ئەمە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

هاوڕێ نەهرۆ- نەرویج/ شوناس و زەمەن

شوناسی زەمەنی لە چەندین ئاست دا بوونی هەیە بۆ نموونە لەسەر ئاستی سروشت، وەرزەكان، زستان و بەهارو هاوین و پایز شوناسی زەمەنی سروشتین كەواتە سروشت هەڵگری شوناسی زەمەنی یە، هەر بۆیە لەرووی زمانەوانییەوە سروشت پێناسەیەكی نەگۆر هەڵناگرێ بگرە هەر وەرزێك دابەشكراوە بەسەر چەند مانگ و مانگیش بەسەر هەفتەكاندا و هەفتەش بەسەر رۆژو شەودا، رۆژیش بەسەر شەفەق (گزنگ) و بەیانی و نیوەرۆ ئێوارەدا، شەویش بەسەر دوو كوت دا تەنانەت كەشی هەوا ساردە یان گەرمە، ئەمانە تێكرا دەكرێ ناوی لێبنین شوناسی زەمەنی سروشت، ئەم شوناسە سەرەتا لە نێو سروشت دا بوونی هەبووە بە پێ میكانیزمی دیارو نادیار ئیشی خۆی كردووەو دەكا، هەر وەك ئاشكرایە سەرەتا سروشت هاتۆتە كایەوە لە ئەنجامی تەقینەوەی كەونی دواتر یەكە بایلوجیەكان بەپێ زەمەن دروست بوون و گەشەیان كردووە تا گەیشتۆنەتە مۆدیلی ئینسانی ئێستا، لەڕاستی دا ئینسان كوپی و بەرهەمی سروشتە بۆیە نامۆ نییە ئەو سیستەمانەی لە نێو سروشت دا بوونی هەبووە دواتر لە یەكەی بایلوجی ئینسان دا رەنگی داوەتەوەو بەرجەستە بووە، ئەوەی پەیوەندی بە بابەتەكەمانەوە هەبێ شوناسی زەمەنی یە، كە لە نێو یەكەی سروشت گوزراوەتەوە بۆ یەكەی بایلوجی ئینسان هەر بۆیە ئینسان هەڵگری كاتژمێری بایلوجی یە لە یادەوەریی دا بۆ نموونە ترپەی دڵی ئینسان یان هەر گیانلەبەرێكی تر بە پێ خولەك دەژمێردرێ و لێدانی لەساتەوەختی دیاریكراو نە گۆرە! كەواتە سیستەم و شوناسی زەمەن لە ناخی ئینسان دایە! هەر بۆیە ٤٠٠٠ ساڵ پێش ئێستا لە میزوپوتامیاو میسری كۆن سیستەمی شەستی زەمەنیان دۆزییەوە، میسرییەكانیش ٢٤ سەعاتیان دابەش كرد بەسەر دوو دوازدە دا دواتر كاتژمێری خۆر دۆزرایەوە ( المزولە الشمسیە ) سەعاتی ئاوی و قوم و مۆمی پەیدا بوو تا لەسەدەی چواردە لە ئەوروپا هەوڵدرا ئامێری كاتژمیری سپرینك و دواتر كارەبایی و ئەتۆمی لەم ساڵانەی دوایی دۆزرایەوە، دوا داهێنان كاتژمیری ( سیزیوم ) ی ئەتۆمی یە كە رێژەی هەڵەی تیا زۆر كەمە بە بەراورد لەگەڵ كاتژمێرەكانی پێشوو لەبەر ئەوەی پشت دەبەستێ بە جوڵەی ئەلێكترون لە نێو ئەتۆمی سیزیوم دا ! كەواتە مرۆڤ لە دۆزینەوەی میكانیزمی زەمەن تەنیا سەرنجی سروشت و ناخی خۆی داوە ئەو سیستەمەی لێ دەرهاویشتووە، نموونەیەكی تر لە سود وەرگرتنی