سەلام عومەر/ ئەنفال بە كتێبە ئاسمانیەكاندا هات 

بەڵام لەكوێی زەوی لەناوكام ئەدەبدا گیرسایەوە؟

 

ئەو رۆژانەی كردەی ئەنفالی تێدا بەڕێوەچوو زامێكی هێندە قوڵ لە جەستەی وڵاتەكەمان كرا كە تاوەكو ئێستاش سارێژ نەبووەو لەگەڵ هەر یادەوەریەكدا دەكولێتەوە، ئۆپەراسیۆنەكانی ئەو رۆژانەی سوپای بەعس بۆ لەناو بردنی یەكجارەكی گەلی كورد بوو، بەتایبەت هەموو ئەو لاوانەی لەوێ لەو شوێنانەی ئەنفالی تێدا ئەنجام درا دووچاری قڕكردن بوون، ئەو پیرە پیاوو ژن و منداڵانەش كە رزگاریان بوو ئێستا پیرەكان زۆربەیان نەماون و منداڵەكانیش بەبێ كەسی بە هەتیوی و ماڵوێرانی، بەبێ پەناگەو شوێنە خۆشەكان ئەوانەی دەستكەوتی خوێنی شەهیدان بوون لاویەتیان تەواو كردوو تاك و تەرا نەبێت كە ئێستا لەتەمەنی لاویی دایە، ئەویش بەداخەوە هێندە منداڵ بۆتەوە ناتوانێ وەكو خۆی گەورەیی رووداوەكە بگێرێتەوە، ئەو كاتەی بڕیاری بەربەریانە لەلایەن سەدام خاوەنی گەورەترین سوپا لەخۆرهەڵاتی ناوەراست دژی هاوڵاتیانی سڤیلی كورد دەرچوو.

جیهان بەگشتی و ریكخراوە مرۆ دۆستەكان لە ئاست ئەم تاوانە نێودەولەتیە كوێربوون و جڵەوی دەسەڵاتی بەعسیان بەجۆرێك شل كردبوو بەئارەزووی خۆی هەوڵی تەفروتوناكردنی نەتەوەیەكی دەداو كەسیش نقەی لێوە نەدەهات،رۆشنبیرانی كورد لەچیا هاواریان لێهەستاو پڕ بە گەرو دەیانناڵاند عەرەبەكانیش جگە لەچەند رۆشنبیرێكی چەپی زۆر كەم نەبێ ئەوانی دی لە خەوێكی قوڵدا چووبوونە خەڵوەتەوە، خۆ ئەدەبی جیهانیش لەم ساتە وەختەدا لەگەڵ رژێمە قەبەكانیان هەر خەریكی ساغكردنەوەی چەكو جبەخانەكانیان بوون بەو وڵاتانەی دەیانەویست سنوورەكانیان لەسەر حسابی نەتەوە بچوكەكان زیاد كەن، ئەو رۆژانە مردنێكی لەسەرخۆ بوو بۆ گەلێكی چەوساوە، كەلەوەتەی هەبوو سووتەمەنی یەك لەدوایی یەكی ئەو رژێمانەبوو كە بەئارەزووی خۆیان دەیانچەوساندینەوە، تاكە هیوایەكیش كە هاوڵاتیان و پارتە سیاسیەكان هەیانبوو ئەو چیا سەرسەخت و دژوارانەبوو كە سروشت وەك پەناگەیەك بۆ هێزی پێشمەرگەی دروست كردبوو، ئەو كات دوای وەستانی جەنگی نێوان عێراق و ئێران بەعس خۆی یەكلا كردەوە بۆ لەناوبردنی كورد و هەر هەموو تواناكانی خۆی بەكیمیایشەوە تاقیكردەوە و نەیتوانی كورد لەریشەوە دەركێشێ ئەنفال یەكێك بوو لەو نەخشە دۆزەخیەی بۆ كورد نەخشێنرا، ئەم وڵاتەی نوقمی تاوانێك كرد كە خۆی لەناو گۆڕی بەكۆمەڵ و سوتەمەنیەكانی كیمیاییدا دیتەوە، ئەوان وشەی ئەنفالیان لە كتێبە ئاسمانیەكان دەرهێناو كردیانە حیكایەتێك كەمرۆڤایەتی بۆ هەمیشە دەیگێڕێتەوە، بەڵام گێرانەوەیەكی سادەو تازە بەتازە كورد وەخۆ كەوتووە بۆ ناساندنی ئەم تاوانە گەورە، لە هەوڵدایە تا لەپەرلەمانەكانی ئەوروپا ئەنفال بە جینۆسایدكا خۆ ئەگەر زیاتر دواكەوێ و جیهانیش زیاتر خۆی بێدەنگكا ئەوە جیاوازیەكی نابێ لەگەڵ ئەنفالی راستە قینە كە هەزاران ساڵ دەبێت ئەنجامدراوەو تائێستاش بە جینۆ ساید نەناسراوە، سەیریش لەوەدایە لە دادگای ئەنفالدا سەرانی ئەم تاوانە لەبەردەم كامێراكاندا قیت و قۆز دانیشتبوون و خەڵكێكیش هەبوون بەرگریان لێدەكردن، پرسیاری سەیروسەمەرە لە گەواهی دەرەكان دەكراو دەیانەویست ئاراستەی دادگاییەكە بەلایەكی ترو بەرەو درێژبوونەوەی زیاترو لەبیركردنی ئەو تاوانانە بەرن كە هێندە زۆرن دیكۆمینتەكان خۆیان دەدوان، وێنەكان خۆیان پەردەكانیان هەڵدەماڵی و گەورەیی تاوانەكەیان دەردەخست، كەچی سەدام و عەلی كیماوی هەوڵیاندەدا هەموو ئەو خەتایانە بە سەروەری بژمێرن و لە هەمووشی سەیرتر ئەوەیە پێیان وابوو تا ئەوكاتیش سەرۆك و سەركردەی عێراق بوون، بەرگریكارەكانیش وەك هەمیشە شۆڤینیەتی عەرەبیان پیشان دەداین و دەیانسەلماند كە ئەوانیش ئەگەرچی لەكردەی ئەنفالدا دەستیان نەبووە، بەڵام خۆزگەیان دەخواست بەشداربوونایە و پێیان وابوو ئەوەی سەدام و سەرانی رژێمەكەی كردویەتی دژ بەو یاخیانە بووە كە سەر بەئێران بوون، بێئاگا لەوەی ئەوساو ئێستاو لەئایندەشدا ئێران و هەر هەموو هاوسێكانی كورد لەپلاندان بۆ لەناوبردنمان و ئەم دادوەرو بەرگریكارانەش دەیانەویست ئەوەی بەڕێگەی سەربازی و قركردن دژی كورد نەكرا ئەوان لەژێر پەردەی یاساو بەدەمامكی دادوەریەوە لەگەڵمان بكەن.

