ئەمە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

هاوڕێ نەهرۆ/ شوێن و شوناس

 

دەشێ شوناسی شوێن هەبێ بۆنموونە كیشوەرەكان هەر پێنجی لەسەر بنەمای پێناسەی شوێن دابەشكراوەوو ناونراوە تەنانەت ناوەكانیانیش پەیوەندی بەشوناسی شوێن و یادەوەری شوێنەوە هەیە. بۆنموونە ئاسیا لەزمانی سنسكریتی بەواتای خۆر دێت و ئەوروپا ناوەكەی لەوەوە هاتووە كچی پادشای فینیقیەكان (اجینور) لەلایەن ئەمیرێكی یۆنانییەوە دەڕفێنرێ، گوایا بەناوی ئەو كچەوە ناوی لێنراوە. لەلایەكی ترەوە وشەی (الغرب) لەزمانی فینیقیدا بە(ئەرب) دێت، ئۆسترالیاش بەواتای وڵاتانی باشور، ئەمریكاش ناوەكەی دەگەڕێتەوە بۆئەو كەشتیوانە ئیتاڵییە بەناوی "ئەمریكۆ فینویتیسی" كەزۆربەی ناوچەكانی كیشوەرەكەی دۆزییەوە، هەڵمەتەكەی لەكۆلۆمبس بەرفراوانتر بوو.                                                       

دیارە ئەم دابەشبوونەی شوێن بەپێی سیستەمی (احداپیات) ی شوێن كە سیستەمێكی فیزیاوی و ماتماتیكییە و نەخشەی لەزەمین و فەزادا هەیە، مەوداكانی شوێن، هەندێكی دیارو ئاشكرایەو هەندێكی دیكەشی شاراوەو نادیارە! بەڵام بەگریمانی زانستی ماتماتیكی دەسەلمێندرێ و سەلمێندراوە بۆ نموونە شوێن سێ مەوداو رەهەندی سەرەكی هەیە، یەكەم درێژی، دووەم پانی، سێیەم بەرزی، هەروا بەپێی تێڕوانینی باختین زەمەن مەودای چوارەمی شوێنە، جگە لەم مەودا چوارە ئاشكرایە، حەوت مەودای دیكەی شوێن هەن، كە بەگریمانی ماتماتێكی ئاشكرا كراوە. كەواتە گێتی یازدەی مەودای هەیە، كەشێوەی ئەندازەیی كەون ئاشكرا دەكەن. هەرچەند توێژینەوەی نوێ كراوە كە ژمارەی مەوداكان زۆرترن خۆی لەقەرەی بیست و شەش مەودا ئەدا، كەچی دواتر چڕكراوەتەوە بۆچواردە

بەپێی تێڕوانینی تیئوری ژێی كەم وێنە ( الاوتار الفائقە ) دەری دەخات، كەمەوداكانی تر لەوێنەی ئەڵقەیی ژێی كراوەو داخراوی بچوك، بچوك پێكهاتووە، كەبریتین لەئەلیكترۆن و پرۆتون و نیوترۆن گوایا ئەو ژێیانە وەك ژێی ئامێری موزیك وایە، بە پێی گرژبوون و داكشان دەنگ و سەدای جیاواز دەرئەكات، كە وەك گریمان بەرەفتاری سروشت دەگوتری سیمفونیەتی كەونی.              ئێمە ناچارین لەشوناسی شوێنەوە باسی تێكرای كەون بكەین، چونكە بەپێ لێكدانەوەی زمانی عەرەبی ( مكان ) لە پارچەبوونی زمانەوانی ( كەون )ەوە هاتووە.                     دواتر وەك یەكەی شوناسی شوێن نیشتمان دێت، دیارە هەر نیشتمانێك سیستەمی (احداپیات)ی شوێنی هەیە، كەسیستەمێكی فیزیاوی و ماتماتێكی هێزی كێشی دیاریكراوی هەیە، پەیوەندییەكی جەدەلیی هەیە لەگەڵ یادەوەری ئەو كەسانەی كە لەوێ دەژین. كەواتە هەر وڵاتێك كە سەربەخۆبوون وەردەگرێ یان جیا دەبێتەوە دەبێ لەرووی فیزیاوی و ماتماتیكییەوە (احداپیات)ی تایبەت بەخۆی بۆ دیاریبكرێ، وەك شوناسی زانستی شوێن، كەبێگومان دواتر یادەوەری دانیشتوانی ئەو وڵاتە لەچواچێوەی هێڵەكانی موگناتیسی ئەو فەزاو شوێنە كایەی ئۆتۆماتیكی خۆیان دەكەن، لێرەدا شوێن كاریگەری لەسەر یادەوەری كەسەكان دادەنێت چ بە شێوەی راستەوخۆ یان ناراستەوخۆ چ لەسەر ئاستی تاك یان لەسەر ئاستی كۆ بە كۆمەڵ.                           

