ئەمە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

                                                                                    

 

     بەشی سێیه‌م و  کۆتايى

ئەوانەی ئەم شەڕەیان لەنزیکەوە بینی بوو، دەگێرنەوە کەژمارەیەکی کەم لەشۆرشگێڕان بەتفەنگی کۆنەوە چۆن ؟ چەندان کاتژمێر بەرەنگاری دوژمنێکی بەژمارە زۆر بوبونەوە بەچەکی نوێ وبەتۆپی جەنگیەوە. ژنانی پاریس رۆڵی پاڵەوانێتی ولەخۆبردویان هەبوو لەریزی جەنگاوەراندا ، هەم شەروان بوون وهەم پەرستیارو برین پێچ وهەم هاندەر. منداڵەکان یارمەتی پیاوانیان ئەدا لەگواستنەوەی بەردوخشت وکەرەستەی سەنگەر دروستکردنا، هەروەها لەگەیاندنی هەواڵەکانی دوژمن بۆ شۆرشگێڕان. دواهەمین کارەساتی خوێناوی کەرویدا گەمارۆدانی وڵاتپارێزێکبوو لەگۆرستانی(بیر لاشیز)ێ بەناوبانگ لەشاری پاریس، بۆرژوای خیانەتکار بەرێکەوتنی نهێنی لەگەڵ بروسیەداگیرکەرەکانا. سەرکەوت بەسەر کرێکارانی نەمری شاری پاریسا، بەبێ دادگای کردن زوربەیان درانە بەردەست ڕێژی گولە، توێژەرێکی مێژووی فەرەنسی  باسی درندەی وچەپەڵی پیاوانی فرسای  ئەکات وئەڵێت، پیاوەکانی فرسای لەهەموو جێگایەک خەڵکیان ئەکوشت، لەناو هۆڵی دادگای سەربازی ولەناو ماڵەکانا، لەناو ئاوەرۆکانی شارا، لەژێر زەمینەکانا.رۆژنامەکانی ئەورۆژانەی پاریس باس لەوەئەکەن،کە رووباری( سین) چۆن بەخوێنی شەهیدانی کۆمۆنە سووربو بوو. لەبەرامبەر ئەو درندەییەی بەرامبەر رۆڵەکانی گەڵ کرا. هاونیشتمانیەک نامەیەکی ئاراستەی وەزارەتی جەنگی کۆمۆنە کرد، ( تێێدا ئەڵێ  من سێ کورم لەرێزی گاردی نیشتمانیا کارئەکەن، بۆخۆم لە ئۆردوی 177دام کورە پچووکەکەم کەتەمەنی 16 ساڵە ئەولەناخی دڵیەوە ئارەزو ئەکات لەیەکی لە فەوجەکانی جەنگاوەراندا کاربکات. سوێندی خواردوە بۆمن وبۆ براکانی چەک هەڵەگرێ بۆ پارێزگاری لەکۆمارە ساواکەمان دژی پیاوە خوێن ڕێژەکانی فرسای. بیبەن ئەوە دواهەمین کورەمە، لەقووڵای دڵمەوە ئەیبەخشم بەنیشتمان وکۆمار) تێکرا هەموویان شەهید بون، بونە قوربانی لەپێناوی کۆمارو نیشتمان وگرنگی ومەزنی سۆشیالستیدا وئاڵای سوور پێچرایەوە  کەبۆماوەی دە هەفتە بەسەر گەرەترین باڵەخانەی شاری پاریسەوە  ئەشەکایەوە، تا ملیونان دەست وبازو گرتیانەوەو لەسەر گەورە باڵەخانەی ناوجەرگەی شاری پترسبورگ داکوترایەوە.                        –––– ئەو هۆکارانەی یارمەتی دەربون بۆ بەرپاکردنی شۆرش.        ئەو هۆکارانەی بونە هۆی بەرپابونی راپەرینی خەڵکی شاری پاریس. ئەتوانین لەچەندخاڵیکا کۆیان بکەینەوە، لەوانە                                                                             

  1– شۆرشی کرێکارانی فەرەنسا لەساڵی1848دا زاڵ نەبو بەسەر ئەو کەم وکوریانەی کە جەستەی رژێمی سەرمایەداری داڕزاندبوو، بەڵکو بوە زیادبونی درندەی بۆرژوا. لەتاو کەم وکوڕیە ناوخۆیەکان، لەوڵاتێکا کە پرۆلیتار دەوڵەمەندبو بەنەریتی شۆرشگێری. تەنگەژەو قەیرانەکانی رژێمی بۆرجوازی تا ئەهات کەڵەکە ئەبوو(لویس پۆناپارت) نەیتوانی چارەنوسی رزگاربکات، بەپێچەوانەوە جەنگ لەبروسیاو تێکشکانی سوپای فەرەنسا لەبەردەم بسمارک دا روخانی دەسەڵاتی بۆرژوای خێرا ترکرد.                                                                 

2– شەرێکی بێ پاساو لەگەڵ بروسیا، بۆرژوای فەرەنسی لاوازتر کردو بوە هۆی دروستکردنی  گونجاندنی هاوپەیمانیەکی پرۆلیتار لەگەڵ بۆرژووای پچوک.                         

