هاوڕێ‌ نەهرۆ- نەرویج

سەرەتا دەبێ بپرسین كە بۆچی ژن وەك پێگەو دەسەڵات بەدرێژایی مێژوو دۆڕاوە؟ بۆچی پەیگەی ژن بەدرێژایی مێژوو لەنێو ئایینەكان بەچاوێكی كەم و شەڕانگێز سەیركراوە؟ بۆچی بەپێی ئاماری ٢٠١١ لە ١٩% نوێنەرانی پەرلەمانتاران لەجیهان ئافرەتن؟ ئەوانیش زۆربەیان لەوڵاتە ئەسكەندنافیەكانە. بەپێی ئاماریكی دیكە لەساڵی ٢٠٠٨ رواندا تاكە وڵاتە كە لە ٥٦% نوێنەری پەرلەمانیان ژن بێ، بۆچی تا ئێستا لەكوردستان بەپێ چەمكی كۆتا مامەڵە لەگەڵ رێژەی ئافرەت دەكرێ لەهەڵبژاردندا؟ لێرەدا روونترە لەبری ژن بڵێن مێینە، بۆچی تا ئێستا ئەندرو سەنترالیزم ( نێرینەی سەنتراڵ ) بەسەر جیهاندا زاڵە بەرانبەر بەگینو سەنتراڵ ( مێینەی سەنتراڵ )؟ بۆچی تائێستا بزوتنەوەی فیمینیستی لە ئەوروپا بوون و چالاكی هەیە، لەكاتێكدا دەبێ تێكڕای مرۆڤایەتی داوای پەێرەوكردنی مافی مرۆڤ بكەن بەبێ جیاوازی رەگەزی؟ بۆچی ئەم تایبەتمەندییە؟ گەرچی وەك ئینگلس لەپەرتوكی ( بنەچەی خانەوادەو موڵكیەتی تایبەتی و دەوڵەت ) ئاماژەی بۆدەكات. لەچەرخی بەردین دەسەڵات بەدەست ژنەوە بووە، ژن چەند پیاوێكی هیناوە! مناڵەكانیان بەنێو دایكیانەوە بانگ كراون، تەنانەت بیرۆكەی دۆزینەوەی كشتوكاڵ بۆبیری تیژی ژن دەگەڕێتەوە، ژن لەماڵەوە هەم مناڵی بەخێو دەكردو هەم كاری كشتوكاڵیی سەرەتایی دەكرد. پیاویش لەدەرەوە خەریكی راووشكار بوو، بەڵام لەسەردەمی دۆزینەوەی ئاسن (میتاڵ) گاسن پەیدا بوو، كاری كشتوكاڵی گەشەی كردوو پێویستی بەهێزی ماددی و فیزیكی زیاتر بوو، كە ژن دەرەقەتی نەهات، بۆیە پیاو بەم كارە بەرهەمهێنەرە هەستاو ژنیش وەك بەخێوكەری مناڵ و كاری ماڵەوە پاشەكشەی كرد. ئینگلس دەڵێ" دابەشبوونی كار یەكەم شكستی مێژوویی رەگەزی مێیە". هەندێ بۆچوونی زانستی هەیە گوایا قەوارەی ئەقڵی ژن لە پیاو بچوكترە، بەڵام هەر زانست ئەوەی دووپاتكردۆتەوە كە پردی نێوان ئەقڵی راستی ئافرەت و ئەقڵی چەپی لەهی پیاو بەرینترە، بەو مانایەی ئەقڵی ئافرەت دەتوانێ لەیەككاتدا چەند ئیشێك پێكەوە ئەنجامبدا، یان هەر وەك سیمۆن دی بۆڤوار لەپەرتوكی ( رەگەزی دیگەر ) یان جنسی دووەم باسی دواكەوتنی شوناسی ئافرەت دەكا لای هەندی كەس گوایا بۆ لایەنی بایلۆجی و سێكسی دەگەڕێتەوە، بۆ نموونە هەندێ پێیانوایە هێلكەی ئافرەت تەمبەڵەو لەحاڵەتی پاسیڤدایە ! بەڵام تۆی پیاو جوڵەی زیاترە، لە پروسەی موتربەكردندا ئەوە تۆ وەكەیە دەچێ بۆ تروكاندنی هێلكەكە، هەندێكەش ئاماژە بە سایكۆلۆژیەتی ئافرەت دەكەن كە دەست پێشخەر نییەو و رۆڵی پێكراو دەبینێ! كەچی لە هاوكێشەكەدا پیاو دەست پێشخەرو بكەرە. ئەمەش دیسان دەگەڕێتەوە بۆ پەروەردەی ئایینی و كۆمەڵایەتی و شارستانی، رەنگە لە وڵاتانی پێشكەوتوودا ئەم پروسەیە پێچەوانەكەی راست بێ، ئافرەتیان دەست پێشخەرەو خۆی بەبكەر دەزانێ! ئەگەر لەبارەی میژووی ئایین و خوداوەندەوە باس بكەین سەرەتا شوناسیان بێ لایەن بوو بەڵام دواتر خوداوەندی مێینە سەریهەڵدا، وەك عەشتار لای بابلییەكان ( بیرۆكەی بە پیت ) ئیزیس یش لای میسریەكان گوایا سیفەتی ئەم خوداوەندە دڵ سەخت و راڕا بووە، وەك سیفەتی هەندێ ئافرەت. لێرەدا ئەگەر وەك گریمانی زانستی بەپێ یاسای ئۆمی كارەبایی ئیش لەسەر رەفتاری ئافرەت بكەین كە بۆ چی ڕا ڕایە! وەك ئاشكرایە لە یاسای ئۆم دا تەوژم بە واتای ڤۆڵتیەیە لەسەر بەرگەگرتن، ئەگەر وەك گریمان لەباتی تەوژم رەفتار دابنێن، لە جیاتی ڤۆڵتییەش خوێن دابنێن، بەرگەگرتنیش نیشانەی جەستەیە بێ، ئەوە لە كاتێ سوڕی خوێنی مانگانە لای ئافرەت رێژەی خوێن زیادو كەم دەكا هەر بۆیە ئاكام رەفتاریان لەو ماوەیە شپرزەیە بەڵام لای پیاو بە درێژایی زەمەن خوێن رێژەیەكی نەگۆرە! ئەمە وەك گریمان لە نێوان یەكەی بایلۆژی و یەكەی كارەبایی جەستە! كەچی دواتر سەردەمی خوداوەندی دووانگی وەك نمایندەی هەردوو رەگەز هاتەكایەوە بۆ نموونە ( ئیزیس و حوریس ) لای میسرییەكان! (عەشتروت و ئەدۆنیس) لای فینیقیەكان، بەڵام دواتر لای ئەفسانەی ئاشوری و ئەغریقیەكان وێنای سەركەوتنی هێزی نێرینەیان نەخشاند لە نێو جیهانی سروشتدا ! هەربۆیە دواتریش پێناسەی خوداوەند لای ئایینە ئاسمانییەكانی شوناسێكی نێرینەیە، تەنانەت هەرسێ ئایینەكە كە دیالۆگ لەگەڵ بەندەكانیان دەكەن لەروانگەی زمانەوانی نێرینەوە لەگەڵیاندا دەدوێن! لەدیالۆگی نێوان خوداوەندو بەندەكان شوناسی مێینە ونكراوە، یان وەك پاشكۆ سەیركراوە. جگە لەم سەرنجە تەنانەت لەنێو دەقی ئایەتەكاندا، لە گەواهیدا دوو ئافرەت دەخرێتە بەرانبەر پیاوێكەوە، ئافرەت لەمیراتدا بەشی كەمتری بەردەكەوێ، لە هەندێ شوێندا ئاماژە بەوە كراوە كە ناقس عەقڵەو لە كاتێ نوێژدا سروتی نوێژی ئایینی بەتاڵ دەكاتەوە. لەراستیدا دەسەڵاتی دەقی ئایینەكان پڕە لەتەوهین و نزم سەیركردنی شوناسی مێینە. دیارە من لێرەدا ئاماژە بە تێكڕای وردەكارییەكان ناكەم، لەسایەی ئایینی مەسیحی لەشەستەكانی ئەم سەدەیە لەوڵاتی نەرویج ئەو كچەی پاكیزەیی خۆی لەدەست بدایە، سزاكەی بەو شێوە بوو، كە لەقەراغی ئاوی دەریا بە بەردێكەوە بەستویانەتەوەو لەكاتی هەڵكشانی ئاوەكە پەیتا پەیتا قوربانیەكەی خنكاندووە، تەنانەت لەچیرۆكی میتافوری ئادەم و حەوا بەپێی زانیاری من تەنیا ناوی هابیل و قابیل هاتووە، گەرچی خۆشكی یەكتر دەهێنن. لەراستیدا خوشكی خۆیانە لەسكێكی تر، ئاماژە بە ناویان نەكراوە. دواتر قەدیس ئەمبراوز دەڵێ" حەوا ئادەمی بەرەو تاوان بردووە، ئادەم حەوای نەبردووە، ئەوەی حەوا بەرەو تاوانی بردووە شایانی ئەوەیە وەكو بەرێزێك پێشوازی لێ بكرێ". زۆر نووسەری دی لەگریك و ئەوروپا سەریانهەڵداوە كە بەچاوی نزم سەیری شوناسی ئافرەتیان كردووەو دەكەن. بۆ نموونە فریدرێك نیتشە دەڵێ" ئەگەر چووی بۆلای ئافرەت قامچییەك لەگەڵ خۆت بەرە، یا قامچیەكەت بیر نەچێ"، وەك وێناكردنی سایكۆژییەتی ماسوشیی ئافرەت كەحەزی لە لێدانە، ئاخۆ ئەمە چەند لەگەڵ دەرونشناسی مودێرن دێتەوە؟ بەرای من نیتشە لەروانگەی سادییەوە سەیری ئافرەتی كردووە. یان فیتاغۆرس دەڵێ" پرەنسیپی خێر لە سیستەم و نورو پیاوەوە سەرهەڵئەدا، پرنسیپی شەڕو خوڵقێنەری ئاشوب لە ئافرەت و تاریكییەوە پەیدا ئەبێ". نووسەرێكی دی بەناوی هیبوناكس دەڵێ" ئافرەت لەدوو رۆژدا خۆشی بەپیاو دەبەخشێ، یەكەم لەشەوی زاوابووندا، دووەم لە ناشتنی لەگۆڕدا". لەلایەكی دیكەوە ئەرستۆ دەڵێ" ئافرەت بۆیە ئافرەتە لەبەر ئەو نوقسانییەی كە تیایەتی، هەر بۆیە لەماڵەوە دەبێ پاشكۆی مێردەكەی بێ". فەیلەسۆفێكیش وەك ئوغست كونت دەڵێ" مێینە منداڵبوونەوەیەكی بەردەوامە ) (الگفولە الدائمە). ئەم منداڵبوونەوەی بایلۆژییە بەرەو لاوازی فیكریی دەبا، تاكە رۆڵی ئەم گیانلەبەرە بە سۆزو هەڵچووە ژن بوون و ماڵەوەیە، كەچی لە بەشی دووەمی پەرتوكەكەیدا پەیگەی ئافرەتی گەیاندە خوداوەند، لەبەرئەوەی كاریگەری خوشەویستی ئافرەتی لەسەربوو. بۆیە نابێ بڕوا بەقسەی نووسەران بكەین، لەبەرئەوەی لەژێر كاریگەری زەمەنیدا دەقەكانیان دەنووسن! بەلزاك و برۆدۆنیش كۆنەپەرەستترین رایان سەبارەت بەشوناسی ئافرەت هەبوو، هەر بۆنموونە بەلزاك دەڵێ" چارەنووسی ئافرەت و تاكە سەرفرازی مێژوویی ئەوەیە پاڵ بەدڵی پیاوەوە بنێ، دڵی بۆ لێ بدا"، برۆدۆنیش بەهۆی بنەچەی لادێی بوونییەوە دەیگوت" ژن لەنێوان ئەم دوو حاڵەتە بەدەر نییە، یان خۆشەویستە، یان ژنی ماڵەوەیە". هەروا برۆدۆن هەوڵیدا پەیوەندی نێوان بزوتنەوەی ئافرەتان و سوسیالیزم ببچڕێنێ، وێڕای دژایەتیكردنی ژن لەلایەن دەسەڵاتی ئاینییەوە، بەڵام شوناسی ژن لەمێژوودا ئەگەر بە رێژەیەكی كەمیش بێ شوێن دەستیان دیارە، بۆنموونە مەدام كوری كەخەڵكی پۆڵۆنیا بوو، كە لەساڵی ١٩٣٤ مرد، خاوەنی تیئوری هەڵسوڕانی تیشكە، دووجار خەڵاتی نۆبڵی وەرگرت، یەكەم لە بواری فیزیاو دووەم لەبواری كیمیا. شایانی باسە لە بواری كیمیا رەگەزی بۆڵۆنیوم و رادیۆمی دۆزییەوە، لەخۆشەویستی پۆڵۆنیا ناوی لەو رەگەزە كیمیاوییە نا بۆلۆنیوم. لەبواری ئەدەبیشدا "ئەجاسا كریستی" مان هەیە، بەڵام جێگای داخە ئەویش چووە لەنێو شەڕانگیزی و ئەگرەسیڤ و ئەدەبی تاوان دەنووسێ، گەرچی ئەم بابەتە بەشیك بێ لە واقیع، بەڵام پانتایی خۆشەویستی لە یادەوەری ئافرەت بەرینترو زۆرترە، دەكرا رۆمانەكانی كریستی لایەنی رۆمانسی زاڵ بووایە. تەنانەت لە بواری زمانیش ئافرەت جیاكراوەتەوە، ئێمە وەك میللەتی كورد تەنیا لەدیالێكتی بادینی ئیش لەسەر ئەو جوداییە كراوە، ئاخۆ لەبەر ئەوەیە واقیعی كۆمەڵایەتی بادینان دواكەوتووە، یان دەسەڵاتی زاراوەی بادینی كۆنترە؟ بۆیە بواری ئیشكردن لەسەر زمان و تایبەتمەندییەكانی بۆیان رەخساوە، كەچی وەك دەبینین لەزاراوەی موكریانی و سۆرانیدا ئەم جیاكارییە رەگەزییە نەكراوە، ئاخۆ دەبێ لەبەر روانگەی پێشكەوتنیان بێ بۆشوناسی ئافرەت، یان مێژووی زاراوەكە تازەیەو بواری ئیش لەسەركردن بۆی نەڕەخساوە، ئەوەش ئاییندەو زەمەن وەڵامی ئەداتەوە.

