ئەمە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

مەترسی لەسەر ئایندەی سیاسی کوردستان، راستییەکە کە هەمیشە بوونی بووە و هەیە. ژمارەیەک نووسەر و تەنانەت بەشێکی زۆر لەسەرانی بزوتنەوەی کوردایەتی بە ئاشکرا ئەو مەترسیەیان راگەیاندووە، دیارە ئاستی مەترسییەکان لەهەر برگەیەکدا بەجۆرێک بووە. مەترسی هێرشی هێزەکانی داعش و شێوەی داعش، حەشدی شەعبی و هێزەکانی سوپای عێراق، لە ئاستی ناوخۆی عێراقدا. هێرشی وڵاتانی وەکو ئیران و تورکیا لە ئاستی ناوچەییدا، ئەو مەترسیانەن کە هەمیشە بوون و هەن و کاریگەری هەمەلایەنەشیان لەسەر دۆخی سیاسی کوردستان داناوە، و ئاڵوگۆری بەسەر پێگەی بزوتنەوەی کوردایەتی و قەوارەی هەرێمدا جێهێشتووە.

لەدرێژەی ئەم ئاڵوگۆڕ و دۆخە سیاسیەدا، تا هاتووە ئاستی مەترسییەکان بۆسەر هەریمی کوردستان زۆرتر بووە، باڵانسی هێز بە زیانی پێگەی هەریمی کوردستان و هێزەکانی بزوتنەوەی کوردایەتی شکاوەتەوە و لەبەرامبەردا بزوتنەوە کۆمەڵایەتیە بۆرژوازییەکان لە ئاستی عێراقدا تواناییان زیاتر بووە، بەو پێیەش تەماحی سیاسیان لە هەرێمدا هەڵکشاوە. ئەمە وای کردووە روئیای بزوتنەوەی کوردایەتی لەپێناو مانەوەی دەسەڵاتیاندا ئاڵوگۆری بەسەردا بێت. ئەگەر بۆ دەورەیەک بزوتنەوەی کوردایەتی بێباک بوو لەبەرامبەر بە بەغدا و زۆرتر رووی لە پشتیوانی و کۆمەکی ئەمریکا و غەرب بوو، رووی لە هاوکاری و کۆمەکی وڵاتانی ناوچەکە وەکو تورکیا و ئیران بوو، ئێستا سەرجەم هێزەکانی بزوتنەوەی کوردایەتی بەجیا لەوەی ناتوانن خۆیان لە سیاسەتی ئەمریکا و غەرب و وڵاتانی ناوچەکە دابڕن و پێوەی پەیوەستن، بەڵام بە پلەی یەکەم روویان لە بەغدایەو ئومێدی سیاسیان بە ناوەندەوە بەستۆتەوە. ئەم ئاڵوگۆرە ریشەی لە ئاڵوگۆرە فراوانترەکانی عیراق و ناوچەکە و بەرژەوەندییە ئابوری و سیاسیەکانیاندایە.

بوونی بەردەوامی مەترسی بۆسەر هەرێمی کوردستان، ریشەی لە واقعیەتی سیاسی هەرێم و ئەو هەلومەرجە تایبەتیەدایە کە هەرێمی کوردستان لە ئاکامی جەنگی کەنداو و بۆشایی و سیاسی و پاشان روخانی رژیمی بەعسدا، بۆی پێکهاتووە.