3 – سیاسەتی (تییر) لەرووی ئابوریوکۆمەڵایەتیەوە یارمەتی دەربو بۆ دروستبونی بەرەیەکی فراوان. سەپاندنی باجی زۆر. کارنەکردن وهەڵوەشاندنەوەی بریارە کۆنەکەی ڕاگرتنی کرێی خانوبەرەو گەڕاندنەوەی بۆ دۆخی جارانی، کۆکردنەوەی قەرزە کەڵەکە بوەکان، بڵاوبونەوەی بێکاری، ئازارەکانی گەمارۆی سەربازی، وتێکشکانی بۆرژوای پچووک،و ڕەزامەند نەبونی جەماوەر لە چینە باڵاکان ولەدەسەڵات( ئەوانەی سەلماندیان توانایان نیە بەرپرسیارێتی هەڵگرن)، ڕازی نەبون وبێزاری چینی کرێکاران کەلە هەوڵی گۆرینی ئەو رژێمەدابوون بۆ رژێمێکی تر، پێکهاتەی کۆنەپەرستانەی ئەنجومەنی نیشتمانی و زۆری تر.    هەموو ئەمانە پاڵنەربون بۆ بۆرژوای ناونجی وپچووک بۆ یەکەم بەرەوچون، بەرەو چینی کریکاران  بەسەرۆکایەتی پرۆلیتار .                                                               

  4 – تەسلیم بوون بەبسمارک ودەست هەڵگرتن و وازهێنان لەهەردوو ناوچەی( ئالازس و لورین)بۆ بروسیەکان، رازی بوون ومل شۆرکردن بۆ بژاردنەوەی زیانەکانی شەری بروسیەکان، بووە ئاشكرا کردنی خیانەتی نیشتمانی حکومەتی فرسای، ئەرکی بارێزگاری لە بەرژەوەندیە باڵاکانی نیشتمان  بەتەنها کەوتە سەر شانی چینی کرێکاران.                             ئەم هۆکارانەو هۆکاری تریش هەبوون وایکرد لەچینی کرێکارانی پاریس لەبەردەم دوو ئەرکی تێکئاڵاوابون ئەوەش ئەرکە نیشتمانیەکەو ئەرکە چینایەتیەکەبوو.                                  رزگارکردنی فەرەنسا لەژێر دەستی دایرکەرانی ئەڵمانی و رزگارکردنی کرێکاران لەچەوساندنەوەی سەرمایەداری و دامەزراندنی دەسەڵاتی سوشیالستی، ئەم دوو ئەرکە بەیەکەوە بەرنامەو ڕەگەزەکانی کۆمۆنەی پاریس بوو، ئەم بارودۆخە یارمەتی دەربوو بۆ گواستنەوەی دەسەڵات بۆ دەستی چینی کرێکاران وبۆرژوای پچووک کەلە سەرتای شۆرشا چووە ریزیەوە.     –– دەستکەوتەکانی کۆمۆنەی پاریس   لەو بارودۆخە سەخت ونالەبارەدا کۆمۆنە لە72 رۆژ زیاتر نەژیا، بەڵام توانی چەند دەسکەوتێکی نیشتمانی ودیمکراسی بهێنێتەدی، کەزیاتر شێوەی سۆشیالستی وەرگرتبوو. دەسەڵاتی نوێی پاریس لەپێشدا لە هەوڵی هێنانەدی ئامانجەکانی شۆرشی بۆرژوای دیمکراتدا بوو.   *کرێی خانوبەرەی هەڵگرت      * دواخستنی گەراندنەوەی قەرزەکان کەبە قەواڵە( کومپیالە) تۆمارکرابو.      * نەهێشتنی سوو سەلەم.    * داخستنی ناوەندەکانی بریکاری دامەزراندنە  تیبەتیەکانی  * بریاریدا بنەمای دامەزراندنی فەرمانبەران لەلایەن میللەتەوە هەڵبژێرێت.                                 * شەوکاری قەدەغەکرد.    بەڵام کۆمۆنە سەرەرای ئەو کەم وکوریانەی لەناو ریزەکانیا هەبوو،                                   *کرێکارانی ئەوروپای فێرکرد چۆن دووبارە ئەرکەکانی شۆرشی سۆشیالستی بەشێوەیەکی  رێک وراست بخەنەوە روو                                                                                  *کۆمۆنە دەوڵەتی بۆرژواو ئەنجومەنە جۆراوجۆرەکانی نەهێشت.                                                      * گەڵێکی چەکداری خستە بری سوپایەکی پیشەگەر(موحتەرف)                              *هەوڵیدا ژمارەی هێزەکانی پۆلیس کەمبکاتەوە.                                                       *دەسەڵاتی کەنیسەی لەدەسەڵاتی دەوڵەت جیاکردەوە                                                           * بروای هەبوو بەبریارو وەلاخستن وخانەنشین کردن و هەلبژاردنی دادوەران لەلایەن میللەتەوە                                                                                                  * لەمانەش زۆر گرنکتر دروست کردنی حکومەتی کۆمۆنە لەسەر بنەمای دیمکراسی.             کاتێک گەلی پاریس هەستان بەهەڵبژاردنی سەرۆکایەتی کۆمۆنە لەخۆیدا دەستپێکردنی نمونەی دیمکراسی سۆشیالستی بوو  کەدەرفەتێکی فراوانی خستە بەردەست جەماوەر لەوێناکردن وجێبەجێکردنی سیاسەتی حکومەتدا.                                                                         –– کارل مارکس لەبارەی کۆمۆنەوە وتویەتی                                                                       کۆمۆنە بنەمای دیمکراسی راستەقینەی دابوو بەدامەزروەکانی کۆمار. گرنگترین پەناو پاڵپشتی کۆمۆنەی پاریس رەزامەندی گەلبوو کە رۆڵیان هەبوو لەهەڵبژاردنی دادوەران وفەرمانبەران وفەرمانرەواکانی لە ناوچەکانا ئەم هۆکارە رۆڵی بنەمای گێڕا لەپەیوەندی توندوتۆڵی جەماوەرو هەتا دوافیشەک بەرگری لێکردنی.                                                                             –– شانبەشانی دروستبونی کۆمۆنە. بارودۆخی ناوخۆی هەبوو کەچاوگی ترسبو بۆسەر شۆرشی نوێی پرۆلیتاری ، لەگەڵ ئەم بارودۆخە ناوخۆیەدا حکومەتی کرێکارانی پاریس چەند هەڵەیەکی خودی(زاتی)کرد کەخێراتر کۆتای بەتەمەنی کۆمۆنە هێنا.                                          لایەنە بابەتیەکەی ئەوەبو سەرمایەداری فەرەنسی بەگشتی زۆر پێشکەوتو نەبوو بەلکە زۆرینەی کۆمەڵگای فەرەنسی بۆرژوای بچووکبون، وەک پیشەوەران وجوتیاران ودوکاندارو هی تر، ئەم شێوە پێکهاتە چینایەتیە ئەو هۆکارە لاوازەبوو کەشانبەشانی شۆرش رۆشت وشڵەژان وشپرزەی  بەسەرکردەکانیەوە دیاربو، لەگەڵ ئەوەی پیشەسازی گەورە لە فەرەنسا هەبووشێوەی دەسەڵاتی پیشەوەران بەسەر ریزەکانی کۆمۆنەوە دیاربوو، ئەم باڵکێشانەی پیشەوەران کاریگەری نەرێنی هەبوو لەئاستی لەدابەزینی ئایدۆلۆژی وسیاسی پرۆلیتاردا، کەئەکرا ئەم لایەنە نەرینیە بەتوخمی ئەرێنی هاوسەنگ بکرێ، هەروەک ئەمرۆ لە زۆرێک لە وڵاتانی تازە گەشەکردودا روئەدا،  ئەوەش بەوە ئەکرا حزبێکی کرێکاری لەرەگەوە  چەکدار بەئایدۆلۆژی شۆرشگێڕانە ئەو کارە ئەنجامبدات. بەڵام لەراستیا سەرکردایەتی کۆمۆنە بەدەستی حزبێکەوەبوو، نەک دەستەیەکی رێکخراوی جفاتی جەماوەری. بەڵکو بەدەست چەند دەستەو تاقمێکەوەبو کەزوربەیان کەوتبونە ژێر کارێگەری(یاکوبیە نوێکان و برودونیەکان وبلانکیەکانەوە)، لەوسەردەمەدا نێونەتەوەیەکانی سەر بەکارل مارکس بون جگە لەوەی کەمینەیەکی کەمیان پێک ئەهێنا لەریزەکانی کۆمۆنەدا توانای کاریگەریان نەبوو لەرێچکەی روداوەکانا، ئەوانەی سەربە(برودونی) ئاژاوەگێر بون بەشی زۆری هەڵەو چەوتیەکانیان ئەکەوێتە ئەستۆ کەبوبە هۆی خێراتر کردنی روخانی یەکەم حکومەتی کرێکاری شۆڕشگێڕ لە جیهانا.      –– ئەو هۆکارە خۆکارانەی (زاتی) بونە هۆی شکست هێنانی شۆرش. دووهێڵبو کمۆمۆنە کردنی .                                                                                                             