كێشەی ناوچە دابڕاوەكانی هەرێم بە مادەی ٥٨ ناوزەد كراو دواتر كرایە ١٤٠ پەیوەندی بە یادەوەری شوێنەوە هەیە وەك یەكەی شوناس لەروانگە زانستییەكە، كەواتە كێشەكە بەرواڵەت سیاسی و یاساییە.                                                      

سەبارەت بەشوناسی شوێن كورتە چیرۆكێكی نەرویجی بەناوی (لای دوكتۆری ددان) هەیە، وەك پەندی پێشینانی لێهاتووە، گوایا پێنج شوناسی شوێنی جیاواز دەچنە لای دكتۆری ددان، هەر یەكەیان قسەیەك دەكات و دەلالەتی رەمزی خۆی بۆناسینی شوناسی بەكۆمەڵی ئەو وڵاتانە هەیە، بۆ نموونە ئەڵمانییەكە دەڵێ" باتوندوتوڵ بێ ! فەڕەنسییەكە دەڵێ" باجوان بێ ! ئەمریكییەكە دەڵێ" بە پەلە بۆم بیكە، ئەسكوتلەندییەكە دەڵێ" بەهەرزان بۆم چاك بكە، بەڵام نەرویجییەكە دەڵێ" ئاخۆ دێشێت! ئەم شێوە بیركردنەوەو ئاخاوتنە دەرئەنجامی مێژووكردی شوناسی شوێنە.          كەواتە نیشتمان وەك یەكەی شوناسی شوێن، تەنیا پانتاییەكی جوگرافی و توبوگرافی و ئەنتروپۆلۆجی نییە، بەڵكو وەك گوتمان مەوادای فیزیاوی و ماتماتیكی خۆی هەیە.                   

لێرەدا پێم باشە باسی رۆمانەكەی روبنسون كروزو بكەم، كەمن بە شێوەی زنجیرە لەچەند ئەڵقەیەكدا بینیومە. لەراستیدا رووداوی فیلمەكە كایەكردنێكی قەدەرییە لەسەر شوناسی شوێن، نهێنی بڵاوبوونەوەی ناوبانگی رۆمانەكە لەمەدایە، گەرچی چەند خوێندنەوەیەك هەڵدەگرێ. ئەم رۆمانە دانیال دیفۆ یەكەمجار لەساڵی ١٧١٩ بڵاویكردەوە، باسی رووداوێك دەكات لەساڵی ١٦٥١ كە رۆبنسۆن دوور لەرازیبوونی دایك و باوكی گەشتی دەریا دەست پێدەكات، چەتەی دەریا دەیانڕفێنن و دەبێتە كۆیلەی كابرایەكی مەغریبی، دواتر رزگاری ئەبێ. جارێكیتر لەگەڵ گرووپێك دەچن كۆیلە لەئەفریقا بێنن، لەناوەراستی دەریا كەشتیەكەیان تێكدەشكێ و تەنیا روبنسون قورتاری ئەبێ و خۆی ئەگەیەنێتە دوورگەیەك لەوێ بەسود وەرگرتن لەپاشماوەی كەشتییەكە كەدواتر لەكەنار لەنگەر دەگرێ، سەرەتا دەست دەكات بەدروستكردنی كەپرێك، بزن بەخێو دەكات و گەنمەشامی دەچێنێ و بە تەختە دار كەلەندەرێك دروست دەكات، تا رۆژێكیان كومەڵێ وەحشی مردووخۆر روو لەدوورگەكە ئەكەن. جارێكیان كەپرەكەی ئەسوتێنن، جارێكیتر دوو دیل دەهێنن بەمەبەستی كوشتنیان، بەڵام رۆبنسۆن بەزیرەكی خۆی دوای شەڕكردن لەروژی هەینی دیلێك ئازاد دەكات و ناوی لێ ئەنێ ( جمعە ) دەبێتە خزمەتكاری، فێری زمانی ئینگلیزی و پرەنسیپەكانی ئاینی مەسیحیی دەكات. دواتر دوای كێشمەكێشی زۆر دەگەڕێنەوە بۆ ئینگلتەرا. لێرەدا بە مەبەستەوە باسی بەسەرهاتی ئەم رۆمانە دەكەم، كەسەرەتا هێزی كێشی یادەوەری سروشت وەك یەكەی شوێن یادەوەری رۆبنسۆنی راكێشا، دواتر رۆبنسۆن وەك یادەوەرییەكی ئینسانی ئیشی لەسەر شوناسی شوێن كرد، بۆ نموونە كەلەندەر و زەمەنی بۆشوێنەكە داناو ئاژەڵی دەستەمۆ كردو كشتوكاڵی كرد، توتییەكی فێری قسەكردن كرد. كۆیلەیەكی رەها كرد، كەدواتر بووە هاوخەم و خزمەتكاری. لێرەدا تێكراِی وردەكاری رۆمانەكە ناگێڕینەوە، تەنیا ئاماژە بۆئەوە دەكەم كەسروشت هەڵگری شوناسی زانستی شوێنەو كار لەقەدەری ئینسان دەكات وەك یەكەیەكی یادەوەری! شوێن و مرۆڤ پەیوەندییەكی كارلێككەر لەنێوانیاندایە، لەسەر بنەمای یاسای كارو كاردانەوە بەرێوەدەچێ.                             