 

هاوڕێ نەهرۆ- نەرویج/ شوناس و زەمەن

شوناسی زەمەنی لە چەندین ئاست دا بوونی هەیە بۆ نموونە لەسەر ئاستی سروشت، وەرزەكان، زستان و بەهارو هاوین و پایز شوناسی زەمەنی سروشتین كەواتە سروشت هەڵگری شوناسی زەمەنی یە، هەر بۆیە لەرووی زمانەوانییەوە سروشت پێناسەیەكی نەگۆر هەڵناگرێ بگرە هەر وەرزێك دابەشكراوە بەسەر چەند مانگ و مانگیش بەسەر هەفتەكاندا و هەفتەش بەسەر رۆژو شەودا، رۆژیش بەسەر شەفەق (گزنگ) و بەیانی و نیوەرۆ ئێوارەدا، شەویش بەسەر دوو كوت دا تەنانەت كەشی هەوا ساردە یان گەرمە، ئەمانە تێكرا دەكرێ ناوی لێبنین شوناسی زەمەنی سروشت، ئەم شوناسە سەرەتا لە نێو سروشت دا بوونی هەبووە بە پێ میكانیزمی دیارو نادیار ئیشی خۆی كردووەو دەكا، هەر وەك ئاشكرایە سەرەتا سروشت هاتۆتە كایەوە لە ئەنجامی تەقینەوەی كەونی دواتر یەكە بایلوجیەكان بەپێ زەمەن دروست بوون و گەشەیان كردووە تا گەیشتۆنەتە مۆدیلی ئینسانی ئێستا، لەڕاستی دا ئینسان كوپی و بەرهەمی سروشتە بۆیە نامۆ نییە ئەو سیستەمانەی لە نێو سروشت دا بوونی هەبووە دواتر لە یەكەی بایلوجی ئینسان دا رەنگی داوەتەوەو بەرجەستە بووە، ئەوەی پەیوەندی بە بابەتەكەمانەوە هەبێ شوناسی زەمەنی یە، كە لە نێو یەكەی سروشت گوزراوەتەوە بۆ یەكەی بایلوجی ئینسان هەر بۆیە ئینسان هەڵگری كاتژمێری بایلوجی یە لە یادەوەریی دا بۆ نموونە ترپەی دڵی ئینسان یان هەر گیانلەبەرێكی تر بە پێ خولەك دەژمێردرێ و لێدانی لەساتەوەختی دیاریكراو نە گۆرە! كەواتە سیستەم و شوناسی زەمەن لە ناخی ئینسان دایە! هەر بۆیە ٤٠٠٠ ساڵ پێش ئێستا لە میزوپوتامیاو میسری كۆن سیستەمی شەستی زەمەنیان دۆزییەوە، میسرییەكانیش ٢٤ سەعاتیان دابەش كرد بەسەر دوو دوازدە دا دواتر كاتژمێری خۆر دۆزرایەوە ( المزولە الشمسیە ) سەعاتی ئاوی و قوم و مۆمی پەیدا بوو تا لەسەدەی چواردە لە ئەوروپا هەوڵدرا ئامێری كاتژمیری سپرینك و دواتر كارەبایی و ئەتۆمی لەم ساڵانەی دوایی دۆزرایەوە، دوا داهێنان كاتژمیری ( سیزیوم ) ی ئەتۆمی یە كە رێژەی هەڵەی تیا زۆر كەمە بە بەراورد لەگەڵ كاتژمێرەكانی پێشوو لەبەر ئەوەی پشت دەبەستێ بە جوڵەی ئەلێكترون لە نێو ئەتۆمی سیزیوم دا ! كەواتە مرۆڤ لە دۆزینەوەی میكانیزمی زەمەن تەنیا سەرنجی سروشت و ناخی خۆی داوە ئەو سیستەمەی لێ دەرهاویشتووە، نموونەیەكی تر لە سود وەرگرتنی مرۆڤ لە شوناسی زەمەنی سروشت ئەوەیە كە مرۆڤ شوناسی وەرزەكانی بەسەر تەمەن و ژیانی خۆی دا پەیرەو كردووە بۆ نموونە دەڵێن فڵانە كەس لە پایزی تەمەن دایە، كاتێ شوناسی پایز بۆ تەمەن دیاریكراوە بێگومان بەهاری تەمەنیش هەیە، پێش و پاشیش، دەكرێ ناوی لێ بنرێ هاوین و زستان، هاوین سەردەمی مناڵی یە، زستانیش سەردەمی پێگەیشتووییە وەك گریمان! تەنانەت لە زمانەوانیش دا دۆخی حاڵ هەیە، بۆ نموونە كەی؟ مانگ، رۆژ، ساڵ لەرستەیا بەو شێوە پێناسە دەكرێ، كەواتە وەك گوتمان شوناسی زەمەن لەسەر ئاستی یادەوەری سروشت بوونی هەبووە دواتر لەسەر ئاستی یادەوەری و جەستەیی یەكەی بایلوجی مرۆڤ دیسان بوون و ئامادەیی هەبووە تەنانەت پەریوەتە نێو زمانیش! هەر بۆ نموونە ئینسان لەرووی زمانەوانییەوە دابەش دەبێ بەسەر مناڵ و مێردمناڵ و هەرزەكارو پێگەیشتوو ( ئیختیار ) دوا ویستگەش پیری، لەسەر ئاستی رەگەزی مێ ییش دیسان شوناسی زەمەنی قەیرە كچ هەیە، بێوەژن هەیە، كچ هەیە، ژن هەیە، بە پێ زەمەنەكان ئەم ناوانە یان ئاوەڵناوانە وەك پێناسەیەك جێ خۆی دەگرێ ! ئەگەر لێرە باسی حاڵەتەكان بكەین كە بە پێ زەمەن گۆرانكاری بەسەر دێت زۆرە ! لە نێو ئەدەبیش دا فاكتەری زەمەنی یا ( كرونۆلۆژی) بەواتای زنجیرەی زەمەنی رووداوەكان بایەخی خۆی هەیە، لێرەدا من رۆمانێكم هەڵبژاردووە كە پێم وایە لەسەر شوناسی زەمەنی ئیشی كردووە، ئەویش رۆمانی (مەزرای ئاژەلەكانی ) جۆرج ئوریلە كە لەساڵی ١٩٤٦ نووسراوەو بڵاوكرایەوە، ئەم رۆمانە هەرچەندە زیاتر لە خوێندنەوەیەك هەڵدەگرێ، یەكی لەو خوێندنەوانە گوایا باسی میژووی شورشی ئۆكتۆبەر دەكا بۆ نموونە ماركس و ستالین و مەكسیم گۆرگی وەك ئەكتەر لە رۆمانەكەدا، بەراز وەك گریمان لە شوێنیان دانراوە، باسی كوشتنی بۆخارین و دركۆف و زینونیف و كامینوف دەكا تەنانەت بەسوسیالیزم دەڵی ئەنیماڵیزم! من هەقم بەوەوە نییە لە وانەیە خوێندنەوەیەكی مەبەستدار بێ ( مغرچ )! وەك تەوهین بەشورشی ئەكتۆبەرو سیمبولەكانی بەڵام من باسی رۆمانەكە دەكەم كە چۆن زەمەنی شوناسی ئینسانەكانی دابەش كردووە، لەوانەیە سودی لە كلیلەوە دمنە وەرگرتبێ وەك تەكنیك! بەڵام كاتێ سەیری فیلمی مەزرای ئاژەڵەكان دەكەیت سەرەتا ململانی یە لە نێوان كۆمەڵی ئینسان كە ئاماژەیە بۆ بنەماڵەی تزارو پادشاكانی ئەو سەردەمە، كە بە ئینسان وێنا كراون لە لایەك، ماركس و ستالین و تروتسكی و دەزگای كەی جی بی و پرولیتاریاو كۆلاك و جووتیارەكان لە لایەكی تر بە ئاژەڵ شوبهێندراون تەنانەت سیمبولی موسی و تەورات و پیاوانی كلێسا ئەرتودوكسی ئەو كات بە قەلە رەش دانراون لە فیلمەكەدا!