1– پرۆلیتارەکان لەناوەراستی رێگادا وەستان، لەبری دەست گرتن بەسەر ماڵ ومڵکی بۆرژواکانا بەجێی هێشت بۆ سەرمایەدار بێخاتەگەڕ بۆ پشگیری چڕی حکومەتی فرسای دژی شۆرش. شۆرش بانکەکانی بەدەستی بۆرژوای فەرەنسیەوە هێشتەوە بەنای( دادپەروەی باڵاوە) و بەنای(ئاڵوگۆری دادپەروەرانە)پشت بەستن بە فەلسەفەی برودونی ئاژاوەچی.                          

2– نەرم ونیانی نواندن لەبەرامبەر دوژمنانی شۆرشی پرۆلیتاریدا. لەبری ئەوەی دوایان بکەون هەتا بەتەواوی پانیان ئەکەنەوەو پەرتەوازەیان ئەکەن. حکومەتی پاریس وازی لێهێنان بەونیازەی هۆکاری مەعنەوی کاریان لێبکات وبێنە ریزی شۆرشەوە، لەبری تەواوکردنی سەرکەوتنە سەربازیەکانی پاریس،بەسەرکەوتنێکی تر بەسەر هێزەکانی(تییر)داو پلیشانەوەی، هێزی شۆرش لەهێرشەکانی وەستا ، دەرفەتی جێهێشت بۆ خوێن رێژ(تییر) بۆ ئامادەگی بۆ قەسابخانە بەناوبانگەکەی مانگی ئازار.                                                                       