ئێستاش دیكۆمێنتەكانی ئەنفال كە هەزاران لاپەڕە دەبن لەبەردەستدان و رۆژنییە گۆڕە بەكۆمەڵەكان لەژێر لمی بیابانەكان نەدۆزرێنەوە، بە هەزارانیان گەڕاونەوە زێدی خۆیان و هەزارانیشیان هێشتا ماون و وردە وردە ئێسكەكانیان دەبن بەخۆڵ، ئەم خەتایانە لە تیفیەكان پەخش دەكرێن و كەچی جگە لەخۆمان كەسێكی دی و لایەن و حكومەتێكی بیانی و ئیسلامی پەخشی ناكەن و نقەیان لێوە نایە، شاعیرو رۆمانووسە بیانیەكان رۆشنبیرو دەرهێنەرەكانیان لەبێدەنگیەكی سەیر دان و خەریكە داهێنانەكانیشیان ئەوانەی لای ئێمە دەست دەكەون بەهۆی ئەم متبونەیان ناشیرین دەبن و ئاوابڕوا ئەوانیش دێنە بەرەی ئەنفالەوەو جیاوازیەكی ئەوتۆیان نابێت لەگەڵ كردەكاندا، چونكە بێدەنگی نیشانەی رازیبوونە بەو روداوانەی ئەنجامدراون و هەتا ئێستاش لە هەندێ پارچەی كوردستان لەژێر ناوی دیدا جینۆساید بەردەوامی هەیە.

