ئەمە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

 

لە جوغزی سەربەخۆییدا

كاتێك فەیلەسوفی فەرەنسی شارل فورییە كە بە یەكێك لە سۆشیالیستە تەوباوییەكان دادەنرێت لە ساڵی 1837 وشەی فیمینزمی داڕشت، لەو باوەڕەدا نەبوو كە ئەم وشەیە ساڵ لە دوای ساڵ و قوناغ لە دوای قۆناغ لە تێكڕای جیهاندا بە فراوانی بڵاودەبێتەوە، و جێی خۆی لە فەرهەنگەكانی زمان و لە بوارەكانی فەلسەفە و سۆسیۆلۆجیا و سیاسەت و ئابووری و كەلتوور، دەكاتەوە، و دەبێتە فاكتەرێكی كاریگەر لە توێژینەوە و بابەتەكانی گەشەپێدان، و لە چەندین بزوتنەوەی جۆراجۆر كە تا ئێستا سنووری لە سەرجەم جیهاندا بە كراوەی ماوەتەوە، خۆی دەبینێتەوە، و بە ڕەوتی هەمەچەشن و بە پاندبوون بە ناكۆكی و ململانێكانی كۆمەڵگا ناوخۆییەكان، و كۆمەڵگای مرۆڤایەتی بە گشتی خۆی وەك ئامرازێكی تێكۆشان فەرز دەكات، و ئەوە بوو فیمینزم سەڕەڕای یەكەمین ڕەوتی لە سەدەری نۆزدەهەمدا وەك فیمینیزمی لیبرالی دەركەوت و پاشان فیمینیزمی ماركسی و دوواتر فیمینزمی ڕادیكالی، و پاشان چەندین ڕەوتی دیكە كە تایبتمەندە لۆكاڵییەكانی ڕۆڵی لە شوناسی بینیەوە، دەكرێ بە گشتی فیمینزم بە تێكڕای ئەو بزافانە بووترێت كە لە پێناوی بنیاتنانی یەكسانی سیاسی و ئابووری و تاكەكەسی و كۆمەڵایەتی نێوان سەرجەم ڕگەزەكان تێدەكۆشن.

سەرهەڵدان و بیرۆكەی فیمینزم ئەگەر لە سەرەتاوە لە كوردستانی باشوردا بەو ناوەوە خۆی نمایش نەكردبێت، و ئەگەر بەو ڕەوتەی جیهان كە لە نموونەی رۆژاوا لە مێژوودا هەبوو لە چوارچێوەی ڕەوتێكی بەم جۆرە خۆی گەڵاڵە نەكردبێت، بەڵام دوو هۆكار هەبوون كە نزیكبوونەوەیك لە بۆچون و تێگەیشتن بۆ ئەم چەمكە هەبێت. یەكەم هۆكار بابەتییە كە پەیوەندی بە زیادبوون و پەرەسەندنی هۆشمەندی تاكە سەبارەت بە كارابوونی لە پرۆسەی گۆڕانكارییەكان و نەهێشتنی جۆرەكانی چەوساندنەوە كە ژنی كوردستان وەك پیاو دووچاری چەوساندنەوەی نەتەوەیی و كۆلۆنیالزم دەبۆوە، سەڕەڕای چەوساندنەوەی كۆمەلایەتی و چینایەتی بە هۆی نەریت و كەلتووری باو و هەژموونی سەلەفی ئاینی. كاركردن بۆ نەهێشتنی ئەم چەوساندنەوەیە تەنها لە بیروڕاو و لە ئەركی ژنانی كوردستاندا نەبووە، بەڵكو پیاوانیش هەبووە كە بە هۆشمەندییەكی بەرز و یەكسانیخوازییەوە ئەم بابەتەیان بە ئەركی خۆیان زانییوە. ئەوەی جێگای سەرنجە جگە لە ناودارانی ژنان لەم بوارەدا كۆمەڵێك پیاوانی كورد یان بە ڕەچەڵك كورد نەك تەنها لە كوردستان وەك حاجی قادری كۆیی، و مەلای گەورە، و پێكەس و ئەمین ڕەواندوزی، بەڵكو لە ناوچكە وەك قاسم ئەمین لە میسر و رسافی و زەهاوی لە عێڕاق پێشڕەوی كاروانی داكۆكیكردن لە مەسەلەی ژنان بوونە. هۆكاری دووەم پەیوەندی بە تێكەڵ بوونی شارستانییەكان و كارتێكردنی گۆڕانكارییەكانی جیهانە لە سەر كۆمەڵگای كوردستان، بۆیە چەمكەكانی ئازادی و ماف و یەكسانی ژن و پیاو و عەدالەت لە گەڵ سەركەوتنی شۆڕشی ئۆكتۆبەر لە سالی 1917 لە كوردستاندا بڵاو بۆوە، و لە بۆچونی ناودارانی فیمینزمی ژنان و پیاوانی پێشكەوتنخواز و شاعیران ڕەنگی دایەوە، و هەر بۆ نموونە ئەم بابەتە لە شیعرەكانی زەینب خان كە خوشكی دڵداری شاعیرە ڕەنگ دەداتەوە.

دووای دووەمین شەڕی جیهان وەرچەرخانێكی چلۆنایەتی لە مەسەلەی فیمینزم لە كوردستانی باشوردا هاتەكایەوە، ئەوەیش درووست بوونی رێكخراوەكانی ژنانە كە ڕۆڵیكی بەرچاویان هەبوو لە بواری كاری رێكخستن و ئاراستەكردنی تێكۆشان بۆ داكۆكیكردن لە مەسەلەی نیشتمانی كوردستانی و لە مەسەلەی ئازادی ژنان.