، تێكرای سیناریوی فیلمەكە لەسەر یادەوەری سەگیك دەگێردرێتەوە و گەواهی رووداوەكان دەدەن لەسەرەتاوە تا كۆتایی، دەشی لە نێو كایەی دەسەڵات دا، ئینسانەكان دابەش بكرێن بەسەر شوناسی زەمەنی ئاژەڵ وەك شوناسی مشك و مریشك و قازو مەرو بزن و كەرو مانگاو ئەسپ و بەرازی رەنگاو رەنگ و سەگ، تێكرای ئەمانە كە ناوم هینا لە فیلمەكەدا ئامادەبوونیان هەیە، هەر جۆرە ئاژەڵێك كراوەتە نوێنەرو نمایندەی چین و توێژو كەسایەتیەكان! بۆ نموونە لەسەرەتای شورش كۆمەڵێ پرنسیپ بەرز ئەكەنەوە كە چی لە نێو شوناسی گۆراوی زەمەنی ئەم پرنسیپانە گۆرانی بەسەر دێت، بۆ نموونە سەرەتا دەڵێن چوار پێ باشە دوو پێ خراپە، ئاژەڵ نابێ ئاژەڵ بكوژێ، ئاژەڵ نابێ لە پێخەف دا بخەوێ كە چی لە فیلمەكەدا ستالین برازێكە ناوی ناپلیونە سازش دەكا لەگەڵ دوو پێ یەكان دا كە ( ئینسانن ) فێری ویسكی خواردنەوەی دەكەن وەك ئاماژەیەك بۆ دەسكەوت ! هەر بۆیە ئاشەكە كە رەمزی پیشەسازی شورەوییە بەرەنجی پرولیتاریا بونیاد نراوە لە لایەن ئینسانەكان دەتەقێنرێتەوە لە ئاكام دا ستالین تاوانەكە دەخاتە ئەستۆی ئەو بەرازەی كە ناوی سنۆبۆلە و رۆڵی تروتسكی پێ دراوە، بۆیە ستالین وەك بەرازی ژمارە دوو حوكمی ئیعدام بۆ تروتسكی دەردەكا هەروا بوخارین هەواڵەكانی هەڵدەواسێ لە دواجاردا ستالین پاشگەز دەبێتەوە لە پرنسیپەكانی بۆ نموونە گفتۆگۆ لەگەڵ ئینسانەكان دەكا لە ژێرەوە، ئیدی چوارپێ، چوارپێ دەكوژێ تا وای لێ دێت بە پێ زەمەن گۆرانكاری بەسەر شوناسی ستالین دێت و دوا وتەی دەڵێ بژی مەزرای ئینسانەكان و هەموو ئاژەڵەكان ئازاد و بەرەڵلا دەكا! هەر وەك گوتم ئەم رۆمانە كە كراوەتە فیلم چەند خوێندنەوەیەك هەڵدەگرێ، یەك لەوانە ئیش كردنە لەسەر شوناسی زەمەنی چین و تویژو سەركردەكانی، دەشێ هەر یەك لە ئێمە وەك یەكەیەكی بایلوجی لە لایەن دەسەڵاتی باڵاوە سیفەتی ئاژەڵێمان پێ درا بێ ! ئیدی نازانم پلەی ئینسانی لە روانگەی دەسەڵاتەوە سوپەرمانەكەی نیتشەیە كە مەبەستی ئەوە بوو چەمك و دەسەڵاتی خوا لە خودی خۆی دا جێ بكاتەوە رەفتارو كرداری یەكبخا و مرۆڤ بگاتە پلەی سوپەرمان ! ئاخۆ ئەم دەرفەتە بۆ هەموو كەس رەخساوە لە نێو كێشمەكێشی بەرژەوەندی ئابوری و سیاسی؟ شوناسی زەمەنی تەنانەت لە نێو ئاینەكان كاری لەسەر كراوە بۆ نموونە چەمكی دەركەوتنی ئیمام مەهدی لای مەزهەبی شیعە ئیش كردنە لەسەر شوناسی زەمەنی ئایندە، هەروا لە لایەن ئاینی جوولەكەوە گوایا لە دواجاردا پیاوێكی چاكساز دەرئەكەوێ بەناوی ( ئیلیا ) لای مەسیحیەكانیش گوایا عیسای كوری مەریەم زیندودەبێتەوە و دونیا چاك ئەكاتەوە تەنانەت لای ئاینی هندوسیش كە ئاینیكی ئاسمانی نییە ( برهمن كلا ) دەرئەكەوێ، ئەو پیاوە ئازایەی كە بەشمشیر زەمین پاقژ دەكاتەوە! لێرەدا من هەقم بەسەر ئەوەوە نییە تا چەند ئەم سیناریویە وەهم ئامێزانە راستن، بەڵام وەك گوتمان وەك شوناسی زەمەنی ئایندە، كەم و كوری و نابەرابەری دەسەڵاتی ئاینی پێ هەڵدەواسن و دەسپێرن! هەر وەك چۆن سوسیالیزم و كۆمونیزم دوا ئامانجە لای كومونیستەكان، لای ئاینەكانیش وەك یوتوبیا سیناریویەكی خەیاڵیان لە مێشكی موریدانیان چاندووە! لە درێژەی شوناسی زەمەنی لای ئاینەكان، هەر سێ ئاینە ئاسمانیەكە، شوناسی زەمەنی تایبەت بە خۆیان هەیە، بۆ نموونە رۆژی هەینی هی ئیسلامە، رۆژی شەممە هی جووەكان، رۆژی یەك شەممە هی كریستیانەكانە، تەنانەت كاتێ حەج و جەژن و رۆژە تایبەتمەندیەكانیان جیاوازە، بۆیە پێم وایە رێككەوتنێكی ( چمنی ) لە نێوان دەسەڵاتی هەر سێ ئاینە ئاسمانیەكە هەیە، هەر بۆیە شوناسی زەمەنیەكانیان یەكتر نابرن، هەر ئاینێك پانتایی زەمەنی خۆی هەیە جیا لەوی تر! مەبەستم چەمكی فیزیاوی بۆ زەمەن! سەبارەت بە شوناسی زەمەنی لە نێو دەسەڵاتیش من دەمەوێ نیمچە هەقیقەتێك بدركێنم كە ئەویش ئەوەیە تۆ وەك ( س ) كاتێ چاكەیەك بەرانبەر ( ص ) ئەكەیت مەرج نییە هەمان كات ئەو چاكە لە ( ص ) وەرگریەوە لەوانەیە لە كاتێكی تر لە ( ج ) وەریگرییەوە یان دوا بخرێ، یان لە كاتێكی دیاریكراودا قسەیەكی ڕاستت لە ( س ) گوێ لێ دەبێ مەرج نییە هەموو قسەكانی بە درێژایی خەت راست بن، ئەمە پێ دەگوترێ كایەی یادەوەری لە شوناسی زەمەنی دا! بۆ نموونە كاتێ لینین خەباتی بلیخانوفی هەڵسەنگاند دەیگوت ئەلف هەتا باء شورشگیر بوو، باء هەتا جیم لادەرو ناشورشگیر بوو! هەر بۆیە هەڵسەنگاندن چ لەسەر ئاستی كەسایەتی تاك یا هەڵویستی حزبەكان پێوانەی شوناسی زەمەنی جیوەیی بە كار بهێنرێ باشە! بۆ نموونە كەسێك یا حزبێك هەڵەیەك یان سازشێك ئەكا لە ساتەوەختێكی دیاریكراودا مەرج نییە ئێمە تێكرای میژوو هەڵویستەكانی بخەینە ژێر پرسیارەوە!  