تەنانەت هەر سێ ئاینە ئاسمانیەكە لەسەر شوناسی شوێن كاریان كردووەو دەكەن، هەر ئاینێك مۆركی پیرۆزی بەخشیوەتە ئەو شوێنەكەی كە پەیوەستە بە سەرگوزشتەی پەیامبەرەكانیەوە، بە جۆرێك ئەركی ئاینی حەج كردن لە هەر سێ ئاینەكە هەیە بۆ نموونە جووەكان سەردانی قودس ئەكەن یان تایفەیەكی دیكەی جوو هەیە كە پێیان دەڵێن ( سامریین ) شوێنی حەجكردنیان چیای (خەرزیم ) ە لە باشوری نابلس پێیان وایە شوینێ هەیە كەڵی تەورات لەوێیە.                     

مەسیحیەكانیش سەردانی قودس دەكەن پێیانوایە شوێنێكی پیرۆزە! لەساڵی ٣٣٣م ئیمپراتۆر ( قسگنگین ) كڵێسای ( قیامە )ی لەقودس بونیادنا گوایە خاچە رەسەنەكە لەوێ دۆزراوەتەوە. هەروا سەردانی كڵێسای مەهد لە بەیت لەحم دەكەن هەندێ تایفەشیان رووگەی حەجیان لەشوێنی دیاریكراوی وڵاتی ئیسپانیایە، وەك باوڵۆ كویلهۆ لەرۆمانێكیدا باسی گەشتێكی حەج بۆ ئیسپانیا دەكات.                                                     

ئیسلامەكانیش سەردانی مەكە ئەكەن و بەدەوری بەردەرەشەكە ئەسورێنەوە، گوایا ئەو بەردە پارچەیەكە لە بەهەشت و جبریل داویەتی بەحەزرەتی ئیبراهیم .سەرەتا رەنگەكەی لەماست سپی تر بوو، بەڵام دواتر لەبەر گوناهی مرۆڤەكان رەش هەڵگەراوە، بەدرێژایی مێژوو پێنج جار دزراوە، بە ناوبانگترینیان ئەوە بوو لەلایەن قەرامتەوە دزرا لەسەردەمی دەوڵەتی فاتیمی.             

لێرەدا مەبەست چییە لەگێڕانەوەی مێژووی پێرۆزی شوێن لای ئایینە ئاسمانییەكان؟ هەروەك چۆن باسی نیشتمانم كرد وەك یەكەی شوێن كەسیستەمی (احداپیات) فیزیاوی و ماتماتیكی هەیە، هەموو یازدە مەوداكەی تیایە، ئەوا شوێنە پیرۆزەكانی ئاینیش دەشێ هەمان (احداپیات)ی زانستی شوێنیان هەبێ، كەنهێنی میژووی دەسەڵاتی ئاینی تیا پارێزراوە.                         