مرۆڤ لە شوناسی زەمەنی سروشت ئەوەیە كە مرۆڤ شوناسی وەرزەكانی بەسەر تەمەن و ژیانی خۆی دا پەیرەو كردووە بۆ نموونە دەڵێن فڵانە كەس لە پایزی تەمەن دایە، كاتێ شوناسی پایز بۆ تەمەن دیاریكراوە بێگومان بەهاری تەمەنیش هەیە، پێش و پاشیش، دەكرێ ناوی لێ بنرێ هاوین و زستان، هاوین سەردەمی مناڵی یە، زستانیش سەردەمی پێگەیشتووییە وەك گریمان! تەنانەت لە زمانەوانیش دا دۆخی حاڵ هەیە، بۆ نموونە كەی؟ مانگ، رۆژ، ساڵ لەرستەیا بەو شێوە پێناسە دەكرێ، كەواتە وەك گوتمان شوناسی زەمەن لەسەر ئاستی یادەوەری سروشت بوونی هەبووە دواتر لەسەر ئاستی یادەوەری و جەستەیی یەكەی بایلوجی مرۆڤ دیسان بوون و ئامادەیی هەبووە تەنانەت پەریوەتە نێو زمانیش! هەر بۆ نموونە ئینسان لەرووی زمانەوانییەوە دابەش دەبێ بەسەر مناڵ و مێردمناڵ و هەرزەكارو پێگەیشتوو ( ئیختیار ) دوا ویستگەش پیری، لەسەر ئاستی رەگەزی مێ ییش دیسان شوناسی زەمەنی قەیرە كچ هەیە، بێوەژن هەیە، كچ هەیە، ژن هەیە، بە پێ زەمەنەكان ئەم ناوانە یان ئاوەڵناوانە وەك پێناسەیەك جێ خۆی دەگرێ ! ئەگەر لێرە باسی حاڵەتەكان بكەین كە بە پێ زەمەن گۆرانكاری بەسەر دێت زۆرە ! لە نێو ئەدەبیش دا فاكتەری زەمەنی یا ( كرونۆلۆژی) بەواتای زنجیرەی زەمەنی رووداوەكان بایەخی خۆی هەیە، لێرەدا من رۆمانێكم هەڵبژاردووە كە پێم وایە لەسەر شوناسی زەمەنی ئیشی كردووە، ئەویش رۆمانی (مەزرای ئاژەلەكانی ) جۆرج ئوریلە كە لەساڵی ١٩٤٦ نووسراوەو بڵاوكرایەوە، ئەم رۆمانە هەرچەندە زیاتر لە خوێندنەوەیەك هەڵدەگرێ، یەكی لەو خوێندنەوانە گوایا باسی میژووی شورشی ئۆكتۆبەر دەكا بۆ نموونە ماركس و ستالین و مەكسیم گۆرگی وەك ئەكتەر لە رۆمانەكەدا، بەراز وەك گریمان لە شوێنیان دانراوە، باسی كوشتنی بۆخارین و دركۆف و زینونیف و كامینوف دەكا تەنانەت بەسوسیالیزم دەڵی ئەنیماڵیزم! من هەقم بەوەوە نییە لە وانەیە خوێندنەوەیەكی مەبەستدار بێ ( مغرچ )! وەك تەوهین بەشورشی ئەكتۆبەرو سیمبولەكانی بەڵام من باسی رۆمانەكە دەكەم كە چۆن زەمەنی شوناسی ئینسانەكانی دابەش كردووە، لەوانەیە سودی لە كلیلەوە دمنە وەرگرتبێ وەك تەكنیك! بەڵام كاتێ سەیری فیلمی مەزرای ئاژەڵەكان دەكەیت سەرەتا ململانی یە لە نێوان كۆمەڵی ئینسان كە ئاماژەیە بۆ بنەماڵەی تزارو پادشاكانی ئەو سەردەمە، كە بە ئینسان وێنا كراون لە لایەك، ماركس و ستالین و تروتسكی و دەزگای كەی جی بی و پرولیتاریاو كۆلاك و جووتیارەكان لە لایەكی تر بە ئاژەڵ شوبهێندراون تەنانەت سیمبولی موسی و تەورات و پیاوانی كلێسا ئەرتودوكسی ئەو كات بە قەلە رەش دانراون لە فیلمەكەدا!