ئەمە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

هاوڕێ‌ نەهرۆ- نەرویج

سەرەتا دەبێ بپرسین كە بۆچی ژن وەك پێگەو دەسەڵات بەدرێژایی مێژوو دۆڕاوە؟ بۆچی پەیگەی ژن بەدرێژایی مێژوو لەنێو ئایینەكان بەچاوێكی كەم و شەڕانگێز سەیركراوە؟ بۆچی بەپێی ئاماری ٢٠١١ لە ١٩% نوێنەرانی پەرلەمانتاران لەجیهان ئافرەتن؟ ئەوانیش زۆربەیان لەوڵاتە ئەسكەندنافیەكانە. بەپێی ئاماریكی دیكە لەساڵی ٢٠٠٨ رواندا تاكە وڵاتە كە لە ٥٦% نوێنەری پەرلەمانیان ژن بێ، بۆچی تا ئێستا لەكوردستان بەپێ چەمكی كۆتا مامەڵە لەگەڵ رێژەی ئافرەت دەكرێ لەهەڵبژاردندا؟ لێرەدا روونترە لەبری ژن بڵێن مێینە، بۆچی تا ئێستا ئەندرو سەنترالیزم ( نێرینەی سەنتراڵ ) بەسەر جیهاندا زاڵە بەرانبەر بەگینو سەنتراڵ ( مێینەی سەنتراڵ )؟ بۆچی تائێستا بزوتنەوەی فیمینیستی لە ئەوروپا بوون و چالاكی هەیە، لەكاتێكدا دەبێ تێكڕای مرۆڤایەتی داوای پەێرەوكردنی مافی مرۆڤ بكەن بەبێ جیاوازی رەگەزی؟ بۆچی ئەم تایبەتمەندییە؟ گەرچی وەك ئینگلس لەپەرتوكی ( بنەچەی خانەوادەو موڵكیەتی تایبەتی و دەوڵەت ) ئاماژەی بۆدەكات. لەچەرخی بەردین دەسەڵات بەدەست ژنەوە بووە، ژن چەند پیاوێكی هیناوە! مناڵەكانیان بەنێو دایكیانەوە بانگ كراون، تەنانەت بیرۆكەی دۆزینەوەی كشتوكاڵ بۆبیری تیژی ژن دەگەڕێتەوە، ژن لەماڵەوە هەم مناڵی بەخێو دەكردو هەم كاری كشتوكاڵیی سەرەتایی دەكرد. پیاویش لەدەرەوە خەریكی راووشكار بوو، بەڵام لەسەردەمی دۆزینەوەی ئاسن (میتاڵ) گاسن پەیدا بوو، كاری كشتوكاڵی گەشەی كردوو پێویستی بەهێزی ماددی و فیزیكی زیاتر بوو، كە ژن دەرەقەتی نەهات، بۆیە پیاو بەم كارە بەرهەمهێنەرە هەستاو ژنیش وەك بەخێوكەری مناڵ و كاری ماڵەوە پاشەكشەی كرد. ئینگلس دەڵێ" دابەشبوونی كار یەكەم شكستی مێژوویی رەگەزی مێیە". هەندێ بۆچوونی زانستی هەیە گوایا قەوارەی ئەقڵی ژن لە پیاو بچوكترە، بەڵام هەر زانست ئەوەی دووپاتكردۆتەوە كە پردی نێوان ئەقڵی راستی ئافرەت و ئەقڵی چەپی لەهی پیاو بەرینترە، بەو مانایەی ئەقڵی ئافرەت دەتوانێ لەیەككاتدا چەند ئیشێك پێكەوە ئەنجامبدا، یان هەر وەك سیمۆن دی بۆڤوار لەپەرتوكی ( رەگەزی دیگەر ) یان جنسی دووەم باسی دواكەوتنی شوناسی ئافرەت دەكا لای هەندی كەس گوایا بۆ لایەنی بایلۆجی و سێكسی دەگەڕێتەوە، بۆ نموونە هەندێ پێیانوایە هێلكەی ئافرەت تەمبەڵەو لەحاڵەتی پاسیڤدایە ! بەڵام تۆی پیاو جوڵەی زیاترە، لە پروسەی موتربەكردندا ئەوە تۆ وەكەیە دەچێ بۆ تروكاندنی هێلكەكە، هەندێكەش ئاماژە بە سایكۆلۆژیەتی ئافرەت دەكەن كە دەست پێشخەر نییەو و رۆڵی پێكراو دەبینێ! كەچی لە هاوكێشەكەدا پیاو دەست پێشخەرو بكەرە. ئەمەش دیسان دەگەڕێتەوە بۆ پەروەردەی ئایینی و كۆمەڵایەتی و شارستانی، رەنگە لە وڵاتانی پێشكەوتوودا ئەم پروسەیە پێچەوانەكەی راست بێ، ئافرەتیان دەست پێشخەرەو خۆی بەبكەر دەزانێ! ئەگەر لەبارەی میژووی ئایین و خوداوەندەوە باس بكەین سەرەتا