ئەمە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

هاوڕێ نەهرۆ- نەرویج/شوناسی شەڕئەنگێز!

 

دەشێ بپرسین ئاخۆ دەكرێ شەرئەنگیز بخرێتە چوارچیوەی شوناسەوە، بێگومان بەڵێ، شوناسی شەرئەنگیز هەیە لەبەرانبەردا شوناسی ئاشتی ئامێز هەیە لەهەمان كاتدا شوناسی شەرئەنگیز لەسەر ئاستی تاك و كۆ هەیە، بۆ نموونە، شوناسی ئاسیایی، شوناسی ئەفریقی، شوناسی ئەوروپی، شوناسی ئەمریكی، دەكرێ شوناسی شەرئەنگیزی هەر یەك لەم پێكهاتانە لەسەر ئاستی تاك و كۆ دیاری بكرێ كە لێرەدا مەبەستی بابەتەكەی ئێمە نییە! ئاخۆ شوناسی شەرئەنگیزی بایلۆجی یە یا میژووكردە ؟ شوناسی شەرئەنگیز دەشێ بایلۆجی بێ بۆ نموونەی دیاردەی ئازاردانی مناڵان یا توڕەكردنیان لە نێوان خۆیان دا لە قوتابخانە سەرەتاییەكان بەتایبەت لە نەرویج پێ دەڵێن ( موبین ) دیارەدەیەكی روونە و جۆرێكە لە دەربرینی شوناسی (ئەگرەسیڤ) هەروا لای هەرزەكاران كاتێ هورمۆنەكانی مێشك و جەستەیان دەتەقێتەوە، ئەگەر ژینگەیەكی تەندروست نەبێ وزەكانیان لە بواری چالاكی وەرزشی و رۆشنبیری و كات بەسەربردنی بەسود تەرخان بكا ئەوە شەرئەنگیزی باڵ بەسەر كۆی رەفتاریان دا دەكێشێ ! پێش ئەوەی باسی شوناسی شەرئەنگیزی ئینسان بكەین ئەوە رەگی شەرئەنگیزی لە نێو سروشت و هەروا لە نێو دەقی میتولوژی ئاینی بوونی هەیە، بۆ نموونە رەگەزە كلاسیەكانی سروشت كە بریتی یە لە ئاگرو خاك و ئاو و هەوا دیسان شەرئەنگیزی لە دووتۆیان دا هەیە، لیرەدا من باسی سودی ئەم چوار رەگەزەی سروشت ناكەم كە سودێكی ئیجگار زۆریان هەیە بۆ مرۆڤایەتی تەنیا باسی شوناسی شەرئەنگیزیان دەكەم، ئاگركەوتنەوە جۆرێكە لە شوناسی شەرئەنگیزی سروشت، سەبارەت بە رەگەزی خاك دیاردەی بومەلەرزە شوناسێكی دیكەی شەرئەنگیزی سروشتە، رەگەزی ئاو هەڵگری چەمكی لافاوە كە شوناسێكی دیكەی شەرئەنگیزی و ماڵوێرانی یە، تسونامی بۆ نموونە وەك كارەساتیكی مرویی نزیك، لەبارەی رەگەزی هەواوە هەڵگری شوناسی شەرئەنگیزی یە وەك گەردەلوول، كاترینا بە نموونە لە ولایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا، كەواتە رەگەزەكانی سروشت هەڵگری دوو لایەنە، لایەنێكی سود وەك شوناسێكی ئاشتی ئامێز لایەنێكی دیكەی زەرەرو زیان وەك شوناسی شەرئەنگیز، هەروا لە نێو دەقی میتافوری چیرۆكی ئادەم و حەوا هابیل، قابیلی برای دەكوژێ یان بە پێچەوانەوە ئیدی لەسەر بەرژەوەندی بێ یان هەر هۆیەكی دی، گرنگ ئەوەیە شوناسی شەرئەنگیزی لە نێو یەكەم خانەوادەی مێژوو بوو بەپێ تێروانینی ئاینی و ئاین پەرەستان، ئەم شەرئەنگیزی یە ئەگەر سیمبولی ییش بێ ئەوە دەلالەتی خۆی هەیە، گوزارشت لەوە دەكا كە ژیان بە بێ شەرو شەرئەنگیزی گەشە