هاوڕێ نەهرۆ- نەرویج/شوناسی شەڕئەنگێز!

 

دەشێ بپرسین ئاخۆ دەكرێ شەرئەنگیز بخرێتە چوارچیوەی شوناسەوە، بێگومان بەڵێ، شوناسی شەرئەنگیز هەیە لەبەرانبەردا شوناسی ئاشتی ئامێز هەیە لەهەمان كاتدا شوناسی شەرئەنگیز لەسەر ئاستی تاك و كۆ هەیە، بۆ نموونە، شوناسی ئاسیایی، شوناسی ئەفریقی، شوناسی ئەوروپی، شوناسی ئەمریكی، دەكرێ شوناسی شەرئەنگیزی هەر یەك لەم پێكهاتانە لەسەر ئاستی تاك و كۆ دیاری بكرێ كە لێرەدا مەبەستی بابەتەكەی ئێمە نییە! ئاخۆ شوناسی شەرئەنگیزی بایلۆجی یە یا میژووكردە ؟ شوناسی شەرئەنگیز دەشێ بایلۆجی بێ بۆ نموونەی دیاردەی ئازاردانی مناڵان یا توڕەكردنیان لە نێوان خۆیان دا لە قوتابخانە سەرەتاییەكان بەتایبەت لە نەرویج پێ دەڵێن ( موبین ) دیارەدەیەكی روونە و جۆرێكە لە دەربرینی شوناسی (ئەگرەسیڤ) هەروا لای هەرزەكاران كاتێ هورمۆنەكانی مێشك و جەستەیان دەتەقێتەوە، ئەگەر ژینگەیەكی تەندروست نەبێ وزەكانیان لە بواری چالاكی وەرزشی و رۆشنبیری و كات بەسەربردنی بەسود تەرخان بكا ئەوە شەرئەنگیزی باڵ بەسەر كۆی رەفتاریان دا دەكێشێ ! پێش ئەوەی باسی شوناسی شەرئەنگیزی ئینسان بكەین ئەوە رەگی شەرئەنگیزی لە نێو سروشت و هەروا لە نێو دەقی میتولوژی ئاینی بوونی هەیە، بۆ نموونە رەگەزە كلاسیەكانی سروشت كە بریتی یە لە ئاگرو خاك و ئاو و هەوا دیسان شەرئەنگیزی لە دووتۆیان دا هەیە، لیرەدا من باسی سودی ئەم چوار رەگەزەی سروشت ناكەم كە سودێكی ئیجگار زۆریان هەیە بۆ مرۆڤایەتی تەنیا باسی شوناسی شەرئەنگیزیان دەكەم، ئاگركەوتنەوە جۆرێكە لە شوناسی شەرئەنگیزی سروشت، سەبارەت بە رەگەزی خاك دیاردەی بومەلەرزە شوناسێكی دیكەی شەرئەنگیزی سروشتە، رەگەزی ئاو هەڵگری چەمكی لافاوە كە شوناسێكی دیكەی شەرئەنگیزی و ماڵوێرانی یە، تسونامی بۆ نموونە وەك كارەساتیكی مرویی نزیك، لەبارەی رەگەزی هەواوە هەڵگری شوناسی شەرئەنگیزی یە وەك گەردەلوول، كاترینا بە نموونە لە ولایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا، كەواتە رەگەزەكانی سروشت هەڵگری دوو لایەنە، لایەنێكی سود وەك شوناسێكی ئاشتی ئامێز لایەنێكی دیكەی زەرەرو زیان وەك شوناسی شەرئەنگیز، هەروا لە نێو دەقی میتافوری چیرۆكی ئادەم و حەوا هابیل، قابیلی برای دەكوژێ یان بە پێچەوانەوە ئیدی لەسەر بەرژەوەندی بێ یان هەر هۆیەكی دی، گرنگ ئەوەیە شوناسی شەرئەنگیزی لە نێو یەكەم خانەوادەی مێژوو بوو بەپێ تێروانینی ئاینی و ئاین پەرەستان، ئەم شەرئەنگیزی یە ئەگەر سیمبولی ییش بێ ئەوە دەلالەتی خۆی هەیە، گوزارشت لەوە دەكا كە ژیان بە بێ شەرو شەرئەنگیزی گەشە ناكا و بەرێوە ناچێ ! كەچی فروید پێمان دەڵێ ئەوەی لەكاتی مناڵێ و كورپەیی دەمی تێر نەكراوە، لە قوناغی گەورەیی دا نیگەران و شەرئەنگیز ئەبێ یان دەڵێ شەرئەنگیزی جۆرێكە لە پەرچەكرداری خەفەی سێكسی، لە بەرانبەر ئەمەدا پەندیكی كوردی هەیە دەڵی ( برسیەتی و هەژاری رەگی هاری پێوەیە!). لای ماركسیش پیناسەی مێژوو بریتی یە لە ململانی چینایەتی، ململانیش جۆرێكە لە كایەی شەرئەنگیزی كە دەبینین لە ئاكامدا كۆمونیستە توندرەوەكان ئەوانەی بروایان بە دیكتاتۆریەتی پرولیتاریا هەیە، ئەوانەی لە دوگمی ئایدولوژی دەژێن و پێ یان وایە هەقیقەتی رەها لای ئەوانە لە ئەنجام دا دەبنە خاوەنی شوناسی شەرئەنگیز، خودی پروسەی شورشێش لەسەر فاكتەری شەرئەنگیزی كار دەكا ! ئیدی دەبنە جەمسەری دژ، بەو كەس و كۆمەڵ و گروپانە كە وەك ئەوان بیرناكەنەوە، شوناسی شەرئەنگیز ناتوانی بلورالیزمی (فرەیی) حزبی و ئاینی و كایەی دیموكراسیەت قبوڵ بكا! دیارە چەند ناوەندو مەكۆیەك هەن ئیش لەسەر بەرهەمهێنانی شوناسی شەرئەنگیزی دەكەن لەوانە هەندێ قوتاتابخانەوە مەڵبەندەكانی فیركردن، دەزگاكانی ئاینی وەك مزگەوت و كڵێسا و سیناگۆگ، میدیاو ماس میدیا، پەروەردەی حزبی، لێرەدا پێویستە سانسۆر و پیداچوونەوە هەبێ بە تێكرای مەنهەجی خوێندن بەتایبەتی وانەی مێژوو پەروەردەی ئاینی هەروا دەقە ئاینیەكان، لەم میانەدا مزگەوت و بانگخوازەكان هوشیار و وریا بكرێنەوە لە مەترسی شەرئەنگیزی هەندی دەقی ئاینی یا ئاراستەكردنیان بە شێوەیەكی ناوەندی لەلایەن وەزارەتی كاروباری ئاینی وڵاتەوە تا وەكو نەبنە مەكۆی سەرهەڵدانی بیری جیهادی و شوناسی شەرئەنگیزی، بە گیانی لێپرسراویەتی لە میدیا و ماس میدیا بابەتەكان بوروژێنرێ و قسەی لەسەر بكرێ، هەموو دیاردەیەك لە روانگەی هومانیزم و ئینسان دۆستیەوە شیبكرێتەوەو لێك بدریتەوە هەروا حزبەكانی ناسیونالیستی و كومونیستی و ئیسلامی یان هەر ئاینێكی دیكە بە گیانی ئاشتەوایی و مرۆڤ دۆستیەوە ئیش لەسەر شوناسەكان بكەن، لێرەدا پەندێكی عەرەبی هەیە رەنگە شیاو بێ بۆ روونكردنەوەی مەبەست ( كل شیء ازداد عن حد انقلب چد) بەواتای هەر شتێ لە رادەی خۆی بەدەر بوو، دەبێتە دژە و پێچەوانەكەی، بۆ نموونە شوناسی نەتەوایەتی تا ئەو رادەیە ئیشی لەسەر بكرێ كە هەر ئەندامێك بەرپرسیاریەتی دیاریكراوی هەبێ بەرانبەر بەو شوناسە بەڵام ئەگەر قوڵ كرایەوە لەسەر مەوداورەهەندە رەگەزپەرەستیەكانی ئیش كرا و خرایە خانەی دوژمنكارییەوە لەگەڵ نەتەوەكانی دیكە ئەوە سەرئەنجام شوناسی نەتەوایەتی دەبێتە شوناسێكی شەرئەنگیزی نەخوازراو سەبارەت بە شوناسی چینایەتیش هەمان شتە دەبێ كەڵبەكانی شەرئەنگیزی لێ داماڵدرێ، رۆژگاری ئەمرۆ زەمانی لودیەكان نییە، كرێكاران