، تێكرای سیناریوی فیلمەكە لەسەر یادەوەری سەگیك دەگێردرێتەوە و گەواهی رووداوەكان دەدەن لەسەرەتاوە تا كۆتایی، دەشی لە نێو كایەی دەسەڵات دا، ئینسانەكان دابەش بكرێن بەسەر شوناسی زەمەنی ئاژەڵ وەك شوناسی مشك و مریشك و قازو مەرو بزن و كەرو مانگاو ئەسپ و بەرازی رەنگاو رەنگ و سەگ، تێكرای ئەمانە كە ناوم هینا لە فیلمەكەدا ئامادەبوونیان هەیە، هەر جۆرە ئاژەڵێك كراوەتە نوێنەرو نمایندەی چین و توێژو كەسایەتیەكان! بۆ نموونە لەسەرەتای شورش كۆمەڵێ پرنسیپ بەرز ئەكەنەوە كە چی لە نێو شوناسی گۆراوی زەمەنی ئەم پرنسیپانە گۆرانی بەسەر دێت، بۆ نموونە سەرەتا دەڵێن چوار پێ باشە دوو پێ خراپە، ئاژەڵ نابێ ئاژەڵ بكوژێ، ئاژەڵ نابێ لە پێخەف دا بخەوێ كە چی لە فیلمەكەدا ستالین برازێكە ناوی ناپلیونە سازش دەكا لەگەڵ دوو پێ یەكان دا كە ( ئینسانن ) فێری ویسكی خواردنەوەی دەكەن وەك ئاماژەیەك بۆ دەسكەوت ! هەر بۆیە ئاشەكە كە رەمزی پیشەسازی شورەوییە بەرەنجی پرولیتاریا بونیاد نراوە لە لایەن ئینسانەكان دەتەقێنرێتەوە لە ئاكام دا ستالین تاوانەكە دەخاتە ئەستۆی ئەو بەرازەی كە ناوی سنۆبۆلە و رۆڵی تروتسكی پێ دراوە، بۆیە ستالین وەك بەرازی ژمارە دوو حوكمی ئیعدام بۆ تروتسكی دەردەكا هەروا بوخارین هەواڵەكانی هەڵدەواسێ لە دواجاردا ستالین پاشگەز دەبێتەوە لە پرنسیپەكانی بۆ نموونە گفتۆگۆ لەگەڵ ئینسانەكان دەكا لە ژێرەوە، ئیدی چوارپێ، چوارپێ دەكوژێ تا وای لێ دێت بە پێ زەمەن گۆرانكاری بەسەر شوناسی ستالین دێت و دوا وتەی دەڵێ بژی مەزرای ئینسانەكان و هەموو ئاژەڵەكان ئازاد و بەرەڵلا دەكا! هەر وەك گوتم ئەم رۆمانە كە كراوەتە فیلم چەند خوێندنەوەیەك هەڵدەگرێ، یەك لەوانە ئیش كردنە لەسەر شوناسی زەمەنی چین و تویژو سەركردەكانی، دەشێ هەر یەك لە ئێمە وەك یەكەیەكی بایلوجی لە لایەن دەسەڵاتی باڵاوە سیفەتی ئاژەڵێمان پێ درا بێ ! ئیدی نازانم پلەی ئینسانی لە روانگەی دەسەڵاتەوە سوپەرمانەكەی نیتشەیە كە مەبەستی ئەوە بوو چەمك و دەسەڵاتی خوا لە خودی خۆی دا جێ بكاتەوە رەفتارو كرداری یەكبخا و مرۆڤ بگاتە پلەی سوپەرمان ! ئاخۆ ئەم دەرفەتە بۆ هەموو كەس رەخساوە لە نێو كێشمەكێشی بەرژەوەندی ئابوری و سیاسی؟ شوناسی زەمەنی تەنانەت لە نێو ئاینەكان كاری لەسەر كراوە بۆ نموونە چەمكی دەركەوتنی ئیمام مەهدی لای مەزهەبی شیعە ئیش كردنە لەسەر شوناسی زەمەنی ئایندە، هەروا لە لایەن ئاینی جوولەكەوە گوایا لە دواجاردا پیاوێكی چاكساز دەرئەكەوێ بەناوی ( ئیلیا ) لای مەسیحیەكانیش گوایا عیسای كوری مەریەم زیندودەبێتەوە و دونیا چاك ئەكاتەوە تەنانەت لای ئاینی هندوسیش كە ئاینیكی ئاسمانی نییە ( برهمن كلا ) دەرئەكەوێ، ئەو پیاوە ئازایەی كە بەشمشیر زەمین پاقژ دەكاتەوە! لێرەدا من هەقم بەسەر ئەوەوە نییە تا چەند ئەم سیناریویە وەهم ئامێزانە راستن، بەڵام وەك گوتمان وەك شوناسی زەمەنی ئایندە، كەم و كوری و نابەرابەری دەسەڵاتی ئاینی پێ هەڵدەواسن و دەسپێرن! هەر وەك چۆن سوسیالیزم و كۆمونیزم دوا ئامانجە لای كومونیستەكان، لای ئاینەكانیش وەك یوتوبیا سیناریویەكی خەیاڵیان لە مێشكی موریدانیان چاندووە! لە درێژەی شوناسی زەمەنی لای ئاینەكان، هەر سێ ئاینە ئاسمانیەكە، شوناسی زەمەنی تایبەت بە خۆیان هەیە، بۆ نموونە رۆژی هەینی هی ئیسلامە، رۆژی شەممە هی جووەكان، رۆژی یەك شەممە هی كریستیانەكانە، تەنانەت كاتێ حەج و جەژن و رۆژە تایبەتمەندیەكانیان جیاوازە، بۆیە پێم وایە رێككەوتنێكی ( چمنی ) لە نێوان دەسەڵاتی هەر سێ ئاینە ئاسمانیەكە هەیە، هەر بۆیە شوناسی زەمەنیەكانیان یەكتر نابرن، هەر ئاینێك پانتایی زەمەنی خۆی هەیە جیا لەوی تر! مەبەستم چەمكی فیزیاوی بۆ زەمەن! سەبارەت بە شوناسی زەمەنی لە نێو دەسەڵاتیش من دەمەوێ نیمچە هەقیقەتێك بدركێنم كە ئەویش ئەوەیە تۆ وەك ( س ) كاتێ چاكەیەك بەرانبەر ( ص ) ئەكەیت مەرج نییە هەمان كات ئەو چاكە لە ( ص ) وەرگریەوە لەوانەیە لە كاتێكی تر لە ( ج ) وەریگرییەوە یان دوا بخرێ، یان لە كاتێكی دیاریكراودا قسەیەكی ڕاستت لە ( س ) گوێ لێ دەبێ مەرج نییە هەموو قسەكانی بە درێژایی خەت راست بن، ئەمە پێ دەگوترێ كایەی یادەوەری لە شوناسی زەمەنی دا! بۆ نموونە كاتێ لینین خەباتی بلیخانوفی هەڵسەنگاند دەیگوت ئەلف هەتا باء شورشگیر بوو، باء هەتا جیم لادەرو ناشورشگیر بوو! هەر بۆیە هەڵسەنگاندن چ لەسەر ئاستی كەسایەتی تاك یا هەڵویستی حزبەكان پێوانەی شوناسی زەمەنی جیوەیی بە كار بهێنرێ باشە! بۆ نموونە كەسێك یا حزبێك هەڵەیەك یان سازشێك ئەكا لە ساتەوەختێكی دیاریكراودا مەرج نییە ئێمە تێكرای میژوو هەڵویستەكانی بخەینە ژێر پرسیارەوە!  

  • 1