هەرێمی کوردستان، لەساڵی ١٩٩١ وە، خاوەن تایبەتمەندیەکی دەگمەن لە مێژووی سیاسی دنیادایە، ئەو تایبەتمەندیەش گیرۆدەبوونیەتی لەگەڵ گیژاوێکی سیاسی و سەرگەردان بوونی حقوقیەتی لە جغرافیای سیاسیدا. کوردستان لە ساڵی ١٩٩١ وە و لە ئاکامی پاشەکشەی دەسەڵاتی هیزەکانی بەعس و دەزگا ئەمنی و ئیدارییەکانی، رووبەرووی بۆشایەکی سیاسی بۆوە، و بەپاڵپشتی ئەمریکاو غەرب و بە هێنانی یاسایی ٦٨٨ ئەنجومەنی نەتەوە یەکگرتوەکان، پڕکردنەوەی ئەم بۆشاییە سیاسی و ئیدارییە سپێردرایە پارتی و یەکێتی. بەڵام لە باری حقوقیەوە سەرگەردان کرا، واتە ناسنامەیەکی حقوقی لە جغرافیای سیاسی دنیادا، هەڵواسرا، نە بەشیک بوو لە عێراق و نە بووە وڵات و دەوڵەتێکی سەربەخۆش. ئەمەش وایکرد دەرگای دەستێوەردان و لەو جغرافیایەدا بێ گومرک و بێت و هەر وڵات و دەوڵەت و تەنانەت دەزگا و باندی جاسوسی و هیزی دەرەکی بتوانن تەراتێنی تیا بکەن، زیاتر لەوەش کوردستان کرایە کانوونێک بۆ بردنە پێشەوەی ململانێی ناوچەیی و وڵاتەکان و هاوکاتیش وەکو کایەی کارتێکی سیاسی لەلایەن هیزە سیاسیەکانی بزوتنەوەی کوردایەتی لەبەرامبەر بەغدادا بەدەستەوە گیرا.

ئەم برگەیە لەسەرگەردانی دۆخی سیاسی هەرێم، درێژەی کێشا تا روخاندنی رژیمی بەعس لە ساڵی ٢٠٠٣دا، لەوکاتە بەدواوە، هەرێمی سیاسی کوردستان بەوێنەی هەریمێکی سەرگەردان، بەڵام لەژیر سایەی دەسەڵاتێکی هاوبەشی پارتی و یەکێتیدا، بەبەراورد بە بەشەکانی تری عێراق، بووە ناوچەیەکی ئارامتر و سەقامگیر تر لەباری ئەمنییەوە، بەتایبەتیش کە هەرێم نەبووە بەشیک لە بەیەکدادانی قەومی تایفی و مەزهەبی کە خوارو ناوەراستی عێراق لە جەنگی یەکلایی کردنەوەی دەسەڵاتی بزوتنەوە کۆمەڵایەتیە بۆرژوازیەکانی، دەرگیری ببوو.

روخانی رژیمی بەعس، برگەیەکی دیاریکراو یان ویستگەیەکی گۆڕانکاری نیوان هەرێم و بەغدا بوو. تا ئەوکاتەی رژیمی بەعس لەسەر کار بوو، خەڵکی کوردستان هەمیشە لە دڵەڕاوکیی گەرانەوەی رژێمی بەعسدا بوون. دەسەڵاتی بزوتنەوەی کوردایەتی، بە پاساوی بوونی هێزەکانی بەعس لەودیو سنورەکانی هەرێم، لەلایەکەوە شەرعیەتی دەسەڵاتدارێتی خۆی دادەسەپاند و هاوکاتیش شانی خۆی لە سەرەتاییترین ماف و داخوازی و ویستەکانی خەڵکی کوردستان خاڵی دەکردەوە و ئاراستەی نارەزایەتی جەماوەری بە ئاقاری دەسەڵاتی مەرکەزدا ئاراستە دەکرد.

کەوتنی دەسەڵاتی بەعس، ئەو چەکەی لەدەستی حزبەکانی بزوتنەوەی کوردایەتی دەر‌هێنا کە خەڵکی کوردستان بە هیزەکانی بەعس بترسێنی و شانی خۆیشی لە بەرپرسیاریەتی خاڵی بکاتەوە. ئەم دۆخە بەتایبەتی نەمانی دەسەڵاتی بەعس دەروازەی بەرووی نارەزایەتی جەماوەری بەدژی دەسەڵاتی هەرێمدا، کردەوەو یەکەمین شەپۆلەکانی نارەزایەتی جەماوەری بەدژی دزی و تاڵانی و گەندەڵی و بزوتنەوەی کوردایەتیدا، لەسەراسەری کوردستاندا دەستی پێکرد.