بچن كارخانەكان بشكێنن، ئەمرۆ تەكنولوژیا لەبەردەستی هەمووانە، هەموو ئەندامێكی كۆمەڵگای مرۆڤایەتی كەڵكی لێ وەردەگرێ، هەر لە رێگای تەكنۆلۆژیاوە دەتوانی دیالۆك ساز بكەیت و بەشێوەیەكی یاسایی ئیش لەسەر قوڵ كردنەوەی لایەنی ئینسانی یاساكان بكرێ لەخزمەتی هەژاران و رەنجدەران و زەحمەتكێشان، بە قازانجی مافەكانی ئافرەتان، بەقازانجی ژینگە! سەبارەت بە پەروەردەی حزبە ئیسلامیەكان چ لەسەر ئاستی جیهان یان كوردستان بە ئەزموون دەركەوتووە، ئەمانە زۆر بە چری ئیش لەسەر زیندوكردنەوەو بەرزكردنەوەی شوناسی شەرئەنگیزی دەكەن، شوناسی كە ئەوانی دی قبوڵ نەبێ! لە ئاینەكانی تر تەنانەت مەزهەبیكی دیكەی خۆدی ئاینەكەی خۆی! دەقەكانی ئاینی ئیسلام، لێرەدا ئاماژە بە ئایەتەكانی مەكە ناكەم كە لە دەورانی (تكوین ) نووسراوەو نەرم و نیانە بەڵكو هەڵوەستەیەك لەسەر ئایەتەكانی مەدینە ئەكەم كە لەدەورانی (تمكین) دا نووسراوە، تێكرای كایەكردنی زمانەوانی یە لەسەر زیندوكردنەوەو دەرخستن و ناساندنی شوناسی شەرئەنگیزی ! ئەوە نەبێ هەر ئاینی ئیسلام وابێ، ئاینی مەسیحیش لەسەرەتا وابوو، دەورانی دادگاكانی پشكنین یەكێك لە دیاردە دزێوەكانی ئەم ئاینە بوو تەنانەت سەرەتا بە پرنسیپی چاو لەجێ چاو، دان لەجێ دان مامەڵەیان دەكرد بەڵام دواتر لە عەهدی نوێ كە ئینجیل نووسرایەوە، دەقە شەرئەنگیزەكانیان لێ لابرد هەر بۆ نموونە یەكی لەفەرموودەكانی مەسیح خرایە شوێن ( ئەگەر لە گۆنای چەپیان دای لە وەڵام دا گۆنای راستی پێ بدە!) ئەم فەرموودەیە بەرهەمی نووسینی عەهدی نوێ یە! بەم شێوەیە پەیرەوانی ئاینی ئیسلام یان حزبە ئیسلامیەكان دەبێ ئاراستەی بیركردنەوەیان بگۆرن نابێ ئەوەندە ئیش لەسەر جودا كردن و پێشاندانی تایبەتمەندی خۆیان بكەن بەڵكۆ دەبێ ئەو دەقانە بێننە پێشەوە كە خاڵی هاوبەش لە گەڵ تێكرای ئینسانەكان دووپات دەكاتەوە وەك ئەوەی ( ئەوەی نەفسێكی بێ تاوان بكوژی وەك ئەو وایە تێكرای مروڤایەتی كوشتبێ) دەبێ ئیش لەسەر لە بێژنگ دانی دەقەكان بكەن، ئەو دەقانەی زەمەن جێ هێشتوون وەلایەوە بنێن یان هەندێ دەق هەیە بەرهەمی ساتەوەختێكی میژووی دیاریكراو بووە دەبێ فەرامۆش بكرێ تەنانەت روجیە غارودی كە بوو بە ئیسلام وەك بروا بەڵام رەخنەی لە ئاینی ئیسلام گرت كە بەرهەمی میژوویی نیمچە دوورەگەی عەرەبە ناكری دەقەكانی بكرێتە لێكدانەوەی هەموو زەمان و زەمینەیەك! حزبە ئیسلامیەكان دەبێ ئیش لەسەر ئەوە بكەن، ئاین جارێكی تر بە پێ گۆرانكاریەكان، بە پێ گیانی سەردەم خۆی پێناسە بكاتەوە، دەبێ ئیش لەسەر ئەوە بكەن پەروەردەی ئاینی شوناسی شەرئەنگیز بەرهەم نەهێنێ، شوناسێك كە هەردەم و هەمیشە ناكۆك بێت لەگەڵ ئەوانی دیكە، ئەوانی دی كە رەنگ و شێوازو ئاراستەی بیركردنەوەیان جیاوازە! شارستانیەتی ئەمرۆ جێگای زیاد لە بیركردنەوەیەك و خوێندنەوەیەك تیا ئەبێتەوە، هەر چۆن قوتابخانەی میتافیزیكی هەیە پاڵپشتی ئاینەكان و قەدەری غەیبی و هێزی نادیار دەكا و خوێندنەوەی خۆی هەیە بۆ دیاردە كۆمەڵایەتی و سروشتیەكان، ئەوا لە بەرانبەردا قوتابخانەی سیكۆلار و عەلمانی هەیە وەك ئاراستەیەك، وەك رێبازێكی بەرفراوان لە جیهان، ئەمرۆ خوێندنەوەو راڤە كردنی تایبەتی خۆی هەیە بۆ دیاردەكان، بۆ گۆرانكاریەكانی كۆمەڵگاو سروشت، بۆ دەسەڵاتی ئیفترازی باڵا كە زیاتر پشت بە زانست و لۆژیك دەبەستێ! ئەمرۆ كۆمەڵگای مرۆڤایەتی لە قوناغێك دایە كە تیایدا هەقیقەت چەند دیوێكی هەیە، لە نێوان رەنگی رەش و سپی چەند رەنگێكی تر هەن، چەندین قوتابخانەی فەلسەفی و ئاینی جۆراوجۆر هەیە، دەبێ تێكرای ئەمانە لە چوارچێوەو بازنەی چەمكی ئازادی بیروباوەر و عەقیدە مامەڵەیان لەگەڵ بكرێ، پێشوازی لە دیوی هومانیستی و ئینسان دۆستیان بكرێ، لەهەمان كاتدا بەربەرچی ئەو خولیایانە بدرێتەوە كە ئازادی تاك پێشیل دەكەن، گیانی خۆسەپاندنیان تیایە، دەبێ هەر قوتابخانەیەكی فەلسەفی و ئاینی و حزبی شوناسی ئاشتی ئامێزی خۆیان پێشكەش بكەن تا وەكو ململانی نێو كۆمەڵگا ئاراستەیەكی نەرم و بە ئوقرەی هەبێ ! نابێ هیچ قوتابخانەیەكی فەلسەفی و ئاینی بەكردەوەو راستەوخۆ بیر لە نەفی كردنی ئەوانی دی بكاتەوە، بەڵكو رێزگرتنی بیروباوەری جیا، تیروانینی جیا، دیدی جیا پێویستە! ئەگەر خاڵی هاوبەشی ئاشتی و ئینسان دۆستی لە نێوان شوناسە جیاوازەكان نەبێ ئەوە لە ئەنجامی بەریەككەوتنیان شوناسی كەسایەتی شەرئەنگیز پیك دەهێنێ! تەنانەت شەرئەنگیزی كۆمەڵایەتیش لێ دەكەوێتەوە وەك پەیگەی خوارتری ناكۆكیەكان! لیرەدا من باسی دیاردەی شوناسی شەرئەنگیزم كرد لە نێو شوناسە بەرچاوەكان، بە ئاشكرا چۆن كار لەیەك دەكەن، تارادەیەك خۆم لەقەرەی شیكردنەوەی ( ئەگرەسیڤ) یان شەرئەنگیزی نەداوە، وەك پروسەیەكی ئەبستراك چۆن بەرزدەبێتەوە یان بەرزدەكرێتەوە بەشێوەیەكی ناراستەوخۆ لەلایەن كەس و ناوەندو دەسەڵاتەوە، پرسیارگەلێك وەكو ئاخۆ ئینسان موسەیرە یان موخەیرە! ئاخۆ ئەگرەسیڤی ژن زۆرترە یان هی پیاو و بۆ چی؟ بۆ نموونە بۆ چی هەڵگرانی نەخۆشی دەروونی شیزوفرینیا یان بێ پۆلار لەكاتی ( مانیسك ) هەڵچوونیاندا، شەرئەنگیزیان زۆر دەبێ بەرانبەر بە خۆد لەلایەك و كۆمەڵگا لەلایەكی دیكە، رۆڵی ئەدەبی تاوان و سینەما و یاری مناڵان لە بەرزكردنەوەی شەرئەنگیزی، تێكرای ئەمانە جێ دەهێڵم بۆ بابەتێكی تر و لەدەرفەتێكی دیكەدا ! هاورێ نەهرۆ / نەرویج ١٧ / ٦ /٢٠١٥

هاوڕێ نەهرۆ/ شوێن و شوناس

 

دەشێ شوناسی شوێن هەبێ بۆنموونە كیشوەرەكان هەر پێنجی لەسەر بنەمای پێناسەی شوێن دابەشكراوەوو ناونراوە تەنانەت ناوەكانیانیش پەیوەندی بەشوناسی شوێن و یادەوەری شوێنەوە هەیە. بۆنموونە ئاسیا لەزمانی سنسكریتی بەواتای خۆر دێت و ئەوروپا ناوەكەی لەوەوە هاتووە كچی پادشای فینیقیەكان (اجینور) لەلایەن ئەمیرێكی یۆنانییەوە دەڕفێنرێ، گوایا بەناوی ئەو كچەوە ناوی لێنراوە. لەلایەكی ترەوە وشەی (الغرب) لەزمانی فینیقیدا بە(ئەرب) دێت، ئۆسترالیاش بەواتای وڵاتانی باشور، ئەمریكاش ناوەكەی دەگەڕێتەوە بۆئەو كەشتیوانە ئیتاڵییە بەناوی "ئەمریكۆ فینویتیسی" كەزۆربەی ناوچەكانی كیشوەرەكەی دۆزییەوە، هەڵمەتەكەی لەكۆلۆمبس بەرفراوانتر بوو.                                                       