ئەنفال بەكتێبە ئاسمانیەكاندا هات، بەڵام لە كوێی ئەدەبدا گیرسایەوە، چەند رۆمانی خۆماڵی بۆ ئەم تاوانە نووسرا شاعیرەكان هەر هەموویان شیعریان بۆ نووسیوە، بەڵام چەندیان بەزیندوویی مایەوە؟ چەندیان وەكو شاكارەكانی هەڵەبجە چوونە چوارچێوەی داهێنانەوە ؟ كوان ئەو فیلمە سەرنج راكێش و پڕ لە تەكنیكانەی كە نیشانەی ناساندنی ئەنفال بن بەجیهان و خۆشمان؟ ئەوانە پرسیار گەلێكن كردنیان ئاسانەو جێبەجێكردنیشیان دەكەوێتە سەرخۆمان، چونكە دەمێكە كورد گوتویەتی بەدەستی خۆت پشتی خۆت بخورێنە ئەگەرنا كەس بۆت ناخورێنێ، بۆیە ئەگەرچی درەنگیشە بەڵام نەچووە بچێ و كاتی ئەوە هاتووە تەنها تەماشای دیكۆمێنتەكانی ئەنفال نەكەین و دەبێت هەوڵدەین خۆمان بەرهەمی نەمر بۆ ئەم دۆسیەیە درووست كەین، هەرنا بیانكەین بەشاكارەكان و بڵاویان كەینەوە، با نەوەی نوێ و ئەوانەی چارگە سەدەیەك لەمەوبەر ئەنفالیان دی بەنێو خەتایەكاندا رەتبنەوەو وەكو سەرجەم سەرهاتەكانی دی نەبێتە حیكایەت، مەبەستم حیكایەتە ئەفسانەییەكانە ئەوانەی بە هەبوو نەبوو دەست پێدەكەن، ئەنفال روداوێكی راستەقینەیە موچوڕكێكە هەموو گیانمان سڕ دەكا...من دەمێكە گوتوومە:

 وشكبوونەوەی زەوی و زەرد هەڵگەڕانی گوڵەكانی نیسان قوربانیی تێپەڕینی ئەو هەورە بێ بارگاویانەن كەلە هەفتەكانی ئەم مانگەدا دووبارە دەبنەوە،دەڵێن 28 ساڵە هەر هەورێك لە بیابانەوە دێ و بێرەدا بەسەر پێدەشتەكانی ئەم نیشتمانەدا رەتدەبێ بروسكە و ناڵەیەكی ئاگرینی لێ هەڵدەستێ، وردە بارانێكی پێیە هەر لە فرمێسكی جووتیارو گریانی ژن و منداڵ و ئەولاوە وشك بوانە دەچێ كە 28 ساڵ لەمەوبەر خوێنیان پژا، دەڵێن ئەم نمە بارانە سوورباوانە هەر بۆ ئەو گوندانەن كە ئەوێ رۆژێ خاپوركران، ئەو رۆژانەی گرمەی تۆپ و زریپۆشەكانی سوپای ئەنفال هەورە بارگاوییەكانی شەق دەكردو وڵاتێكی نغرۆی تاوان دەكرد، ئیلهامیان لە كتێبە ئاسمانییەكانەوە وەردەگرت بۆ دەسكەنەكردنی گیانی منداڵە گوناهەكان و ئەولاوە خێر لە خۆ نەدیوانەی ئەنجن بەئەنجن كران، پێیان وابوو مرۆڤەكانی ئێرە هەر هەموو یاخییەكانی خێڵە لماوییەكانی ئەوێن و دەبێت بچنەوە ژێر ئەو بیابانەی رەتبوونی گەواڵەكانی لێیە.

ئەو رۆژانە تەنها 28 ساڵ لەمەوبەر بوو، ویژدانی مرۆڤایەتی لەگەڵ گەواڵەكاندا بێرەدا رەتبوون.هیچیان پێنەبوو جگە لە رق، جگە لە وەراندنی گیانی 182 هەزار مرۆڤ و بە دوای خۆیدا وشكە ساڵیان بەخشی،هەر لەو كاتانەدا ئەو دەمامكەیان لێ بەربۆوە كە رووخسارە ناشیرینەكانی وەك خۆی و بە نهێنییەكانی ئەنفالیش ناساندین.