ناكا و بەرێوە ناچێ ! كەچی فروید پێمان دەڵێ ئەوەی لەكاتی مناڵێ و كورپەیی دەمی تێر نەكراوە، لە قوناغی گەورەیی دا نیگەران و شەرئەنگیز ئەبێ یان دەڵێ شەرئەنگیزی جۆرێكە لە پەرچەكرداری خەفەی سێكسی، لە بەرانبەر ئەمەدا پەندیكی كوردی هەیە دەڵی ( برسیەتی و هەژاری رەگی هاری پێوەیە!). لای ماركسیش پیناسەی مێژوو بریتی یە لە ململانی چینایەتی، ململانیش جۆرێكە لە كایەی شەرئەنگیزی كە دەبینین لە ئاكامدا كۆمونیستە توندرەوەكان ئەوانەی بروایان بە دیكتاتۆریەتی پرولیتاریا هەیە، ئەوانەی لە دوگمی ئایدولوژی دەژێن و پێ یان وایە هەقیقەتی رەها لای ئەوانە لە ئەنجام دا دەبنە خاوەنی شوناسی شەرئەنگیز، خودی پروسەی شورشێش لەسەر فاكتەری شەرئەنگیزی كار دەكا ! ئیدی دەبنە جەمسەری دژ، بەو كەس و كۆمەڵ و گروپانە كە وەك ئەوان بیرناكەنەوە، شوناسی شەرئەنگیز ناتوانی بلورالیزمی (فرەیی) حزبی و ئاینی و كایەی دیموكراسیەت قبوڵ بكا! دیارە چەند ناوەندو مەكۆیەك هەن ئیش لەسەر بەرهەمهێنانی شوناسی شەرئەنگیزی دەكەن لەوانە هەندێ قوتاتابخانەوە مەڵبەندەكانی فیركردن، دەزگاكانی ئاینی وەك مزگەوت و كڵێسا و سیناگۆگ، میدیاو ماس میدیا، پەروەردەی حزبی، لێرەدا پێویستە سانسۆر و پیداچوونەوە هەبێ بە تێكرای مەنهەجی خوێندن بەتایبەتی وانەی مێژوو پەروەردەی ئاینی هەروا دەقە ئاینیەكان، لەم میانەدا مزگەوت و بانگخوازەكان هوشیار و وریا بكرێنەوە لە مەترسی شەرئەنگیزی هەندی دەقی ئاینی یا ئاراستەكردنیان بە شێوەیەكی ناوەندی لەلایەن وەزارەتی كاروباری ئاینی وڵاتەوە تا وەكو نەبنە مەكۆی سەرهەڵدانی بیری جیهادی و شوناسی شەرئەنگیزی، بە گیانی لێپرسراویەتی لە میدیا و ماس میدیا بابەتەكان بوروژێنرێ و قسەی لەسەر بكرێ، هەموو دیاردەیەك لە روانگەی هومانیزم و ئینسان دۆستیەوە شیبكرێتەوەو لێك بدریتەوە هەروا حزبەكانی ناسیونالیستی و كومونیستی و ئیسلامی یان هەر ئاینێكی دیكە بە گیانی ئاشتەوایی و مرۆڤ دۆستیەوە ئیش لەسەر شوناسەكان بكەن، لێرەدا پەندێكی عەرەبی هەیە رەنگە شیاو بێ بۆ روونكردنەوەی مەبەست ( كل شیء ازداد عن حد انقلب چد) بەواتای هەر شتێ لە رادەی خۆی بەدەر بوو، دەبێتە دژە و پێچەوانەكەی، بۆ نموونە شوناسی نەتەوایەتی تا ئەو رادەیە ئیشی لەسەر بكرێ كە هەر ئەندامێك بەرپرسیاریەتی دیاریكراوی هەبێ بەرانبەر بەو شوناسە بەڵام ئەگەر قوڵ كرایەوە لەسەر مەوداورەهەندە رەگەزپەرەستیەكانی ئیش كرا و خرایە خانەی دوژمنكارییەوە لەگەڵ نەتەوەكانی دیكە ئەوە سەرئەنجام شوناسی نەتەوایەتی دەبێتە شوناسێكی شەرئەنگیزی نەخوازراو سەبارەت بە شوناسی چینایەتیش هەمان شتە دەبێ كەڵبەكانی شەرئەنگیزی لێ داماڵدرێ، رۆژگاری ئەمرۆ زەمانی لودیەكان نییە، كرێكاران بچن كارخانەكان بشكێنن، ئەمرۆ تەكنولوژیا لەبەردەستی هەمووانە، هەموو ئەندامێكی كۆمەڵگای مرۆڤایەتی كەڵكی لێ وەردەگرێ، هەر لە رێگای تەكنۆلۆژیاوە دەتوانی دیالۆك ساز بكەیت و بەشێوەیەكی یاسایی ئیش لەسەر قوڵ كردنەوەی لایەنی ئینسانی یاساكان بكرێ لەخزمەتی هەژاران و رەنجدەران و زەحمەتكێشان، بە قازانجی مافەكانی ئافرەتان، بەقازانجی ژینگە! سەبارەت بە پەروەردەی حزبە ئیسلامیەكان چ لەسەر ئاستی جیهان یان كوردستان بە ئەزموون دەركەوتووە، ئەمانە زۆر بە چری ئیش لەسەر زیندوكردنەوەو بەرزكردنەوەی شوناسی شەرئەنگیزی دەكەن، شوناسی كە ئەوانی دی قبوڵ نەبێ! لە ئاینەكانی تر تەنانەت مەزهەبیكی دیكەی خۆدی ئاینەكەی خۆی! دەقەكانی ئاینی ئیسلام، لێرەدا ئاماژە بە ئایەتەكانی مەكە ناكەم كە لە دەورانی (تكوین ) نووسراوەو نەرم و نیانە بەڵكو هەڵوەستەیەك لەسەر ئایەتەكانی مەدینە ئەكەم كە لەدەورانی (تمكین) دا نووسراوە، تێكرای كایەكردنی زمانەوانی یە لەسەر زیندوكردنەوەو دەرخستن و ناساندنی شوناسی شەرئەنگیزی ! ئەوە نەبێ هەر ئاینی ئیسلام وابێ، ئاینی مەسیحیش لەسەرەتا وابوو، دەورانی دادگاكانی پشكنین یەكێك لە دیاردە دزێوەكانی ئەم ئاینە بوو تەنانەت سەرەتا بە پرنسیپی چاو لەجێ چاو، دان لەجێ دان مامەڵەیان دەكرد بەڵام دواتر لە عەهدی نوێ كە ئینجیل نووسرایەوە، دەقە شەرئەنگیزەكانیان لێ لابرد هەر بۆ نموونە یەكی لەفەرموودەكانی مەسیح خرایە شوێن ( ئەگەر لە گۆنای چەپیان دای لە وەڵام دا گۆنای راستی پێ بدە!) ئەم فەرموودەیە بەرهەمی نووسینی عەهدی نوێ یە! بەم شێوەیە پەیرەوانی ئاینی ئیسلام یان حزبە ئیسلامیەكان دەبێ ئاراستەی بیركردنەوەیان بگۆرن نابێ ئەوەندە ئیش لەسەر جودا كردن و پێشاندانی تایبەتمەندی خۆیان بكەن بەڵكۆ دەبێ ئەو دەقانە بێننە پێشەوە كە خاڵی هاوبەش لە گەڵ تێكرای ئینسانەكان دووپات دەكاتەوە وەك ئەوەی ( ئەوەی نەفسێكی بێ تاوان بكوژی وەك ئەو وایە تێكرای مروڤایەتی كوشتبێ) دەبێ ئیش لەسەر لە بێژنگ دانی دەقەكان بكەن، ئەو دەقانەی زەمەن جێ هێشتوون وەلایەوە بنێن یان هەندێ دەق هەیە بەرهەمی ساتەوەختێكی میژووی دیاریكراو بووە دەبێ فەرامۆش بكرێ تەنانەت روجیە غارودی كە بوو بە ئیسلام وەك بروا بەڵام رەخنەی لە ئاینی ئیسلام گرت كە بەرهەمی میژوویی نیمچە دوورەگەی عەرەبە ناكری دەقەكانی بكرێتە لێكدانەوەی هەموو زەمان و زەمینەیەك! حزبە ئیسلامیەكان دەبێ ئیش لەسەر ئەوە بكەن، ئاین جارێكی تر بە پێ گۆرانكاریەكان، بە پێ گیانی سەردەم خۆی پێناسە بكاتەوە، دەبێ ئیش لەسەر ئەوە بكەن پەروەردەی ئاینی شوناسی شەرئەنگیز بەرهەم نەهێنێ، شوناسێك كە هەردەم و