دیارە ئەم دابەشبوونەی شوێن بەپێی سیستەمی (احداپیات) ی شوێن كە سیستەمێكی فیزیاوی و ماتماتیكییە و نەخشەی لەزەمین و فەزادا هەیە، مەوداكانی شوێن، هەندێكی دیارو ئاشكرایەو هەندێكی دیكەشی شاراوەو نادیارە! بەڵام بەگریمانی زانستی ماتماتیكی دەسەلمێندرێ و سەلمێندراوە بۆ نموونە شوێن سێ مەوداو رەهەندی سەرەكی هەیە، یەكەم درێژی، دووەم پانی، سێیەم بەرزی، هەروا بەپێی تێڕوانینی باختین زەمەن مەودای چوارەمی شوێنە، جگە لەم مەودا چوارە ئاشكرایە، حەوت مەودای دیكەی شوێن هەن، كە بەگریمانی ماتماتێكی ئاشكرا كراوە. كەواتە گێتی یازدەی مەودای هەیە، كەشێوەی ئەندازەیی كەون ئاشكرا دەكەن. هەرچەند توێژینەوەی نوێ كراوە كە ژمارەی مەوداكان زۆرترن خۆی لەقەرەی بیست و شەش مەودا ئەدا، كەچی دواتر چڕكراوەتەوە بۆچواردە

بەپێی تێڕوانینی تیئوری ژێی كەم وێنە ( الاوتار الفائقە ) دەری دەخات، كەمەوداكانی تر لەوێنەی ئەڵقەیی ژێی كراوەو داخراوی بچوك، بچوك پێكهاتووە، كەبریتین لەئەلیكترۆن و پرۆتون و نیوترۆن گوایا ئەو ژێیانە وەك ژێی ئامێری موزیك وایە، بە پێی گرژبوون و داكشان دەنگ و سەدای جیاواز دەرئەكات، كە وەك گریمان بەرەفتاری سروشت دەگوتری سیمفونیەتی كەونی.              ئێمە ناچارین لەشوناسی شوێنەوە باسی تێكرای كەون بكەین، چونكە بەپێ لێكدانەوەی زمانی عەرەبی ( مكان ) لە پارچەبوونی زمانەوانی ( كەون )ەوە هاتووە.                     دواتر وەك یەكەی شوناسی شوێن نیشتمان دێت، دیارە هەر نیشتمانێك سیستەمی (احداپیات)ی شوێنی هەیە، كەسیستەمێكی فیزیاوی و ماتماتێكی هێزی كێشی دیاریكراوی هەیە، پەیوەندییەكی جەدەلیی هەیە لەگەڵ یادەوەری ئەو كەسانەی كە لەوێ دەژین. كەواتە هەر وڵاتێك كە سەربەخۆبوون وەردەگرێ یان جیا دەبێتەوە دەبێ لەرووی فیزیاوی و ماتماتیكییەوە (احداپیات)ی تایبەت بەخۆی بۆ دیاریبكرێ، وەك شوناسی زانستی شوێن، كەبێگومان دواتر یادەوەری دانیشتوانی ئەو وڵاتە لەچواچێوەی هێڵەكانی موگناتیسی ئەو فەزاو شوێنە كایەی ئۆتۆماتیكی خۆیان دەكەن، لێرەدا شوێن كاریگەری لەسەر یادەوەری كەسەكان دادەنێت چ بە شێوەی راستەوخۆ یان ناراستەوخۆ چ لەسەر ئاستی تاك یان لەسەر ئاستی كۆ بە كۆمەڵ.                           

كێشەی ناوچە دابڕاوەكانی هەرێم بە مادەی ٥٨ ناوزەد كراو دواتر كرایە ١٤٠ پەیوەندی بە یادەوەری شوێنەوە هەیە وەك یەكەی شوناس لەروانگە زانستییەكە، كەواتە كێشەكە بەرواڵەت سیاسی و یاساییە.                                                      

سەبارەت بەشوناسی شوێن كورتە چیرۆكێكی نەرویجی بەناوی (لای دوكتۆری ددان) هەیە، وەك پەندی پێشینانی لێهاتووە، گوایا پێنج شوناسی شوێنی جیاواز دەچنە لای دكتۆری ددان، هەر یەكەیان قسەیەك دەكات و دەلالەتی رەمزی خۆی بۆناسینی شوناسی بەكۆمەڵی ئەو وڵاتانە هەیە، بۆ نموونە ئەڵمانییەكە دەڵێ" باتوندوتوڵ بێ ! فەڕەنسییەكە دەڵێ" باجوان بێ ! ئەمریكییەكە دەڵێ" بە پەلە بۆم بیكە، ئەسكوتلەندییەكە دەڵێ" بەهەرزان بۆم چاك بكە، بەڵام نەرویجییەكە دەڵێ" ئاخۆ دێشێت! ئەم شێوە بیركردنەوەو ئاخاوتنە دەرئەنجامی مێژووكردی شوناسی شوێنە.          كەواتە نیشتمان وەك یەكەی شوناسی شوێن، تەنیا پانتاییەكی جوگرافی و توبوگرافی و ئەنتروپۆلۆجی نییە، بەڵكو وەك گوتمان مەوادای فیزیاوی و ماتماتیكی خۆی هەیە.                   

لێرەدا پێم باشە باسی رۆمانەكەی روبنسون كروزو بكەم، كەمن بە شێوەی زنجیرە لەچەند ئەڵقەیەكدا بینیومە. لەراستیدا رووداوی فیلمەكە كایەكردنێكی قەدەرییە لەسەر شوناسی شوێن، نهێنی بڵاوبوونەوەی ناوبانگی رۆمانەكە لەمەدایە، گەرچی چەند خوێندنەوەیەك هەڵدەگرێ. ئەم رۆمانە دانیال دیفۆ یەكەمجار لەساڵی ١٧١٩ بڵاویكردەوە، باسی رووداوێك دەكات لەساڵی ١٦٥١ كە رۆبنسۆن دوور لەرازیبوونی دایك و باوكی گەشتی دەریا دەست پێدەكات، چەتەی دەریا دەیانڕفێنن و دەبێتە كۆیلەی كابرایەكی مەغریبی، دواتر رزگاری ئەبێ. جارێكیتر لەگەڵ گرووپێك دەچن كۆیلە لەئەفریقا بێنن، لەناوەراستی دەریا كەشتیەكەیان تێكدەشكێ و تەنیا روبنسون قورتاری ئەبێ و خۆی ئەگەیەنێتە دوورگەیەك لەوێ بەسود وەرگرتن لەپاشماوەی كەشتییەكە كەدواتر لەكەنار لەنگەر دەگرێ، سەرەتا دەست دەكات بەدروستكردنی كەپرێك، بزن بەخێو دەكات و گەنمەشامی دەچێنێ و بە تەختە دار كەلەندەرێك دروست دەكات، تا رۆژێكیان كومەڵێ وەحشی مردووخۆر روو لەدوورگەكە ئەكەن. جارێكیان كەپرەكەی ئەسوتێنن، جارێكیتر دوو دیل دەهێنن بەمەبەستی كوشتنیان، بەڵام رۆبنسۆن بەزیرەكی خۆی دوای شەڕكردن لەروژی هەینی دیلێك ئازاد دەكات و ناوی لێ ئەنێ ( جمعە ) دەبێتە خزمەتكاری، فێری زمانی ئینگلیزی و پرەنسیپەكانی ئاینی مەسیحیی دەكات. دواتر دوای كێشمەكێشی زۆر دەگەڕێنەوە بۆ ئینگلتەرا. لێرەدا بە مەبەستەوە باسی بەسەرهاتی ئەم رۆمانە دەكەم، كەسەرەتا هێزی كێشی یادەوەری سروشت وەك یەكەی شوێن یادەوەری رۆبنسۆنی راكێشا، دواتر رۆبنسۆن وەك یادەوەرییەكی ئینسانی ئیشی لەسەر شوناسی شوێن كرد، بۆ نموونە كەلەندەر و زەمەنی بۆشوێنەكە داناو ئاژەڵی دەستەمۆ كردو كشتوكاڵی كرد، توتییەكی فێری قسەكردن كرد. كۆیلەیەكی رەها كرد، كەدواتر بووە هاوخەم و خزمەتكاری. لێرەدا تێكراِی وردەكاری رۆمانەكە ناگێڕینەوە، تەنیا ئاماژە بۆئەوە دەكەم كەسروشت هەڵگری شوناسی زانستی شوێنەو كار لەقەدەری ئینسان دەكات وەك یەكەیەكی یادەوەری! شوێن و مرۆڤ پەیوەندییەكی كارلێككەر لەنێوانیاندایە، لەسەر بنەمای یاسای كارو كاردانەوە بەرێوەدەچێ.                             