تەنانەت پیرۆزی شوناسی شوێن لای حزبە ناسیونالیستەكانی كوردستانیش، پەیڕەوی لێدەكەن، بۆ نموونە لەدوای راپەڕینەكە بارەگای مام جەلال لەقەڵاچۆلان بوو، هەڵبژاردنی قەڵاچۆلان وەك یەكەی شوێن لەلایەن مام جەلالەوە پەیوەندی بە باكگراوندێكی مێژوویی دەسەڵاتی شوێنەوە هەیە. هەر بۆنموونە قەڵاچۆلان پایتەختی ئامارەتی بابان بوو، كەئیبراهیم پاشا لەساڵی ١٧٨٤ گواستییەوە بۆ سولەیمانی، كەواتە مام جەلال وەك شارەزایەك لەنهێنی یادەوەری شوێن چوو لەهەمان (احداپیات) ی فیزیكی و ماتماتیكی دەسەڵاتی پایتەختی جاران درێژەی بە فەرمانڕەوایەتی خۆی دا. دوایی كەكرایە سەرۆك كۆمار شوێنی گواستەوە بۆبەغدا، بەغداش وەك یەكەی شوێن هەر لەسەردەمی هارون رەشیدەوە تایبەتمەندی شارستانی و مەودای دیارو نادیاری خۆی هەیە، تەنانەت مەسعود بارزانی شانازی دەكات كە لە بەغدا لەدایك بووە.                                  

دواتر نەخۆش كەوتنی مام جەلال و بردنی بۆ ئەڵمانیا بۆچارەسەر، كەگەڕایەوە كوردستان دیسان لەشوێنێكی میژووی و سیمبولی لەشاری سولەیمانی نێشتەجێ بوو، كە ئەویش (دەباشانە) ماناكەی دەبێتە (العشرە الصالحون)، ئەو گوندە كۆنەی كەجاران پیاوچاكانی تیادا دەژیا. دیارە ئەم شوێنانە بەرواڵەت بایەخی مەعنەویان هەیە، ئەگەرنا لێكدانەوەی زانستی بۆشوناسی شوێن شتێكی ترمان پێ دەڵێ، كەرەنگە لای زۆر كەس ئاشكرا نەبێ.                               كایەكردنی یەكێتی لەسەر شوناسی شوێن تەنیا بەوەوە نەوەستاوە، بەڵكو لە رۆژی دامەزراندنی یەكیتی لە ٢٠١٥ هەڵمەتێكی حەجی بەكۆمەڵیان رێكخست بۆ یاخسەمەر! بۆشوێنی دەسەڵاتی مام جەلال بە درێژایی چەند ساڵی شوڕش.                                   

كەواتە سەبارەت بەشوناسی شوێن حزبە ناسیونالیستەكان هەمان كایەی حەجی ئاینی جوو كریستیان و ئیسلام دووبارەو چەندبارە دەكەنەوە.!                                  

گەرچی ئایین پەرستان سەردانی شوێنی دەسەڵاتی ئاینی دەكەن، ئەمانیش سەردانی شوێن و دەسەڵاتی سیاسی كەسێكی دیاریكراو دەكەن، بەڵام سەیر لەوەدایە مۆركێكی پیرۆزی و موقەدەسی پێ دەبەخشن، هەروەك لەئایینەكان بەشوێنە پیرۆزەكان بەخشراوە.                    

سەبارەت بەدانیشتنی مەسعود بارزانی لەسەری رەش هەمان نهێنی شوناسی شوێنی هەیە، ئەو نهێنیانەی كەپێشتر ئاماژەمان پێكرد وەك شوناسی شوێنی دەسەڵاتی سیاسی. جیاوازی نێوان یەكێتی و پارتی لەوەدایە، كە دەروێشەكانی یەكێتی سروتی حەجەكەیان بۆ یاخسەمەر بەجێگەیاند، بەڵام لێرەدا دەبێ بەشێوەیەكی لۆژیكی چاوەڕوان بین، كەی پارتی بڕیاری ئەوە ئەدا مەوسمی حەجی بەكۆمەڵ بۆدەروێشەكانی دیاریبكات؟ بێگومان رووگەی ئەمان لەراژانە لەبەرئەوەی راژان چەشنی یاخسەمەر شوێنی پەیڕەوكردنی دەسەڵاتی سیاسی و عەسكەری كاك مەسعود بووە لەمێژوویەكی دیاریكراو.                                                     

دیارە بابەتی شوناسی شوێن قسە زۆر هەڵدەگرێ، دەكرێ لەدەرفەتێكی تر باسی وردەكاری تر لەم بارەیەوە بكەین.                                                 

 

  • 1