3– لەوهۆکارە نەرێیانەی کۆمۆنەی پاریسی خێراتر بەرەو رۆخاندن برد، ناهۆشیاری جوتیارانی فەرەنسابوو، بەمەبەست وناوەرۆک وئامانجی حکومەتی نوێوە، راستە کۆمۆنە بەکاری کردە هاوپەیمانی چینی کرێکارانی  لەگەڵ خاوەن موڵکە پچووکەکان ولەگەڵ پیشەوەران و روشنبیرانی چەوساوە چەسپاند، لەهەمانکاتا ئەوەی چەسپاندو هەریەکێ لەو کۆمەڵانەی پەیوەستی کرد بەرەفتاری  پرۆلیتاری لەسەرکردایەتیا، بەڵام هاوپەیمانە دێرینەکان     هەر خێرا وازیان لەکۆمۆنە هێنا. بۆرجوازیە کۆمارییەکان کشانەوە ئەوانەی لەسفاتی پرۆلیتارو  سۆشیالستی و شۆرشگێڕی بزوتنەوەکە ترسابوون، وبۆرجوازی پچووک کشانەوە کاتێک تێبینیان کرد کۆمۆنە ئەبێت بروخێ. پرۆلیتاریای فەرەنسی لەگۆڕەپانەکا بەتەنها مایەوە  بەتەنها بەبێ ترس ودوودڵی ئەجەنگا، پارێزگاری ئەکرد لەسەربەستی نیشتمان ولەدوارۆژی چینی کرێکاری جیهان. لەبەرامبەردا سەرجەم موڵکدارە گەورەکانی خانوبەرەو هەموو پیاوانی پۆرسەو پیشەسازیەکان وگشت بێلایەنەکان. ئەم هاوپەیمانیەی بۆرجوازیەکان لەلایەن بسمارکەوە داکۆکی لێ ئەکرا. سەرکەوتوبوو لەئامادەکرنی جوتیارە ناهۆشیارەکان و بۆرژوای پچووک لەناو شارەکان دژی پرۆلیتاری پاریسی. هەندێ لە کرێکارانی دەرەوەی پایتەخت هەوڵیاندا پشتگیری شۆرش بکەن وهەوڵیاندا لەشارەکانیانا بانگەشەی کۆمۆنەبکەن، بەڵام لە هەوڵەکیانا سەرکەوتو نەبون، پاریس بەگەمارۆدراوی بەتەنها ئاڵای سۆشیالستی بەرزکردبوەوە     کۆمۆنە ئەگەر دەرفەتی تەواوی بۆ بگونجایە ئەیتوانی ناسنامەی خۆی بۆ جەماوەری فراوانی فەرەنسا رنبکردایەتەوە، بۆ جێبەجێ کردنی بەرنامە ئابوری وکۆمەڵایەتی وسیاسیەکانی، بەڵام هێزی دژە شۆرش کە نزیک پاریس سەربازیان مۆڵدابوو، وهێزی بسمارک کەبەشێک لەپاریسی داگیرکردبو دەرفەتی کارکردنی نەئەدانێ. لەوکاتەدا پیاوان وژنانی کۆمۆنە ناچاربون لەبەرامبەر ئەم مەترسیە راستەوخۆیەدا لەسەر بیرکردنەوە بەپلەی یەکەم لەکاروباری بەرگری، سەرەرای ئەوەو لەگەڵ دۆخی نالەباربۆ شۆرش، کۆمۆنە توانی کە ژمارەیەک لە دەستکەوتەکانی جێبەجێ بکات. ئەوانەی لەپێشا لێوەیان دواین، هێڵە پانەکانی سرووشتی دەسەڵاتی نوێی رون کردبوەوە. ––– کورتەیەک لەوانەکان وئەزمونی کۆمۆنە.                                                                  کارل مارکس وئنجلس وهاوبیرە مارکسزمەکانی تر لێکۆڵینەوەی زۆریان لەسەر ئەزمونەکانی  کۆمۆنە کردوە. چەندەها وانەی بایەخداریان لێ هەڵبژاردوە، کەبنەمابون بۆ سەرکەوتنی شۆرشی ئۆکتۆبەر وبەردوامبونی ودامەزراندنی چەندان سیستمی سۆشیالستی وبڵاوبونەوەی لەجیهانا. بەجۆرێک لەجۆرەکان کۆمۆنە دائەنرێ بەتاقیگەیەکی ئەزمونی سۆشیالستی. لەدەربرینی  نوسەرە ماکسزم ولینیزمە کلاسیەکاندا، لەشێکردنەوەکانیاندا ئەزمونی کۆمۆنەو بڵاوبونەوەی بۆتە بنەمای بیروبروای بزوتنەوەی شۆرشگێڕی کرێکارانی جیهانی.                   –– ئەتوانین پۆختەی وانەکانی کۆمۆنە بەم شێوەیە بخینەروو.                                          

  1–– ئەزمونی کۆمۆنەی پاریس سەلماندی وروداوەکانی سەد ساڵی رابردو پشتگیری ئەوە کەن کە چینی کریکاران ئەو چینەیە ئەتوانێت سەرکردایەتی گۆڕانکاریە کۆمەڵایەتیەکان بکاو هەتا کۆتای بەرێوەی بەرێت بۆ دامەزراندنی سیستمی سۆشیالستی– هەروەک تاقیکردنەوەکانی    شۆرشە شۆسیالستیکانی لەم سەدەیە سەڵماندیان  بەبێ سەرکردایەتی چینی کرێکاران وڕێکخروە سیاسیەکەی دانامەزرێت. روداوەکانی کۆمۆنەی پاریس مەبەستیکی مێژووی سەلماند. بۆرجوازی پچووک کاتێک سەیری کرد تای ترازوی هێز بەلای بۆرجوازی گەوەرەو سۆپای فرسای لاسەنگە لەگۆڕەپانەکە کشایەوەوشۆرشگێریەکەی دیارنەما گۆشەگیر هەڵتروشکاو ئەیروانیە شەروانە ئازاکانی چینی کرێکاران لەلایەن پیاوانی تییر وە سەرەبڕێن.  شەروانەکان هاوارئەکەن نیشتمان و کۆماری سۆشیالستی، هاورێیانی رێگا.ئەوانەی لەرێزی بزوتنەوەدابون و کەسانی بێ بیروبراو ورارا ترسان وگۆڕەپانیان بەجێ هێشت. وهەتا لەزۆر بارودۆخا پەیوەندیان ئەکردبە دوژمنانی شۆرشەوە. ئەمە لەماوەیەکی دیاری کراوا رویدا دوای هەفتەی خوێناوی لەمانگی ئایاری ساڵی1871دا.                                                       