بەڵام دەستپیکردنی بزوتنەوەی نارەزایەتی جەماوەری، دیسان لە هەریمێکی بێ ناسنامەی حقوقیدا دەچووە پێشەوە، دەسەڵاتی بەعس روخا، کۆمەڵگەی عێراق، رووبەرووی بۆشایەکی سیاسی و دەسەڵاتدارێتی بۆوە، بەپێچەوانەی هەریمی کوردستانەوە ناسنامەی دەوڵەتی و حقوقی لەدەست نەدا، بەڵام بۆشایەکی سیاسی و ئەمنی و ئیداری سەراپای عێراقی داگرت، بەپێچەوانەوە کوردستان تاکو ئیستا کە بەوێنەی جغرافیایەکی خاڵی لە پیناسەی حقوقی چ لە ئاستی عێراق و چ لە ئاستی نیودەوڵەتیدا، پەلوپۆی دەکوتی.

بنیات نانەوەی عێراق و هەوڵ بۆ دامەزراندنەوەی ستراکتۆرەکانی دەسەڵاتدارێتی، بووە چوارچێوەی ململانیی هیزو بزوتنەوە کۆمەڵایەتیەکانی بۆرژوازی عێراقی بۆ دەوڵەتیکی تر بە ناوەرۆکێکی نوێوە، کە هیزە دەرەکیەکان لە ئەمریکاو غەربەوە بۆ ئیران و تورکیا و جهانی عەرەبی، رۆڵی سەرەکیان تیادا هەبوو. وە ئەوان بوون جوڵە و ئاراستەی سیاسی و نەخشەی حزب و لایەنە سیاسیەکانی عیراقیان ئاراستە دەکرد، هەریمی کوردستان لەم ململانێیەدا لەگەڵ ئەوەدا خاوەنی دەسەڵاتی خۆی بوو، بەڵام رۆڵی لاکەوتەو پەراوێزی لە بنیات نانەوەی دەوڵەتی عێراقدا هەبوو. ئەوەی بۆ بزوتنەوەی ناسیونالیستی کورد گرنگ بوو، سیاسەتی بەشدار بوون و رەوایەتی دەسەڵاتی سیاسی هەریم و پچرینی پۆست و بەشی داهات بوو لە سامانی عیراقیدا، نەک وەڵام دانەوە بە پرسی بێ ناسنامەیی و حقوقی خەڵکی کوردستان، کە لەهەموو بارێکەوە تاڕادەیەکی باش زەمینەی ئامادەبوو.

لەو کاتەوە واتە لە کاتی روخانی رژیمی بەعسەوە بۆ ئیستا سەرباری هەموو ئەو ئاڵوگۆڕانەی لەسەر ئاستی دنیا، ناوچەکە، بەتایبەتیش عێراقدا پێکهاتووە، وە بەجیا لە گۆرانی تا رادەیەک کەمی هاوسەنگی ‌هیزی بزوتنەوە سیاسی و کۆمەڵایەتیەکان، بەڵام دۆخی هەریمی کوردستان، لەئاستی پایەییدا  زۆر لە ساڵی ٢٠٠٣ و تەنانەت لە ساڵی ١٩٩١ دوور نەکەوتۆتەوە. هێشتا ئایندەی سیاسی هەرێم نادیارە، پێناسە حقوقیەکەی هەڵواسراو و ئایندەی سیاسی قەوارەی هەرێم تا ڕادەیەکی زۆر بوون و نەمانی بەندە بە ئاڵوگۆرەکانی ناوچەکەو بەتایبەتیش تیکچوونی باڵانسی هیز لەگەڵ بەغدا.