شوناسیان بێ لایەن بوو بەڵام دواتر خوداوەندی مێینە سەریهەڵدا، وەك عەشتار لای بابلییەكان ( بیرۆكەی بە پیت ) ئیزیس یش لای میسریەكان گوایا سیفەتی ئەم خوداوەندە دڵ سەخت و راڕا بووە، وەك سیفەتی هەندێ ئافرەت. لێرەدا ئەگەر وەك گریمانی زانستی بەپێ یاسای ئۆمی كارەبایی ئیش لەسەر رەفتاری ئافرەت بكەین كە بۆ چی ڕا ڕایە! وەك ئاشكرایە لە یاسای ئۆم دا تەوژم بە واتای ڤۆڵتیەیە لەسەر بەرگەگرتن، ئەگەر وەك گریمان لەباتی تەوژم رەفتار دابنێن، لە جیاتی ڤۆڵتییەش خوێن دابنێن، بەرگەگرتنیش نیشانەی جەستەیە بێ، ئەوە لە كاتێ سوڕی خوێنی مانگانە لای ئافرەت رێژەی خوێن زیادو كەم دەكا هەر بۆیە ئاكام رەفتاریان لەو ماوەیە شپرزەیە بەڵام لای پیاو بە درێژایی زەمەن خوێن رێژەیەكی نەگۆرە! ئەمە وەك گریمان لە نێوان یەكەی بایلۆژی و یەكەی كارەبایی جەستە! كەچی دواتر سەردەمی خوداوەندی دووانگی وەك نمایندەی هەردوو رەگەز هاتەكایەوە بۆ نموونە ( ئیزیس و حوریس ) لای میسرییەكان! (عەشتروت و ئەدۆنیس) لای فینیقیەكان، بەڵام دواتر لای ئەفسانەی ئاشوری و ئەغریقیەكان وێنای سەركەوتنی هێزی نێرینەیان نەخشاند لە نێو جیهانی سروشتدا ! هەربۆیە دواتریش پێناسەی خوداوەند لای ئایینە ئاسمانییەكانی شوناسێكی نێرینەیە، تەنانەت هەرسێ ئایینەكە كە دیالۆگ لەگەڵ بەندەكانیان دەكەن لەروانگەی زمانەوانی نێرینەوە لەگەڵیاندا دەدوێن! لەدیالۆگی نێوان خوداوەندو بەندەكان شوناسی مێینە ونكراوە، یان وەك پاشكۆ سەیركراوە. جگە لەم سەرنجە تەنانەت لەنێو دەقی ئایەتەكاندا، لە گەواهیدا دوو ئافرەت دەخرێتە بەرانبەر پیاوێكەوە، ئافرەت لەمیراتدا بەشی كەمتری بەردەكەوێ، لە هەندێ شوێندا ئاماژە بەوە كراوە كە ناقس عەقڵەو لە كاتێ نوێژدا سروتی نوێژی ئایینی بەتاڵ دەكاتەوە. لەراستیدا دەسەڵاتی دەقی ئایینەكان پڕە لەتەوهین و نزم سەیركردنی شوناسی مێینە. دیارە من لێرەدا ئاماژە بە تێكڕای وردەكارییەكان ناكەم، لەسایەی ئایینی مەسیحی لەشەستەكانی ئەم سەدەیە لەوڵاتی نەرویج ئەو كچەی پاكیزەیی خۆی لەدەست بدایە، سزاكەی بەو شێوە بوو، كە لەقەراغی ئاوی دەریا بە بەردێكەوە بەستویانەتەوەو لەكاتی هەڵكشانی ئاوەكە پەیتا پەیتا قوربانیەكەی خنكاندووە، تەنانەت لەچیرۆكی میتافوری ئادەم و حەوا بەپێی زانیاری من تەنیا ناوی هابیل و قابیل هاتووە، گەرچی خۆشكی یەكتر دەهێنن. لەراستیدا خوشكی خۆیانە لەسكێكی تر، ئاماژە بە ناویان نەكراوە. دواتر قەدیس ئەمبراوز دەڵێ" حەوا ئادەمی بەرەو تاوان بردووە، ئادەم حەوای نەبردووە، ئەوەی حەوا بەرەو تاوانی بردووە شایانی ئەوەیە وەكو بەرێزێك پێشوازی لێ بكرێ". زۆر نووسەری دی لەگریك و ئەوروپا سەریانهەڵداوە كە بەچاوی نزم سەیری شوناسی ئافرەتیان كردووەو دەكەن. بۆ نموونە فریدرێك نیتشە دەڵێ" ئەگەر چووی بۆلای ئافرەت قامچییەك لەگەڵ خۆت بەرە، یا قامچیەكەت بیر نەچێ"، وەك وێناكردنی سایكۆژییەتی ماسوشیی ئافرەت كەحەزی لە لێدانە، ئاخۆ ئەمە چەند لەگەڵ دەرونشناسی مودێرن دێتەوە؟ بەرای من نیتشە لەروانگەی سادییەوە سەیری ئافرەتی كردووە. یان فیتاغۆرس دەڵێ" پرەنسیپی خێر لە سیستەم و نورو پیاوەوە سەرهەڵئەدا، پرنسیپی شەڕو خوڵقێنەری ئاشوب لە ئافرەت و تاریكییەوە پەیدا ئەبێ". نووسەرێكی دی بەناوی هیبوناكس دەڵێ" ئافرەت لەدوو رۆژدا خۆشی بەپیاو دەبەخشێ، یەكەم لەشەوی زاوابووندا، دووەم لە ناشتنی لەگۆڕدا". لەلایەكی دیكەوە ئەرستۆ دەڵێ" ئافرەت بۆیە ئافرەتە لەبەر ئەو نوقسانییەی كە تیایەتی، هەر بۆیە لەماڵەوە دەبێ پاشكۆی مێردەكەی بێ". فەیلەسۆفێكیش وەك ئوغست كونت دەڵێ" مێینە منداڵبوونەوەیەكی بەردەوامە ) (الگفولە الدائمە). ئەم منداڵبوونەوەی بایلۆژییە بەرەو لاوازی فیكریی دەبا، تاكە رۆڵی ئەم گیانلەبەرە بە سۆزو هەڵچووە ژن بوون و ماڵەوەیە، كەچی لە بەشی دووەمی پەرتوكەكەیدا پەیگەی ئافرەتی گەیاندە خوداوەند، لەبەرئەوەی كاریگەری خوشەویستی ئافرەتی لەسەربوو. بۆیە نابێ بڕوا بەقسەی نووسەران بكەین، لەبەرئەوەی لەژێر كاریگەری زەمەنیدا دەقەكانیان دەنووسن! بەلزاك و برۆدۆنیش كۆنەپەرەستترین رایان سەبارەت بەشوناسی ئافرەت هەبوو، هەر بۆنموونە بەلزاك دەڵێ" چارەنووسی ئافرەت و تاكە سەرفرازی مێژوویی ئەوەیە پاڵ بەدڵی پیاوەوە بنێ، دڵی بۆ لێ بدا"، برۆدۆنیش بەهۆی بنەچەی لادێی بوونییەوە دەیگوت" ژن لەنێوان ئەم دوو حاڵەتە بەدەر نییە، یان خۆشەویستە، یان ژنی ماڵەوەیە". هەروا برۆدۆن هەوڵیدا پەیوەندی نێوان بزوتنەوەی ئافرەتان و سوسیالیزم ببچڕێنێ، وێڕای دژایەتیكردنی ژن لەلایەن دەسەڵاتی ئاینییەوە، بەڵام شوناسی ژن لەمێژوودا ئەگەر بە رێژەیەكی كەمیش بێ شوێن دەستیان دیارە، بۆنموونە مەدام كوری كەخەڵكی پۆڵۆنیا بوو، كە لەساڵی ١٩٣٤ مرد، خاوەنی تیئوری هەڵسوڕانی تیشكە، دووجار خەڵاتی نۆبڵی وەرگرت، یەكەم لە بواری فیزیاو دووەم لەبواری كیمیا. شایانی باسە لە بواری كیمیا رەگەزی بۆڵۆنیوم و رادیۆمی دۆزییەوە، لەخۆشەویستی پۆڵۆنیا ناوی لەو رەگەزە كیمیاوییە نا بۆلۆنیوم. لەبواری ئەدەبیشدا "ئەجاسا كریستی" مان هەیە، بەڵام جێگای داخە ئەویش چووە لەنێو شەڕانگیزی و ئەگرەسیڤ و ئەدەبی تاوان دەنووسێ، گەرچی ئەم بابەتە بەشیك بێ لە واقیع، بەڵام پانتایی خۆشەویستی لە یادەوەری ئافرەت بەرینترو زۆرترە، دەكرا رۆمانەكانی كریستی لایەنی رۆمانسی زاڵ بووایە. تەنانەت لە بواری زمانیش ئافرەت جیاكراوەتەوە، ئێمە وەك میللەتی كورد تەنیا لەدیالێكتی بادینی ئیش لەسەر ئەو جوداییە كراوە، ئاخۆ لەبەر ئەوەیە واقیعی كۆمەڵایەتی بادینان دواكەوتووە، یان دەسەڵاتی زاراوەی بادینی كۆنترە؟ بۆیە بواری ئیشكردن لەسەر زمان و تایبەتمەندییەكانی بۆیان رەخساوە، كەچی وەك دەبینین لەزاراوەی موكریانی و سۆرانیدا ئەم جیاكارییە رەگەزییە نەكراوە، ئاخۆ دەبێ لەبەر روانگەی پێشكەوتنیان بێ بۆشوناسی ئافرەت، یان مێژووی زاراوەكە تازەیەو بواری ئیش لەسەركردن بۆی نەڕەخساوە، ئەوەش ئاییندەو زەمەن وەڵامی ئەداتەوە.