2–– بیرو بۆچونەکانی بۆرجوازی پچووک، نۆێنەرایەتی رەوتەکانی برودون وبلانکایان ئەکرد، کاریگەری نەرێیان لەسەر پێشکەوتنی شۆرش هەبوو. لەگەڵ ئەوەی هەندێکیان لەبنەچەدا پرۆلیتاربون بەوبیرو بۆچونانەکاریگەربون. لەنیوەی رێگادا شڵەژاو وڕاربوون، ئەوان نەیانتوانی هەستن بەخۆماڵی کردنی بانکەکا کەشادەماری ئابوری بۆرجوازی بوو، وە هێزی بۆرژوای شکستخواردویان راوەدونەنا، بۆرجوای پچووک بەدیلێتی بیروباوەری سازشکاری مایەوە، ئەمە رێگا خۆشکرد بۆ دوژمنانی شۆرش.                                                                                         ئەگەر هێزی شۆرشگێران بەرەو فرسای پێشرەوێتیان بکردایە زیانەکانیان کەمتر ئەبوو لەو زیانانەی لەهەفتەی خوێناویا تووشی هات. ئەم تاقیکردنەوەیە پێویستی بەوەیە لەبیرو هزرمانا تۆماری بکەین وبەزیندوی بمێنێتەوە. ئەزمونی روداوەکانی سەد ساڵی رابردوی ئەوەی جێگیر کرد. کەبۆرجوای بچووک بۆماوەیەکی دیاری کراو زۆر شۆرشگێرە. ئەشێ بۆدواوە بگەرێتەوەو لەگەڵ دوژمنی دەرەکیا بەرگری بکات وپێویستیەکانی لەباربردنی شۆرشی میللی  ئامادەبکات. پرۆلیتاروحزبەکەی ئامادەییان تیانەبوو لەکاتی گونجاوا دەستپپرۆلیتاروحزبەکەی ئامادەییان تیانەبوو لەکاتی گونجاوا دەسێشخەری بکەن شۆرش هەتا سەرکەوتنی کۆتای بەرن.

3–– لەپێناوی سەرکەوتنی شۆرشی سۆشیالستیدا هەمیشە ئەبێت دکتاتوری پرۆلیتاری بچەسپێت. کمۆنەی پاریس نمونەی یەکەم شێوەبو لەشێوەکانی دکتاتۆری پرۆلیتاری. بەڵام بەهۆی پێکهاتەی هەمەجۆریەوەو کەمی پێکهێنەرە سۆشیالستەکان لەهاوبەشیدا. بەو مانایەی ئەمرۆ ئەیزانین نەی توانی ببێتە دیکتاتۆری پرۆلیتاری. لەژمارەیەکی یەکێ لە رۆژنامەی فەرمی کەلەو کاتەدا کۆمۆنەی پاریس دەری ئەکرد، ئەوەهاتووە(بەدەستی خۆی چارەنووسی بەدەست بهێنی وسەرئەکەوتن مسەوگەربکات ئەوەش بە دەست بەسەرا گرتنی دەسەڵاتا ئەبێت) روداوەکان ئەوەیان جێگیرکرد چینی کرێکار توانای هەیە کادری پێویست بۆ بەرێوە بردنی دەوڵەت ئامادەبکات وترسی لەسەرنیە لەهەڵەی پلە دوو وەلەکەم ئەزمونی رۆشنبیری: لەراستیدا  لینین لەم سەرەتایەوە کێشەکانی دەوڵەتی سۆڤیەتی تازەلەدایکبوی چارەسەرکرد. لەمبارەیەوە نووسیوێتی وئەڵێت(کۆمۆنەی پاریس کۆمەڵێکی مەزنی هەمە جۆرو هەمەشێوە لەدەسپێشخەری وسەربەخۆی وسەربەستی جم وجول وهوروژمی بەتوانا کەلە ژێرەوە دێت پێشکەش کرد، هەموو ئەوانە لەسەر بنەمای  رەزامەندی سەربەست بەناوەندەوە گرێدراون دوور لە رۆتین) لەمێژووی جیهانا بۆیەکەمجارە کۆمۆنەی پاریس چەسپاندی کە پرۆلیتار ئەتوانێت دەسەڵات بگرێتە دەست ودەوڵەتی تایبەت بەخۆی بنیات بنێت وسەکەوتوانە کۆمەڵگا بەرێ بەڕێوە. وەئەگەر کۆمۆنە بەر لەسەرکەوتنی تەواوی ئەزمونەکەی ، شکا  دەوڵەتی سۆڤیەت درێژەی بە ڕێڕەوەکەیدا. لە لایەکی ترەوە ئەبێت ئەوەمان لارونبێت کە دیکتاتۆری پرۆلیتاری گرنگە بۆ بنیاتنانی سیستمی سۆشیالستی. کەلە هەموو وڵاتەکاندا یەک شێوە وەرناگرێت، بەڵام گرنگە چینی کرێکاران وحزبەکەی سەنگی کاریگەرو بەرچاویان هەبێت لەبەرێوە بردنی دەوڵەتا. بۆئەوەی دەوڵەت بەرەو سۆشیالست بەرن.                              