هەمیشە ناكۆك بێت لەگەڵ ئەوانی دیكە، ئەوانی دی كە رەنگ و شێوازو ئاراستەی بیركردنەوەیان جیاوازە! شارستانیەتی ئەمرۆ جێگای زیاد لە بیركردنەوەیەك و خوێندنەوەیەك تیا ئەبێتەوە، هەر چۆن قوتابخانەی میتافیزیكی هەیە پاڵپشتی ئاینەكان و قەدەری غەیبی و هێزی نادیار دەكا و خوێندنەوەی خۆی هەیە بۆ دیاردە كۆمەڵایەتی و سروشتیەكان، ئەوا لە بەرانبەردا قوتابخانەی سیكۆلار و عەلمانی هەیە وەك ئاراستەیەك، وەك رێبازێكی بەرفراوان لە جیهان، ئەمرۆ خوێندنەوەو راڤە كردنی تایبەتی خۆی هەیە بۆ دیاردەكان، بۆ گۆرانكاریەكانی كۆمەڵگاو سروشت، بۆ دەسەڵاتی ئیفترازی باڵا كە زیاتر پشت بە زانست و لۆژیك دەبەستێ! ئەمرۆ كۆمەڵگای مرۆڤایەتی لە قوناغێك دایە كە تیایدا هەقیقەت چەند دیوێكی هەیە، لە نێوان رەنگی رەش و سپی چەند رەنگێكی تر هەن، چەندین قوتابخانەی فەلسەفی و ئاینی جۆراوجۆر هەیە، دەبێ تێكرای ئەمانە لە چوارچێوەو بازنەی چەمكی ئازادی بیروباوەر و عەقیدە مامەڵەیان لەگەڵ بكرێ، پێشوازی لە دیوی هومانیستی و ئینسان دۆستیان بكرێ، لەهەمان كاتدا بەربەرچی ئەو خولیایانە بدرێتەوە كە ئازادی تاك پێشیل دەكەن، گیانی خۆسەپاندنیان تیایە، دەبێ هەر قوتابخانەیەكی فەلسەفی و ئاینی و حزبی شوناسی ئاشتی ئامێزی خۆیان پێشكەش بكەن تا وەكو ململانی نێو كۆمەڵگا ئاراستەیەكی نەرم و بە ئوقرەی هەبێ ! نابێ هیچ قوتابخانەیەكی فەلسەفی و ئاینی بەكردەوەو راستەوخۆ بیر لە نەفی كردنی ئەوانی دی بكاتەوە، بەڵكو رێزگرتنی بیروباوەری جیا، تیروانینی جیا، دیدی جیا پێویستە! ئەگەر خاڵی هاوبەشی ئاشتی و ئینسان دۆستی لە نێوان شوناسە جیاوازەكان نەبێ ئەوە لە ئەنجامی بەریەككەوتنیان شوناسی كەسایەتی شەرئەنگیز پیك دەهێنێ! تەنانەت شەرئەنگیزی كۆمەڵایەتیش لێ دەكەوێتەوە وەك پەیگەی خوارتری ناكۆكیەكان! لیرەدا من باسی دیاردەی شوناسی شەرئەنگیزم كرد لە نێو شوناسە بەرچاوەكان، بە ئاشكرا چۆن كار لەیەك دەكەن، تارادەیەك خۆم لەقەرەی شیكردنەوەی ( ئەگرەسیڤ) یان شەرئەنگیزی نەداوە، وەك پروسەیەكی ئەبستراك چۆن بەرزدەبێتەوە یان بەرزدەكرێتەوە بەشێوەیەكی ناراستەوخۆ لەلایەن كەس و ناوەندو دەسەڵاتەوە، پرسیارگەلێك وەكو ئاخۆ ئینسان موسەیرە یان موخەیرە! ئاخۆ ئەگرەسیڤی ژن زۆرترە یان هی پیاو و بۆ چی؟ بۆ نموونە بۆ چی هەڵگرانی نەخۆشی دەروونی شیزوفرینیا یان بێ پۆلار لەكاتی ( مانیسك ) هەڵچوونیاندا، شەرئەنگیزیان زۆر دەبێ بەرانبەر بە خۆد لەلایەك و كۆمەڵگا لەلایەكی دیكە، رۆڵی ئەدەبی تاوان و سینەما و یاری مناڵان لە بەرزكردنەوەی شەرئەنگیزی، تێكرای ئەمانە جێ دەهێڵم بۆ بابەتێكی تر و لەدەرفەتێكی دیكەدا ! هاورێ نەهرۆ / نەرویج ١٧ / ٦ /٢٠١٥