ئەمە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

   

به‌شی دووه‌م

چەند چەپکێ گوڵاڵەی هەڵبژاردە لەپەندو ئامۆژگای و وانەکانی کۆمۆنەی پاریس. لەروانگەی بڵاوکراوەکەی شەهید دکتور سەفا ئەلحافزی نەمر.لەساڵی 1971دا لە گۆڤاری سەقافە جدیدە دا بڵاوی کردۆتەوە بەبۆنەی سەد ساڵەی کۆمۆنەوە هەروەها هەمان گۆڤار بەبۆنەی 22 ساڵەی شەهید بونی دکتور سەفا ئەلحافزەوە  ئەم بابەتەی لەژمارە304 ی فبریواری ساڵی 2002 بڵاوکردۆتەوە . لەهەمان مانگی و لەساڵی 2002 وە ئەم بابەتەم وەرگێڕاوەو لەڵای خۆم ماوەتەوە. .....  عەلی قادر

لینینی مەزن لەساڵی 1911دا لەبارەی کۆمونەوە ئەڵێت. یادگاری جەنگاوەرەکانی کۆمۆنە تەنها یادگاری کرێکارانی فەرەنسا نیە، بەڵکۆ هی سەرجەم پرۆلیتاریای جیهانە. چونکە کۆمۆنە لەپێناوی ئامانجێکی خۆیی یان ناوخۆیدا نەجەنگاون، بەڵکو لەپێناوی مرۆڤایەتی ومرۆڤی زەحمەتکێش و لەپێناوی پێ شێلکراو چەوساوەکانا . لەپێناوی پرۆلیتاریا کەلە هەر کوچەو قوژبنێکی ئەم جیهانەدا هەن و لەژێر باری ئازارو ئەشکەنجەدا ئەناڵێنن وتێئەکۆشن و داستانی مردن وژیان.تۆمارئەکەن دیمەنی حکومەتی کرێکاران کەبۆ دوومانگ زیاتر دەستی گرت بەسەر سەرمایەی جیهانی و بەرگری  لەحکومەتەکەی خۆی کرد. دیمەنی تێکۆشانی پاڵەوانانەی پرۆلیتاریاو ئەو ئازارو ئەشکەنجەیەی لەئەنجامی نسکۆی کۆمۆنە توشیانبوو. هەمووئەمانە گیانی بەرگری و ورەی ملیونان کرێکاری بەرزکردەوە. هاندەربو بۆ یەک ریزی وگرێدانی تێکرای سۆزو ئاواتیان لەپێناوی شۆسیالزمیدا. گرمەو هاڕەی تۆپە جەنگیەکان بەشی زۆری پرۆلیتاریای ڕاپەراندو بەئاگای هێنانەوە، کەهێشتا لەخەوی قووڵی سڕبوندا بون.   ئەمە بوو بەباشترین راگەیاندن بۆ سۆرشی شۆسیالزمی لەهەموو شوێنێکدا، ئەمە ئەوەمان بۆ دەرئەخات کەبۆچی مەسەلەی کۆمۆنە نامرێ و هەتا ئێستا لەویژدانمانا ئەژی (مەسەلەی کۆمۆنە مەسەلەی شۆرشی کۆمەڵایەتیبوو، مەسەلەی رزگاربونی سیاسی و ئابوری سەرجەم زەحمەتکێشانبوو، مەسەلەی پرۆلیتاری بەم ناوومانایەوە لەجیهان بەنەمری ئەمێنێتەوە) خەسڵەتە نێونەتەوەیەکانی کۆمۆنە تەنها لەوەدا دەرنەکەوتبو کەلەبانگەوازەکەیا داوای رزگاری ئەکرد بۆ هەموو گەڵانی جیهان بەڵکو هەروەها لەپێکهاتەی هێزەکانی جەنگاوەرەکانی و فەرماندەکانیا.  نێونەتەوەیە بەلچیکیەکان و ئیتالیەکان و پۆڵۆنیەکان لەگەڵ رۆمانەکان بەدەنگ داواو بانگەوازی شۆرشگێرانەوە چوون،بەشداریان کرد لە ئەرکی شۆرشگێڕانەیاندا، بەشداریان کرد لەفەرماندەی بەتاڵیونی شۆرشگێڕانا بۆ بەرگری لەشاری پاریس400 شۆرشگێڕی پۆلۆنی لەپشت سەنگەرەکانەوەبون. لەناو ژەرناڵەکانی کۆمۆنەو ئەفسەرەکانیدا، فەرماندەی وەک یاروسلاف و دۆمیرسکی هەبوون کەفەرماندەی یەکێ لە سێ سوپاکەی کۆمۆنە بوو.  