4– ئەو حزبەی کە پێویستە بۆ پێشەنگی شۆرش وزامن کردنی سەرکەوتنی لەنێوان ئەم                 (رێرەوە ئاڵۆزەدا، ئەو حزبەیە کەچەکداربێت بەتیۆری سۆشیالستی زانستی(مارکسی) کۆمۆنەی پاریس لەم بارەیەوە بەتەواوی کەم وکۆری هەبوو،  چەند رەوتێک رابەرایەتی کۆمۆنەیان ئەکرد یەک رێکخرواو و بەرنامەیەکی روون کۆی نەکردبونەوە ئەوانەی رابەری کۆمۆنەیان ئەکرد––  وەک ماوەیەک لەمەوەبەر وتمان –– لەچەند کۆمەڵێک پێکهاتبون بیروبروای برودی وبلانکی بورجوای پچووک باڵی بەسەرا کێشابوو، لەدەرکەوتەو نارۆشنی چینایەتیانا کەم وکوربون، پێویستەبۆ سەرکەوتنی هەموو شۆرشێکی قووڵ لەمێژوودا  ئەوە ئاشکرابێت.          کەم وکوری جەماوەری حزب لەوەدابوو حاڵی بونێکی باش حاڵی نەبو بوون حزب ئەیتوانی رێبازەکەی بەشێوەیەکی فراوان لەناو ریزەکانی  چینی کرێکاراندا  بڵاوبکاتەوە. نەک تەنیا لەناو کەمایەتیەکی کارادا. حزێکی جەماوەریمان ئەوێت شارەکان بەڵادێکانەوە ببەستێتەوە. زەحمەتکێشان وهاوپەیمانەکانی رابهێنی وئامادەی بکات بۆ گۆڕانکاریەکی قووڵی کۆمەڵایەتی.                                                                                     کۆمۆنەی پاریس ئەوەی سەلماند شۆرش لەسەرەوە رونادات، بەبریارو مەراسیمی سەرەوەو بریاری بیرۆکراتی. بەڵکو کاری تێکۆشەرانەوکۆڵنەدەرانە بۆ جەماوەری فراوان لەهەر گۆشەیەکی وڵاتدابن حزبێکی شۆرشگێڕ بروای هەبێت بەسۆشیالزمی زانستی بەقسەو وبەکردەوە                                                                                            

 5– لەپۆختەی وانانەکانی ئەزمونی کۆمۆنەی پاریسدا، پێویستی گرنگیدانی چینی کرێکارانە بۆ بەدەست هێنانی هاوپەیمانەکانی ولەگەڵ خۆیا پاڵپێوەنانیان بۆ ناو شەڕەکەو زامن کردنی بێلایەنی هەندیک لەچینەکان ولەقۆناغێکی دیاری کراوا چڕکردنەوەی ئاگر لەسەر دوژمنی سەرەکی. بەبێ ستراتیژێکی شۆرشگێڕانەو بەرنامەی شیاو شۆرش تووشی گۆشەگیری وتێکشکان ئەبێت. ئەگەر لەخۆبایبون کە رەنگە دەست بگرێ بەسەر سەرکردایەتی شۆرشاو ئەلە دەسەڵاتایە، ئەبێتە سەچاوەی مەترسی گەورە ئەگەر ئەو سەرکردایەتیە بروای وابێت کە ئەتوانێت لەیەک کاتدا دژی هەموو چین وتوێژەکانی کۆمەڵگا بوەستێتەوە. مەسەلەی بەدەست هێنانی هاوپەیمان بۆ شۆرشی سۆشیالیستی، ئەمرۆ پەیداکردنی هاوپەیمان گرنگیەکی گەورەی هەیە لەسەرجەم وڵاتانی جیهانا.                                                                                لە راستێدا ئەگەر پرۆلیتار هەتا جێبەجی کردنی ئامانجەکان بەرەو بەرژەوەندی تەسکی خۆپەرستی نەرۆشت. بەڵکو لەهەمان کاتدا ئامانجەکانی خۆی وئامانجی چینەکانی تری جێبەجی کرد. بۆئەوە ئەو ئەتوانێت متمانە بکات بە بشتگیری زوربەی دانیشتوانی  زەحمەتکێش لەوانە جرماوەری جوتیاران.ولەراستیا ئەگەر کۆمۆنە لەکاتی خۆیدا هەولیدا پەیوەندی بکات بە جوتیارانەوەو هاوپەیمانی ئەوان  بۆلای خۆی بەدەست بهێنێت بەڵام لەکاتی گونجاوا گوێ نەگیرا لەدەنگی ولەهەوڵەکەیا سەرنەکەوت.                                                            مارکسیزمە لینینزمەکان بەبایەخەوە ئەزمونی کۆمۆنەیان شەن وکەو کردووە لەبارەی هاوپەیمانێتی نێوان چینی ریکاران وجوتیاران ولەناو توێژەکانی تری کرێکاران کە لەگەڵ پرۆلیتاردا پۆڵین ناکرێن. لەهەندی وڵاتانی سۆشیالستی سەرکەوتوانە جێبەجێیان کردوە. رەنگە لەفەرامۆشکردنی  ئەم بنەمایە ئاسەواری زیان بەخشی لەژمارەیەکی زۆر لەووڵاتانەدا لێکەوتبێتەوەی کە تێیدا شۆرش گیروگرفتی یەتەرێ یان دوای سەرکەوتن بەرێکەوت ئەروخێت.

