بۆیە گرنگە بڕیاڕی 688ی نەتەوە یەكگرتووەكان لە چوارچێوەی ڕەوشی سیاسی جیهان و پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكانی كاتی بڕیاڕدانی هەڵسنگاندنی بۆ بكرێت، و هەرچەندە ئەو بڕِیارە زیاتر جەخت لە سەر بواری مرۆیی دەكاتەوە، بەڵام بە شێوەیكی كردەیی بوو بە وێستگەیەكی دیكەی بەرەنگاری جەماوەری و كاتێكیش خەڵكی كوردستان بۆ شارەكان گەڕانەوە، ئەوا بەو پەڕی باوەڕبوون بە پاراستنی ئازادی و بوونی گیانی بەرنگابوونەوە بۆ شوێنی خۆیان گەڕانەوە، و ئەمەش زەمینەی نوێكردنەوەی سەركەوتنی ڕاپەڕین و سەرلەنوێ ئازادكردنی شارەكانی هەرێمی لە تەمموزی هەمان ساڵدا مسۆگەر كرد.

بۆیە دەتوانین بلێن بڕیاڕی 688 وەرچەرخانێكی چلۆنایەتییە لە كاروانی ناساندنی مەسەلەی ڕەوای گەلی كوردستان بە جیهان هەرچەندە هەژمونی مرۆیی بەسەر لایەنی سیاسی زیاتر بوو.

لە دوای ڕاپەڕین و كۆڕەو و بڕیاڕی 688، هەلومەرجی لەبار بۆ دەسەڵاتی بەرەی كوردستانی و دواتر هەڵبژاردنی پەرلەمان و دامەزراندنی حكومەتی هەرێمی كوردستان هاتەكایەوە، بەڵام نابێ ئەوە لە یاد كەین كە سەرجەم پەرەسەندنەكان و بنیاتنانی پەرلەمان و دامەزراندنی حكومەت ڕەنجی تێكۆشانی كەڵەكەبووی سەدەیەكە لە تەمەنی بزوتنەوەی رزگاریخوازی گەلی كوردستان و ئەو قوربانییە مەزنانەی كە بە درێژایی شۆڕشەكانی گەلەكەمان پێشكەشی كردبوو.

هەلبەتە لایەنە ئەرێنییەكانی بڕیاڕی 688 زۆرە، و توانای وەبەرهێنانی ئەو بڕیاڕە لە ماوەی ڕابووردوودا لەلایەن بزوتنەوەی رزگاریخوازی گەلەكەمان بەرچاو و دیارە، و تەنانەت تا ئێستا كۆمەڵگای نێودەوڵەتی لە بابەتی پاراستنی ئاسایش لەم ناوچەیەدا و لە حاڵەتی بوونی بارگرژی و مەترسییەكان لە سەر ئاشتی، لە سنووری ئەم بڕیاڕە مامەڵە لە گەل مەسەلەی گەلی كوردستانی باشور دەكات، و بابەتی دەستێوەردانی كۆمەڵگای نێودەوڵەتیش لەو سنوورەدایە كە پاراستنی مافی مرۆڤ لە سەرووی پاراستنی سەروەریی دوڵەتەوەیە، و بەو پێیە لە حاڵەتی پێشێل كردنی مافی مرۆڤ دەكرێ دەستێوەردانی بیانی هەبێت و سەروەری دەوڵەت ببەزێنرێت و سنوور بۆ داپلۆسینی دوڵەت دابنرێت.

بابەتی سەروەری مافی مرۆڤ پێش سەروەری دەوڵەت یەكێكە لە پرنسیپەكانی رێكەتننامەی ڤیەننای ساڵی 1993 سەبارەت بە مافی مرۆڤ، و ئەم چەمكەش بوو بە بنەمایەك بۆ ڕاگرتنی پێشێلكردنی مافی مرۆڤ كە لە هەندی ناوچە و وڵاتی دیكە كە لە جیهاندا ڕوویان دا.

بەڵام ئەوەی خاڵی نەرێنییە لە بڕیاڕی 688 ی ئەنجوومەنی ئاسایشی نەتەوە یەكگرتووەكان دەستنیشانكردنی هێڵی 36 ـە وەك بنەمایەك بۆ بڕیاڕەكە كە ئەمەش دوای رزگاركردنی هەندێ ناوچەی دیكە كە پاشان دەوڵەتی عێڕاق لە ساڵی 1991 لێَی كشایەوە، بوو بە دەستنیشانكردنی سنووری ئیدارەی هەرێمی كوردستان لە كاتێكدا سنووری كوردستانی باشور لە هێڵی 36 فراوانترە، و دەستنیشانكردنی ئەو هێڵە لەو بڕِیاڕەدا ڕێگای سەرلەنوێ رزگاركردنی كەركووكی لە ساڵی 1991 لە دەس هێزی پێشمەرگە سەندەوە.

ڕاستە بڕیاڕی 688 وەك لەو شێكردنەوەییە كە باسمان كرد مۆرك و شوناسێكی مرۆیی هەبوو، و لە كاتی خۆیدا كارتێكردنی ئەرێنی هەبوو، و ئێستاش بنەمایەكە بۆ مامەڵەكردنی كۆمەلگای نێوەوڵەتی، بەڵام ڕەوشی ئێَستای بزافی رزگاریخوازی نیشتمانی كوردستانی وا دەخوازی كە مەودای مامەڵەكردنمان لە گەڵ كومەڵگای نێودەوڵەتی و بەرپرسی ئەو كۆمەڵگایە بەرامبەر دۆزی گەلەكەمان لەوەدایە كە فراوانتر لە چەمكی مافی مرۆڤ و پاراستنی مامەڵە لە گەڵ گەلەكەمان بكرێت. ئەمەش پێویستی بە گۆڕانكاریكردن لە گوتاری سیاسی بزوتنەوەی رزگاریخوازی نیشتمانی كوردستانی هەیە كە جەخت لە سەر مەسەلەی نیشتمانێك بكاتەوە كە كوردستانە كە گەلێك مافی دەستنیشانكردن و بڕیاڕدانی چارەنووسی خۆی و مافی سەربەخۆیی و دامەزراندنی دەوڵەتینیشتمانی خۆی هەیە.

 

  • 1