دیارە گۆرانی هەلومەرجی سیاسی لە عێراقدا بە بەراورد بە هەرێمی کوردستان خێراترە، عیراق سەرباری هەموو ئەو کیشانەی هەیەتی لەباری ئەمنی، ئابوری و سیاسی و ململانێی ناوخۆی دەسەڵات و کیشەکانی لەگەڵ وڵاتانی ناوچەکە، بەڵام بەو هۆیەوە دەوڵەتێکی بەرەسمی ناسراو نێودەوڵەتی و خاوەنی تەعەهودات و پەیوەنییە نیودەوڵەتیەکانە، توانای تیپەراندنی هەلومەجی سیاسی هەیە و رێگای گەڕانەوەی بۆناو کۆمەڵگەی نێو دەوڵەتی ئاسان و بێ کێشەترە. ئەم دۆخەی ئیستا لە عێراقدا هەیە ناتوانێت تا چەند دەهەی تر بەم جۆرە درێژە بکێشێت. ئەمەش راستەوخۆ کاریگەری لەسەر پرسی ناوخۆیی عێراق و بەتایبەتیش لەسەر قەوارەی هەرێمی کوردستان هەیە.

مانەوەی تا ئێستای قەوارەی هەرێمی کوردستان و دەسەڵاتدارێتی بزوتنەوەی کوردایەتی بەسەر کۆمەڵگەی کوردستاندا، بەجیا لە زۆری چەکی هیزی ئەحزاب و کۆنترۆڵی داهات و وابەستەبوون بە وڵاتانی ناوچەکەوە، راستەوخۆ پەیوەندی بە دۆخی ناسەقامگیر و لاوازی دەوڵەتی عێراقەوە بووە. واتە بزوتنەوەی کوردایەتی لەسەر حسابی لاوازی ناوەند لەهەرێمدا هەمەکارە بووەو دەسەڵاتی خۆی بەشیوەی سەربەخۆ و بێ پابەندبوون بە حکومەتی ناوەندییەوە درێژە پێداوە. ئەم چەند ساڵەی دوایی رەوتی پاشەکشەی دەسەڵاتی هەرێم لەبەرامبەر کەم کەم پێگرتنەوەی دەوڵەتی عێراقدا، دەستی پێکردووە و بەردەوام دەبێت. ئەمەش قەوارەی هەرێم بەم جۆرەی ئیستا هەیە ناهێڵێت و ئایندەیەکی تر دەخاتە بەردەم هەرێم و تەواوی قەوارەی سیاسی کە پەیتا پەیتا رووی لە باڵادەستی دەوڵەتی عێراقدایە بەسەر مەسەلە چارەنووسازەکانی هەریمدا، لە پرسی سنورەوە بۆ داهات و خاڵە گومرگی و دەروازە سنوریەکان، تا دەگاتە پرسی فرۆشتی نەوت و پەیوەندییە نێودەوڵەتی و ناوچەییەکان و پاراستنی سنورەکان و...تاد. هاوکات هیرشی سەبازی و گوشارەکانی دەوڵەتی تورکیا و ئیران، لەدرێژەی خۆییدا دەتوانێت هەلومەرجی سیاسی کوردستان بگۆرێت و دەسەڵاتی سیاسی بزوتنەوەی کوردایەتی ناچار بکات، بە تەواوەتی بچیتە ژێر چەتری دەسەڵاتی ناوەندییەوە.

بێگومان تا ئەو کاتەش دەسەڵاتی سیاسی لەدەستی پارتی و یەکێتی و بزوتنەوەی کوردایەتیدا بێت، هەر ئاڵوگۆر و تێکچوونی هاوسەنگی هیزێک بەهەر ڕیگایەک بەتایبەتیش ئەگەر لەرێگای بەکارهێنانی هیزەوە بێت کاریگەری راستەوخۆی لەسەر ژیان و گوزەرانی خەڵکی کوردستان و ئایندەی سیاسی کوردستان دەبێت. بەڵام ئەم چارەنووسە بۆ ئایندەی سیاسی کوردستان حەتمی و بڕاوە نییە و دەکرێت ڕیگاچارەو ئەلتەرناتیفێکی تر ئایندەی سیاسی کوردستان بە ئاقارێکی تردا ببات. لە بەشی داهاتوودا لەسەر ئەو ڕیگاچارەو ئەلتەرنایڤە دەدوێن.

ماویەتی

  • 1