6– ئەو وانایەی لە ئەزمونی کۆمۆنەوە لێی تێگەیشتوین ئەوە مەترسی رۆحی کۆبۆنەوەی ئاشتبونەوەو سازشکارانەیە و لاوازی رابونی شۆرشگێڕیە لەبەرامبەر دوژمنانی شۆرشدا. پێویستبوو لەبەرامبەر حکومەتی تییر و بەرامبەر دوژمنانی شۆرش چونکە بورجوا ئامادەیە هەموو شتێک بکات ودوودڵ نیە دژی جەماوەر بۆلەناوبردنی جەستە قەسابخانەیەک ئەنجامبدا. پێویستە لەسەر چینی کرێکاران کە هونەری سەربازی و تیۆری لەسەر خەباتی چەکداری بەوردی بزانێت روانینێکی کۆڵنەدەرانەی هەبێت و رەچاوکردنی کەهونەرو ئەوپەری پێویستیە لەبەرامبەر دوژمنی بێ بەزەییا.                                                                           

7–  دواهەمین وانەی ئەزمونی کۆمۆنە داوێتی ئەویە پێویستە دەزگای دەوڵەتی کۆنەپەرست تێکبشکێنرێت، مەبەست لەدەزگای دەوڵەت لەبنەرەتا ماشێنی سەربازی بیرۆکراتی وگۆڕینی بەدەوڵەتێکی نوێی پرۆلیتاری  بەچینی کرێکارانەوە گرێدراو. کۆمۆنەی پاریس دەستی کرد بەم کارە مەزنە، ودەرفەتێکی فراوان کردەوە لەبەردەم جەماوەرا بۆ بەشداری لە بەرێوەبردنی دام ودەزگای دەوڵەتا. بەڵام لەتەنیشت دەزگای داپلۆسین وسەرکوتکردنەوە دەزگایەکی تر هەیە ئەوە دەزگای( چاودێری ولێپرسینەوە)یە پێویستە کەئەوە بمێنێتەوە رێکخستنی بۆبکرێتەوەو رۆشنفکری و رابهێنانیان بۆبکرێت، چونکە دەزگایەکە گریدراوە بەژیان وکاری کۆمەڵێک لەفەرمانبەران وبەکارهێنەرەوە، کۆمەڵیک ملکەچی بەرهەم هێنانن و زۆر بەکێشەوگرفتی گەلەوە پەیوەندن، لەسەر چێنی کرێکاران پێویستە هاوپەیمانێتی ئەم کۆمەڵە بەدەست بهێنی بۆلای کێشە رەواکەی.                                                                                              ––– ناوەرۆکی چینایەتی کۆمۆنەو رۆڵەمێژوویەکەی لەم چەند خاڵەداچڕکراوەتەوە.                 

1–– کۆمۆنەی پاریس یەکەمین نمونەبوو لومێژوودا کەچینی کرێکارانحکۆمەتی تایبەت بەخۆی دامەزراند و یەکەم شێوەی دکتاتۆری پرۆلیتاری وجۆڕێکی نوێبوو هەموو نیشانەکانی بۆ دامەزراندنی دەسەڵاتی دەوڵەتبوو.                                                                   

   2–– کۆمۆنە حکومەتی چینی کرێکارانبوو لەبەرئەوە بەرژەوەندیەکانی لکابو بەبەرژەوەندی سەرجەم کرێکارانی فەرنساوە. نمونەیەکی راستەقینەی گشت جۆڕە بێ خەوش وبێ زیانەکانە لەکۆمەڵگادا، لەدوایدا بەراستی حکومەتی نیشتمانیبوو. لەهەمان کاتدا خاوەن نێونەتەوەیەکی قووڵبوو،لەبەرئەوەی حکومەتی کرێکاربو بۆێرانە پشتگیری لەرزگاربونی کارگەران ئەکرد.     

     3–– کۆمۆنەی پاریس قۆناخێکی نوێی بنیاتنا لەچۆنێتی خەباتی کرێکاران دژ بەچینی سەرمایەدارو دەوڵەتەکەی، سەدەی شۆرشی سۆشیالستی کردەوە، مارکس لە رۆژانی کۆمۆنەدا نوسیوێتی( ئەوە گرنگ نیە شتەکان چۆن کۆتای هات،خاڵی دەستپێکردن نوێی خاوەنی گرنگیەکی گەورەیە بەگوێرەی  ئەوچەرخە لەماوەی لەوانەیە بەدەستی هێنا.         

       4– کۆمۆنەیپاریس بەتێکۆشانە شۆرشگێڕیەکەی وبە دەسەڵات وبەسیستمە سیاسیە نوێ کەی وبەجێهێنانی گشت کارەکانی، ئەوانە خاوەنی بەرزبونەوەی مۆرکی سۆشیالستی بوون. بەمە هەموو خەلك لەکۆمەڵگای نوێدا سۆشیالستیە.                                                        کۆمۆنەی پاریس کاریگەریەکی مەزنی هەبوو لەسەر شانۆی خەباتی شۆرشگیڕی پرۆلیتاری لەجیهانا.لەبەرئەوەی ئاراستەی سەرەکی دەرکەوت، ئەتوانرێ لەچەند خاڵێکا کۆبکرێنەوە:         

  1– پێشکەوتنی بزوتنەوەی جەماوەری کرێکاران وایکرد لەچینی کرێکاران هێزی سەرکردایەتی شۆرشگیربێت لەشەرە ییەکلای کرەوەکانا ئەوەی خەریکە بەرپابێت.                              