لە23ی ئایارا لەجەنگا شەهیدبو، هەروەها پزێشک جان لاندۆسکی و هونەرمەند سموجیرنسکی وپزیشکی رۆمانی سیرناتسکۆ لەریزی یەکێ لەتیپەکانی جەنگاوەرانا لەبەرەی جەنگابون. ئەم بەدەنگەوە چوونە ئەو سنوورەی بەزاند کەبۆ هاوڵاتی نەبو لەجەنگی بەرگری یەکترا بەشداری بکەن. ئەم جەنگاوەرانە لەپشت سەنگەرەکانەوە شەهید بوون وبونە قوربانی لەپێناوی نێونەتەوەی کۆمۆنەو بەرگری لەدروشمە مرۆڤایەتی و چینایەتیەکەی. --- کۆرتەیەک لەمێژوی روداوەکە   شارڵ لویس پۆناپارت کە دووەم ئیمپراتۆری فەرەنسابوو، بەو نیازەی لەگەندەڵێ وئەو دارمانە ئابوریەی  توشی هاتبو رزگاری بیت لەساڵی1871دا هێرشی سەربازی کردە سەر بروسیا دوای چەند هەفتەیەک سوپای فەرەنسا لەبەرامبەر هێزی بروسیا کەبسمارک سەرکردایەتی ئەکردن شکستی هیناو لەشەرا ڕایانکرد. بەشێک لەخاکی فەرەنسا کەوتە ژێر چەپۆکی داگیر کەرانی بروسیەوە. لەمانگی ئازاری ساڵی 1871دا بروسیەکان دەستیان گرت بەسەر بەشێکی شاری پاریسا. حکومەتی بۆرژوای فەرەنسی لەبری ئەوەی بەرەنگاری داگیرکەر بێتەوەو چەكی بەرەنگاربونەوە بەسەر هاوڵاتیانا دابەشبکات ، بۆرژوای دەسەڵاتدار وازی هێنا لە دوو ناچەی تر، کەهەردوو ناوچەی ئالازس و لۆزین بوو. لەهەمان کاتدا ملی شۆڕکرد بۆ ئەو باجە زۆرەی لەبری بژاردنەوەی زەرەرو زیانی جەنگ لەسەری کەڵەکەبو بوو.حکومەتی پارێزگاری  لە نیشتمان کەبۆرژوای دەسەڵاتداردروستی کردبو، بۆو بەحکومەتی  خیانەتکارانی نیشتمان. لەبەردەم چینی کرێکارانی فەرەنسەدا هیچ رێگا چارەیەک نەمایەوە بێجگە لەبەرگری لەنیشتمانە داگیرکراوەکەیان.  بۆدژایەتی کردنی ئەم هەنگاوە پیرۆزەی جینی کارگەران. حکومەتی بۆرژوا هەستا بەسرینەوەی پلەی پایتەخت لەشاری پاریس و داخستنی شەش رۆژنامەی کۆماری.   بریاریدا بەکۆکردنەوەی هەموو قەرزو کومپیالە دواکەوتوەکان. ئەمە هەرەشەیەکبو بۆسەر بازرگانەکان وبەرهەم هێنەرەکان وخاوەن دوکانەکان، ئەمە بووە هۆی نابوتبونی ئەو توێژانەی ناو کۆمەڵگای فەرەنسی، هەروەها بریاری دەرکرد بۆ ڕاگرتن و کارنەکردن، بەبریارە کۆنەکەی کرێی نیشتەجێبون. کەلەوەبەر وەستانبوی، کەبوە هۆی دەرکردن و بێ جێگاو بێ لانەکردنی هەزاران هەزار کرێچی لەهەژاران وتوێژە چینەمام ناوەندەکانی کۆمەڵگای فەرەنسی.   راپەرینی پاریسیەکان دژ بە زوڵم وخیانەتبوو.   گاردی نیشتمانی کۆبونەوەی کرد، لەو کۆبونەوەیەدا، بریاری لەسەر پەیروی ناوخۆدا حکومەتی(تیێر) بەرەنگارری خۆی بەبریارێک پیشاندا، بەوەی کەلێژنەی شۆرش تێک ئەشکێنێت ولەناویان ئەبات، ئەیوت ئەندامەکانی ئەو لیژنەیە هیچنین، تەنها بیروباوەری کۆمۆنستیان ‌هەیە. هەروەها ئەیوت ئەوانە پاریس بەجێدەهێڵن وچۆڵی ئەکەن بۆ دزی وتاڵانی، (تییر) هەوڵیدا دەست بگرێ بەسەر چەکی گاردەکانا. ئەمە بەیەکەم هەنگاو دائەنرێت بۆ چەک داماڵین لەپایتەخت. گاردەکان بەرەنگاریانکرد لەبەدەستەوەدانی چەکەکانیاناو پارێزگاری لەچەک وجبەخانەکانیان. ئەم