داكۆكی كردنی ژنانی كوردستان لە مەسەلەی نیشتمانی كوردستان و تێكۆشان بۆ نەهێشتنی چەوساندنەوەی نەتەوەیی تەنها لە دووای دووەمین شەڕی جیهانی نەبووە. جگە لە بەشداری ژنان لە كاری سیاسی پێش دامەزراندنی دەوڵەتی عێڕاق، و بەشداریكردنی ژنان بە پێی هەلەمەرجی باو لە شۆڕەشەكان، ژنانی شارەكان لە كاری سیاسیدا بەشداریان كردووە، و هەر بۆنموونە ژنانی سلیمانی لە دووای ڕاپەڕینی بەردەركی سەرا لە ساڵی 1930دا یاداشتێكی ناڕەزاییان پێشكەشی مەندوبی سامی بریتانییان كرد و داوای مافی نەتەوایەتی گەلی كوردیان كرد.

لە تێكڕای شۆڕشەكانی گەلی كوردستان لە دووای دووەمین شەڕی جیهانەوە تا ئێستا هاوكات لە گەڵ بەشداری ژنانی كوردستان لە مەسەلەی نیشتمانی كوردستانی مەسەلەی یەكسانی و ئازادی ژن ئەجیندەی تێكۆشان بووە، و لە دووای ڕاپڕینی ئاداری 1991 قۆناغێكی نوێی ئەم تێكۆشانە دەستی پێكرد.

ئەم قۆناغە نوێیە بریتی بوو لە بەشداری ژنان لە ناوەندەكانی بڕیاڕدا كە لە سەرەتاوە ژمارەی ژنان لە یەكەمین پەرلەمانی كوردستان حەوت ژن بوو و ئەو كاتەش پەرلەمان بە هۆی عەقلیەتی پیاوسالارییەوە قایل نەبوو یاداشتێكی داواكاری ژنان بخاتە ئەجیندەی كارەكانییەوە، بەڵام ئەم ڕەوشە بەم جۆرە نەما و كار گەیشتە دانانی 30% كۆتا بۆ ژنان و زیادبوونی ڕێژەی ژنان لە ناوەندەكانی بڕیاڕدا و هەمواركردنی هەندێ ماددەی قانونی سزادان و هەمواركردنی قانونی باری كەسێتی و بڕیاڕدانی قانونی نەهیشتنی توندوتیژی خێزانی، كە تێكڕای ئەم هەنگاوانە بە تیكۆشانی بزوتنەوەكانی ژنان و ڕێكخراوەكانی كۆمەڵگای مەدەنی و تێكۆشانی كۆمەڵگا بۆ یەكسانیخوازی هاتۆتە دی.

لە هەلومەرجی ئەمڕۆدا سەڕەڕای ئەو هێرشانەی كە دەكرێتە سەر رێكخراوەكانی ژنان و داكۆكیكەران لە رێكخراوەكانی كۆمەڵگای مەدەنی بۆ پرسی ژنان و ئەو شێواندنەی كە بە مەبەستێكی دیاریكراو لە كاتی هەر ڕووداوێكی تەوندوتیژی یان كوشتنی ژنان دەكرێت و جۆرە گوتارێك دەوترێت "ئایا رێكخراوەكانی ژنان چییان كردوە؟"، مەبەستی ڕاستەقینە بازدانە بە سەر ئەركی سەرەكی حكومەت كە بەرامبەر پاراستنی ژیانی هەر مرۆڤێك بەرپرسیارە، و هەنگاوەكانی بۆ نەهێشتنی توندوتیژی و پاراستنی ژنان لە ئاستی پیپَویستدا نییە، كەچی بۆ چەواشەكردنی ڕای گشتی هێرش ئاراستەی ڕێكخراوەكانی ژنان دەكرێت.

لە ئاكامی ئەو پەرەسەندنانەی بە سەر كۆمەڵگای كوردستاندا هاتووە كە كۆمەڵگایەكی داخراو نییە، لە هەلومەرجی ئەمرۆدا بزافی فیمینیستی بە بۆچونی جیاوازە لە كوردستاندا بوونی هەیە. بە شیوەیكی پراكتیكی شوناسی ئەم بزافە لە ڕوانگەی ئەركەكانێتی كە لەم خاڵە سەرەكییانەدا دیارە:

ـ تێكۆشان بۆ تواناسازی ژنان و یەكسانی جەندەری لە سەرجەم بوارەكاندا، بەتایەتی لە ناوەندەكانی بڕیار.

ـ كاركردن بۆ گەشەپێدانی مرۆیی بەردەوام كە هەژاری و پەراوێزخستنی ژنان نەهێڵێت و تەندروستی و ژینگەی لەبار دابین بكات.

ـ داكۆكیكردن لە سەرجەم ئازادییەكان و بەشداریكردن لە تێكۆشان بۆ ڕۆشنفیكری و عەقلایەت و پرۆسەی بە مەدەنیكردنی كۆمەڵگا.

ـ بەستنەوەی سەرجەم ئەو ئەركانە بە ئەركی تێكۆشان لە پێناوی وەدیهێنانی مافی بڕیاڕدانی چارەنووس گەلی كوردستان و سەربەخۆیی كە لەمەشدا ژنانی كوردستان ڵاپەڕەی پڕشنگدار و داستانیان لە پێشمەرگایەتی و بەرەنگاربوونەوە و كاری سیاسی هەمەجۆریان تۆمار كردووە.

بەم جۆرە شوناسی فیمینیزمی كوردستانی بۆ یەكسانی جەندەری و سەربەخۆیی كوردستان دەبێت.

  • 1