    2– دەرکەوتنی پارتە سۆشیاڵزمیەکان لە ژمارەیەک لەوڵاتانا، ئەو حزبانە کرێکارانیان یەکخست ورێکخست وبیروباوەری مارکسی لەنێوانیانا بڵاوکردەوەو ئامادەی کردن بۆ خەبات لەپێناوی سۆشیالیزمیدا.                                                                                      

  3– پارێزگاری لەتیۆری شۆرشگێڕی مارکسی دژی شێواندن وچەوتی وهەڵپەرستی وپێشکەوتنە بنیاتنەرانەکەی لەبەر رۆشنای ئەزمونی نوێی شۆرشگێڕێ.                             

    4– پتەوکردنی نیونەتەوەی پرۆلیتاری وهاوکاری برایانە لەگەڵ کارگەرانی سەرجەم وڵاتانا لە خەباتی هاوبەشیانا دژی چینە بەکارهێنەرەکان ودەسەڵاتی دەوڵەتەکەیان.                          ––– حزبە پرۆلیتارەکان درێژە پێدەری نامەی کۆمۆنەیە:             لەم سەدەیەدا، سەدەی کواستنەوە بەرەو سۆشیالسی دەسکەوتی باش وەرگیراوە لەئەزمونی کۆمۆنەوە لەپۆختەی وانەکان وگرنگی تایبەتیان هەتە. ئەگەر چی لەوڵاتانی سۆشیالستیدابێت یان لە وڵاتانی سەرمایەدار پێشکەوتوداو لەوڵاتانی تازە پێگەشتوەکانا. لەسەرکەوتنی شۆرشی ئوکتۆبەراو لە‌هەندێک لەسیستمە سۆشیالستیەکان  بەردەوامی کۆمۆنە ئەبێنرا، ولە وڵاتانی سەرمایەداریدا ئاڵای کۆمۆنە گواێزرایەوە بۆ حزبی شێوعی فەرەنسا، وجیماوی شکۆی کۆمۆنیەکان بۆ سەرجەم پارتە کرێکاریەکانی تر.      بۆرجواکان وئمپریالزم  بەورەدکای کاریانکردوە  بۆمانۆری کۆمەڵایەتی ولەسە چاندن وخستنەکاری سۆشیالستی میانرەو ئەوان ئەوەئەکەن وهەمیشە بەباشی کارئەکا لەسەر شێوازی ئاشکرای توندوتیژی وتۆقاندن وسەرکوتکردنی چەکداری دژی جەماوەرو حزبەکانی. لەماوەی نێوان هەردوو جەنگی جیهانیداو دوای ئەوماوەیە ئەم رێبازە  بەهەموو جۆرەکانیەوەو جێبەجێکردنا لەفاشیەتا گەیشتە لوتکە.لەهەمانکاتدا رژێمە دژەکانی چینی کرێکاران راستەوخۆ شێوازی سەرکوتکردنی بزوتنەوە شۆرشگێڕیەکانی ئەنجام ئەدا. هێزی سەربازی سیاسی پێکهێنا تایبەتی بەلێپرسینەوەو لەپێناوی بڵاوەپێکردنی کۆڕو کوبونەوە قەرەباڵغەکان و لەناوبردنی چالاکی جەماوەری وخۆپیشاندانەکانی کارگەران لەشەقامەکانا.                      دەزگای سەرکوتکەرەکان بەکەلوپەل هونەری وئامێری نوێی سازکرا: بەئامێری رادیوی ئەلکترۆنی و گازی فرمێسک رێژو لولەی ئاو وفیشەکی لاستیکی وشتی تر.                                    ––-                     کۆتای–––  کۆمۆنەی پاریس لەبارەی گرنگیە مێژوویە کەیەوە یەکسانە بەدەیان ساڵ لەپێشکەوتنی هیمن وهێواش هێواش.کۆمۆنە هەوڵەکانی سەرمایە لەقووڵای قووڵەوە لەرزان. جاک دیلکو ئەڵێت:               (راستە سەرکەوتن هاوپەیمانی شۆرشی پاریس نەبوو، بەڵام ئایا بەرپاکردنی خەبات پێوستناکات هەتاکۆ دڵنیانەبین لەسەرکەوتن ! ئەگەر کرێکارانی پاریس بەرپەرچی بێزاریەکانی تییریان نەدایەتەوەو، رێگەیان بدایە بەچەک داماڵینیان و بەبێ خەبات بەسەریانا زاڵبن، بزوتنەوەی کرێکاری ئەبوو ئازارێک بچێژێت زۆر زۆرتر لەوەی لەئەنجامی خۆبەدەستەوەدان چەشتیان وبۆرجوا کەڵک وسودی وەرەگرت لەدۆخەکە بەناشیرین ترین بەکارهێنان، بۆئەوەی بڵاوی بکاتەوە دەسەڵاتەکەی جێگیرەو دڵنیای بدات هیچ هێزێکی تری کۆمەڵایەتی ناتوانێت جێگرەوەی شوێنەکەی ئەوبێت لە پێکهێنانی چارەنووسی نەتەوەدا.                               کارل مارکس بەم چەند وشە رازاوەیە کۆمۆنەی پاریسی نرخاندووە:(کام نەرم ونیانیەو کام دەستپێشخەری مێژوویە،وکام لێهاتوییە لەسە قوربانیدان لەلای ئەو پاریسیانە... ئەوەی بۆ دەست بەسەراگرتنی ئاسمان سەرەکەوتن... کەجیهان بۆهەمیشە ئاهەنگ ئەگێرن بە پاریسی کرێکاران وکۆمۆنەکەی بەمتمانە پێ کردنی مژدەهێنه‌ر بۆ کۆمەڵگای نوێ).        

 

  • 1