تەنانەت هەر سێ ئاینە ئاسمانیەكە لەسەر شوناسی شوێن كاریان كردووەو دەكەن، هەر ئاینێك مۆركی پیرۆزی بەخشیوەتە ئەو شوێنەكەی كە پەیوەستە بە سەرگوزشتەی پەیامبەرەكانیەوە، بە جۆرێك ئەركی ئاینی حەج كردن لە هەر سێ ئاینەكە هەیە بۆ نموونە جووەكان سەردانی قودس ئەكەن یان تایفەیەكی دیكەی جوو هەیە كە پێیان دەڵێن ( سامریین ) شوێنی حەجكردنیان چیای (خەرزیم ) ە لە باشوری نابلس پێیان وایە شوینێ هەیە كەڵی تەورات لەوێیە.                     

مەسیحیەكانیش سەردانی قودس دەكەن پێیانوایە شوێنێكی پیرۆزە! لەساڵی ٣٣٣م ئیمپراتۆر ( قسگنگین ) كڵێسای ( قیامە )ی لەقودس بونیادنا گوایە خاچە رەسەنەكە لەوێ دۆزراوەتەوە. هەروا سەردانی كڵێسای مەهد لە بەیت لەحم دەكەن هەندێ تایفەشیان رووگەی حەجیان لەشوێنی دیاریكراوی وڵاتی ئیسپانیایە، وەك باوڵۆ كویلهۆ لەرۆمانێكیدا باسی گەشتێكی حەج بۆ ئیسپانیا دەكات.                                                     

ئیسلامەكانیش سەردانی مەكە ئەكەن و بەدەوری بەردەرەشەكە ئەسورێنەوە، گوایا ئەو بەردە پارچەیەكە لە بەهەشت و جبریل داویەتی بەحەزرەتی ئیبراهیم .سەرەتا رەنگەكەی لەماست سپی تر بوو، بەڵام دواتر لەبەر گوناهی مرۆڤەكان رەش هەڵگەراوە، بەدرێژایی مێژوو پێنج جار دزراوە، بە ناوبانگترینیان ئەوە بوو لەلایەن قەرامتەوە دزرا لەسەردەمی دەوڵەتی فاتیمی.             

لێرەدا مەبەست چییە لەگێڕانەوەی مێژووی پێرۆزی شوێن لای ئایینە ئاسمانییەكان؟ هەروەك چۆن باسی نیشتمانم كرد وەك یەكەی شوێن كەسیستەمی (احداپیات) فیزیاوی و ماتماتیكی هەیە، هەموو یازدە مەوداكەی تیایە، ئەوا شوێنە پیرۆزەكانی ئاینیش دەشێ هەمان (احداپیات)ی زانستی شوێنیان هەبێ، كەنهێنی میژووی دەسەڵاتی ئاینی تیا پارێزراوە.                         

تەنانەت پیرۆزی شوناسی شوێن لای حزبە ناسیونالیستەكانی كوردستانیش، پەیڕەوی لێدەكەن، بۆ نموونە لەدوای راپەڕینەكە بارەگای مام جەلال لەقەڵاچۆلان بوو، هەڵبژاردنی قەڵاچۆلان وەك یەكەی شوێن لەلایەن مام جەلالەوە پەیوەندی بە باكگراوندێكی مێژوویی دەسەڵاتی شوێنەوە هەیە. هەر بۆنموونە قەڵاچۆلان پایتەختی ئامارەتی بابان بوو، كەئیبراهیم پاشا لەساڵی ١٧٨٤ گواستییەوە بۆ سولەیمانی، كەواتە مام جەلال وەك شارەزایەك لەنهێنی یادەوەری شوێن چوو لەهەمان (احداپیات) ی فیزیكی و ماتماتیكی دەسەڵاتی پایتەختی جاران درێژەی بە فەرمانڕەوایەتی خۆی دا. دوایی كەكرایە سەرۆك كۆمار شوێنی گواستەوە بۆبەغدا، بەغداش وەك یەكەی شوێن هەر لەسەردەمی هارون رەشیدەوە تایبەتمەندی شارستانی و مەودای دیارو نادیاری خۆی هەیە، تەنانەت مەسعود بارزانی شانازی دەكات كە لە بەغدا لەدایك بووە.                                  

دواتر نەخۆش كەوتنی مام جەلال و بردنی بۆ ئەڵمانیا بۆچارەسەر، كەگەڕایەوە كوردستان دیسان لەشوێنێكی میژووی و سیمبولی لەشاری سولەیمانی نێشتەجێ بوو، كە ئەویش (دەباشانە) ماناكەی دەبێتە (العشرە الصالحون)، ئەو گوندە كۆنەی كەجاران پیاوچاكانی تیادا دەژیا. دیارە ئەم شوێنانە بەرواڵەت بایەخی مەعنەویان هەیە، ئەگەرنا لێكدانەوەی زانستی بۆشوناسی شوێن شتێكی ترمان پێ دەڵێ، كەرەنگە لای زۆر كەس ئاشكرا نەبێ.                               كایەكردنی یەكێتی لەسەر شوناسی شوێن تەنیا بەوەوە نەوەستاوە، بەڵكو لە رۆژی دامەزراندنی یەكیتی لە ٢٠١٥ هەڵمەتێكی حەجی بەكۆمەڵیان رێكخست بۆ یاخسەمەر! بۆشوێنی دەسەڵاتی مام جەلال بە درێژایی چەند ساڵی شوڕش.                                   

كەواتە سەبارەت بەشوناسی شوێن حزبە ناسیونالیستەكان هەمان كایەی حەجی ئاینی جوو كریستیان و ئیسلام دووبارەو چەندبارە دەكەنەوە.!                                  

گەرچی ئایین پەرستان سەردانی شوێنی دەسەڵاتی ئاینی دەكەن، ئەمانیش سەردانی شوێن و دەسەڵاتی سیاسی كەسێكی دیاریكراو دەكەن، بەڵام سەیر لەوەدایە مۆركێكی پیرۆزی و موقەدەسی پێ دەبەخشن، هەروەك لەئایینەكان بەشوێنە پیرۆزەكان بەخشراوە.                    

سەبارەت بەدانیشتنی مەسعود بارزانی لەسەری رەش هەمان نهێنی شوناسی شوێنی هەیە، ئەو نهێنیانەی كەپێشتر ئاماژەمان پێكرد وەك شوناسی شوێنی دەسەڵاتی سیاسی. جیاوازی نێوان یەكێتی و پارتی لەوەدایە، كە دەروێشەكانی یەكێتی سروتی حەجەكەیان بۆ یاخسەمەر بەجێگەیاند، بەڵام لێرەدا دەبێ بەشێوەیەكی لۆژیكی چاوەڕوان بین، كەی پارتی بڕیاری ئەوە ئەدا مەوسمی حەجی بەكۆمەڵ بۆدەروێشەكانی دیاریبكات؟ بێگومان رووگەی ئەمان لەراژانە لەبەرئەوەی راژان چەشنی یاخسەمەر شوێنی پەیڕەوكردنی دەسەڵاتی سیاسی و عەسكەری كاك مەسعود بووە لەمێژوویەكی دیاریكراو.                                                     

دیارە بابەتی شوناسی شوێن قسە زۆر هەڵدەگرێ، دەكرێ لەدەرفەتێكی تر باسی وردەكاری تر لەم بارەیەوە بكەین.