بەرهەڵستیەی گاردەکان بەهەنگاوێکی بنەما دائەنرێت لەپێشکەوتنی شۆرشی پاریسیەکان لەهەمان کاتا هەڕەشەبو بۆسەر حکومەتی ورە روخاو، تییر لەو پێو دانگەترسناکەدا بریاریدا هێزەکانی بکشێنێتەوە بۆناوچەی فرسای نزیک لەشاری پاریس، بەم کشانەوەیە پایتەختی بەتەواوی چۆڵکرد، شارەکە بەشیکی کەوتەژێر دەسەڵاتی شۆرشگێڕانەوەو بەشەکەی تری لەژێر ڕەحمەتی بروسیە داگیرکەرەکاندابوو.  تییر ئابەم جۆرە پاریسی چۆڵکرد، هەتا شارەکە بەرامبەر بێگانەی داگیرکەر رووبەروو بێتەوە، ئەمە بەراشکاوی سەلماندی کەئەم کۆمەڵەی بۆرژوای دەسەڵاتدار مەبەستیان تەنها درێژەدانە بەمانەوەیان لەسەرکورسی  دەسەڵات نەک پارێزگاری لەسەروەری نیشتمان. ئەوەی لەخەیاڵا نەبوو وەهیچ حسابێکی بۆنەئەکرا پاشگەزبونەوەی کۆمیتەی گاردی نیشتمانیبوو وەنەگرتنە ئەستوی هیچ  بەرپرسیاریەک لەگۆرەپانی سیاسیدا. ئەم پاشەکشەیەی گاردەکان خەڵکی شاری پاریسی خستە بەردەم بریارێکی مێژووییەوە ،ئەویش هەڵبژاردنی لیژنەی کۆمۆنەو دەسەڵات گرتنەدەست و بەرێوەبردنی کارەکان. (تییر)ی خاین وازی هێنا لەپایتەخت بۆ ئەوەی چارەنوسی پاریس لەبەردەم سوپای بروسێدا رووبەروو بێتەوە کەبەشێکی شاری پاریسیان کەوتبوە ژێر چنگەوە.  (تییر) داوای کرد لە بسمارک سەربازە دیلە فەرەنسیەکانی بۆ بەرەڵابکات، هەتا بتوانێ هێزەکانی یەکبخاتەوە کەبۆ فرسای کشابونەوە . ئەمەش بۆ رووبەروو بونەوەبوو لەبەرامبەر شۆرشگێرانی کۆمۆنەدا نەک بۆ دەرکردنی بروسیەکان لەفەرەنسا. بسمارک سەد هەزار سەربازی بەدیل گیراوی فەرەنسی بەرەڵاکرد. دیلە رزگاربوەکان پەیوەندیان کردەوە بەهێزەکانی حکومەتی بۆرژواوە لەفرسای. لە18ی مانگی ئازاری1871 دانیشتوانی شاری پاریس لەسەر باڵەخانەی شارەوانی ئاڵای سووریان بەرزکردەوە کەهیمای کۆماری کاربوو. لەناو کێشمەکێشی ئەم بەرە ترسناکەداو لەناو جەرگەی ئەوروپای بۆرجوازیا، بۆیەکەم جار یەکەمین حکومەتی پرۆلیتاری دروست بوو. لەپایتەخت حکومەتی کۆمۆنە لەدرێژەی کارە شۆرشگێڕیەکانیدا  ئامادەکردنی پێداویستیەکانی رووبەروو بونەوەی دوژمنی دوولایەنە (داگیرکەرە بروسیەکان و بۆرژوای دەسەڵاتداری فەرەنسی بوو) کەدوو لایەنە خۆیان ئامادە ئەکرد بۆ بەگژاچون ولەناوبردنی شۆرشی ساوا. بەرلەوەی حکومەتی کۆمۆنە فریای جێبەجێ کردنی بەرنامە شۆرشگێڕیەکانی بکەوێت، هێزەکانی (تییر) لەفرسایەوە پەلاماری ئەو بەشەی شاری پاریسیاندا، کەحکومەتی کۆمۆنەی تیا دامەزرابو. لە21ی مانگی ئایاری 1871دا. لەناو شەقام وکۆڵانەکانی شارا شەڕو پێکدادان بەرپابوو، پاریسیەکان بەژن وپیاوەوە سەنگریان لێدا. پاڵەوانێتیەکیان پێشاندا کە پێنووس ناتوانێت پێناسەت بکات. حەوت رۆژ وحەوت شەو ژنان وپیاوان ومنداڵان لەشەقام وکۆڵانەکانداو لەناو ماڵەکان ولەسەنگەرەکانەوە دلێرانە بێ وچان بەرگریان ئەکرد.

( ماویه‌تی)

 

  • 1