رەتبوونی گەواڵەكان لەم مانگەدا، جووتیارەكان تووڕە دەكا، گەورەیی گوڵەكان دەباو قوربانییەكان دەبارێنێ، ئێستا ئیسقانە وردو خاش بووەكان و جل و بەرگە كون كون و ڕزیوەكانی ژێر لمە داغ بووەكەی ئەوێ لە نامۆبوونیاندا ئێمەیان ونكردووەو بە ئازادی ئێرە نازانن، گیانەكان لە هەفتەكانی ئەم مانگەدا بێرەدا ڕەت دەبنوچیرۆكی رووداوەكان بە گەواڵەكان دەسپێرن: ئەو گەواڵە وشكو بێ بارگاویانەی تەڕمان ناكەن، بایەكی لەگەڵ دایە هەر لە هەناسە ساردەكانی دایكان دەچێو خۆیان بەكۆشكو تەلارە هەڵچنراوەكاندا هەڵدەواسنو ئاهو نووزەیان هەموو ساڵێ لە هەفتەكانی ئەم مانگە دێتە بەر گوێ، ئێستاش لەپاشی زیلو رستەی چەكدارە بەرگ مغاویریەكان دەترسنو پێیان وایە ئەو مەرگەساتانەی 28 ساڵ لەمەوبەر ئەوانی وەراند دووبارە بوونەوەی هەیە، ئێسقانە هەڵاتووەكان دەڵێن كردەكانی ئەنفال ئەوانەی ئەوێ رۆژی ئێمەیان سوتاند هەر ماون! ئێستا لەپەناوپەسێی وڵاتە پڕ لە لمو هزرە ژەهراوییەكاندا پلان بۆ ونكردنی ئێمەو ئەو زیندووانە دەگێڕن كە لەوێ لە ناوی ناوەوەی ئەو شوێنەی بڕیاری ئەنفالی لێدەرچوو هەوڵی تێكەڵكردنەوەی سنوورەكان دەدەن، دەیانەوێ جیاوازییەكانی ئێرەی چیاو ئەوێی بیابان تێكەڵكەنەوە، ئێمە بە مێژوو ئێوەش بە قەدەرێك بسپێرن كە هەر لەو هەورانە دەچن كە بێرەدا ڕەتدەبن، بەئاسمانی ئەم ووڵاتەدا دێنو چاوویان لەو چیایانە بڕیوە كەبەسەر ئەواندا دەڕوانن هەر هەموو ئێوەیان ناوێ، ئەوان پاشماوەی كردەی ئەنفالنو ئایندەی ئەم ووڵاتە لەنەخش و هزرەكانی كتێبە ئاسمانیەكاندا هەڵدەهێنجن، هەر بۆیە هەموو ساڵێ لە هەفتەكانی ئەم مانگەدا گەواڵەكان بیرەدا ڕەتدەبن.

سەلام عومەر/ دیسان حزبایەتی چۆڕاوگەی خوێنی لە قەڵادزێ رژاند

بەداخەوە كلتووری حزبایەتی بەتایبەت ئەوانەی لە هەناوی توندوو تیژیەوە درووست بوون، ئیستاش هەر خەریكی گۆڕینی ئاراستەكانن و دەخوازن لەنێو روداوە مەدەنییەكاندا هەڕەشە لەو دیموكراتییە بكەن كە چەندین ساڵە خەباتی بۆ دەكرێ، ئەوانە بازرگانی شەڕن و لەپەنای حزبایەتی خۆیان حەشارداوەو لە دەرفەتێك دەگەڕێن تا سیمای خۆیان و شارو هەموولا ناشیرین بكەن، ئاخر روداوەكەی دوێنێی قەڵادزێ هێندەی پەیوەست بوو بە نەبوونی مووچەو ریكنەكەوتنی پێنج حزبە سیاسییەكە و بەردەوام بوون لە كۆبوونەوە سەرنەكەوتوەكانیان كە هەمیشە ئەم لایەنانە خەریكی حزبایەتین و دەربەستی ژیان و خۆشگوزەرانی هاوڵاتیان و تەنانەت دەنگدەرەكانی خۆشیان نین، هێندە كاریان نەكردووە بۆ لەگۆڕنانی حزبایەتی و یەكتری قبووڵ كردن، هەربۆیە لەكاتی خۆپیشاندانی خەڵكدا ئەم پارتە شەڕانگێزانە دەیكەنە دەرفەت و بەرەو توند تیژی ئاراستەیان دەكەن و دواتریش لەگەڵ رودانی كارەساتدا پاشەكشە دەكەن و تەواوی تاوانەكان ئاراستەی بەرامبەر دەكەن، ئەزموونی یەكتری سڕینەوە لە هەناوی كۆمەڵگای ئێمەدا تفەنگو تەقەو یەكتری كوشتنی تێدا حەشاردراوە، بۆتە كلتوورو ناكرێ ئەو مەترسییە هەمیشە دووبارە بوونەوەی هەبێ، ئاخر هەمیشە لەوكاتانەی دەرفەتێكی لەبار بۆ درووست بوونی سەنگی كوردوو دۆزەكەی درووست دەبێت ئەوە وڵاتانی هەرێمایەتی لە سەنگەردان و دۆستەكانیان بەجۆرێك تیژ دەكەنەوە كە ببنە كۆسپ لە بەردەم پێگەیشتن و پێشكەوتن، ئەوەتا تەقە كردن لەهاوڵاتیان و سوتاندنی بارەگاكانی یەكتری سەدان هێندە هاوڵاتیان بێزار دەكات و هەرچی متمانە بێت بە حزبو حكومەت نەماوەو ئێستا شەقام وایدەبینێ كە ئەم پارتانەی دەسەڵات دێوەزمەیەكی ناشیرننو نەك هەر هاوڵاتی كەسانی خۆشیان بەكوشت دەدەن بۆ مەرامی ئەو حزبایەتییەی كە لەوەتەی هەین بە هەڵە بەكاری دەهێنین.