ئەم هەواڵە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

دلێر محەمەد شەریف/ لە پەراوێزی سیاسەتی مایەپوچكردنی ئامانجەكاندا

دوێنێ خاكێكی سوتێنراو .. ئەمرۆ كۆمەڵگایەكی شێوێنراو

لە ئاكامی كۆمەڵێك فاكتەری ناوخۆیی و ململانێی ناتەندروست و داپۆشراوو بە خواستی نەتەوەیی، چەندین ساڵ دوژمنانی كورد هەموو هەوڵەكانی لەو شوێنەدا چركردبویەوە كە چۆن بتوانێ لە بری خۆی هەر بە براكان شەری براكان بكات و كردی وچەن ساڵێك و لە چەندین قۆناغدا بەشێكی مێژووی شۆرش و تێكۆشانەكان بە رەشەبای ئەم هەوڵەدا تێپەری، لەمرۆشدا هەوڵی كەمیان نەداوەو نادەن بۆ ئەوەی بەئاسانی هەمان ئەو سیاسەتە بە چەندین سیناریۆو شانۆگەری نوێوە دوبارە بكەنەوەو لە مەشدا تارادەیەكی زۆر دیسانەوە سەركەوتوبوون . لەوە دەچێ ئەمە حوكم و فەلسەفەی ژیان بێت لەو كۆمەڵگایانەی كە لەنێو زۆلكاوی كەمی هەوشیاری و رۆشنبیری سیاسییدان و نوقمی كەلتورو نەریتە باوەكان و خولیای خێڵ و عەقڵییەتی خێڵگەرین و دووچاری لاوازی بیركردنەوەو بێ دەسەڵاتی ئیرادە بوونە، لە بەرامبەر تێگەیشتن لە راستی و دروستی ململانێكان و چۆنێتی و چەندێتی (بوون) و گەشەكردنی سروشتی مرۆڤ و مرۆڤایەتی و بە تایبەتیش خولیای هەلپەرستی و بەرژەوەندویستی كە بەشێكی سەرەكی و كاریگەرە لەحوكمی ململانێ چینایەتییەكانی كۆمەڵگای مرۆڤ. بێگومان ئەزموونەكانی ژیان و مێژووی مرۆڤایەتی ئەوەی سەلماندووە، كە مەترسیدارترین دوژمن ئەو دوژمنە دروستكراوەیە، كە بەهەمان خوێن و بەرگی خۆت و زمانی خۆتەوە دەدوێت و شاباش بە خوێنی نەتەوەكەتەوە دەكات، كورد وتەنی ( دار كرمی لەخۆی نەبێتن هەزار ساڵ دەژیت)، ئەوكاتەش یەكجار مەترسیدارترو پڕ لەگرێكوێرەتر دەبێت كاتێك لەئاگاییدا ئەو ئامانجە جێ بەجێ دەكات كە دوژمنە راستەقینەكان دەیانەوێت و خەونی پێوە دەبینن .

 هەموومان دەزانین جاران دەوڵەتی نەتەوە چاوچنۆك و شەڕانگێزەكان لەرێگەی شەڕو داگیركردنەوە هەوڵی بەتاڵانبردنی خێروبێری نەتەوەیەكی تری هەژارترو بچوكترو لاوازتریان دەداو پیاوەكانیان دەكردە كۆیلەوكارو شەڕی نەتەوەكانی تریان پێدەكردو ژن و كچەكانیشیان بەچەندان شێوە دەكردە كەنیزەو پاشان دەستاودەست لە بازاڕەكانی كۆیلەفرۆشیدا دەفرۆشران. دوای ساڵانێك لە پەرەسەندن و گۆڕانكارییە سیاسی و ئابوری و كۆمەڵامەتییەكان، ئیتر شێوازی داگیركردن و بەتاڵانبردن گۆڕاو شێوازی ئیستعمار سەری هەڵدا. چەندین نەتەوەو دەوڵەت كەوتنە نێو دۆزەخی ئەم شێوازە داگیركارییەوە، بێگومان بۆ بەردەوامیدان بەم داگیركارییە، یەكێك لە ناڕەواترین شێوازەكان بۆداگیركەران و مەترسیدارترین سیاسەت بۆ رێگەگرتن لە روبەڕووبوونەوەو شكاندنی خواستی ئازادی و سەربەخۆیی قڕكردن و سڕینەوەی نەتەوایەتی و روحیەتی نەتەوەیی ئەو نەتەوانە بوو، دواتریش هەمان ئەو نەزمە شەڕانگێزی و بەرژەوەندخوازییە لەشێوەی ئیستعماری نوێدا دروستبوو، كە تا ئەمڕۆش لەهەناوی سیستەمی نوێی جیهانیدا ئەو خواستە دەجوڵێ و لەچوارچێوە ئابورییەكەیدا سەرمایەداری نوێ بەردەوام كەرەستەو پێداویستی بۆ ئامادە دەكات و لەسەرووی هەمووشیانەوە ئەو كۆسپە بوو، كە پێی دەوترا سنوری نەتەوەیی و ئەو كۆسپەشیان لەرێگەی پێداویستەكانی قازانجی سەرمایەوە تارادەیەك لابرد، كە بێگومان رێكخراوەكانی بازاڕی نێودەوڵەتی و سندوقی نەختینەی نێودەوڵەتی لەم بوارەدا رۆڵێكی گەورەیان گێڕا. بۆ هێنادی ئەو ئامانجانە و بەسوود وەرگرتن لە پەرتەوازەیی و لاوازی هوشیاری سیاسی و نەتەوەیی چەندین رێگاو سیناریۆو تێزی نوێی گەوجاندنیان گرتە بەر، كە هەندێكیان لەم چەند خاڵەدا چڕدەبنەوە:

سوتاندنی خاك:

( بەمانای سوتان و شێواندنی خاك و دارو ئاو ) كە لەرووی جوگرافی سیاسییەوە ئەمانە بناغەی سەرەكی ژیان و مانەوەن بۆ دروستبوونی شارستانییەت و مانەوەی سیمای نیششتمانی هەر نەتەوەیەك، كە لەكوردستاندا دەیان بەڵگەی ئاشكرا هەن كە ئەم راستییە دەسەلمێنن، كەرژێمی بەعس و رژێمەكانی پێش ئەو پێی هەڵساون كە ئامانجی سەرەكی قڕكردن و سڕینەوەی نەتەوەو خواستە نەتەوەییەكان بوو. بێگومان ئەم شێوازو ریتمە مێژوویەكی درێژی هەیەو لە سەردەمەكانی فتوحاتەكانی ئیسلام و داگیركارییەكانی رۆمانییەكان و یۆنانی كۆندا دەیان بەڵگەی مێژوویی هەن، كە تیایدا چەندان شارستانییەت خاپورو وێرانكراون و سەدان هەزار كەس بوونەتە قوربانی .

شێواندن و بێ بەهاكرددنی نەتەوەو هەستی نەتەوایەتی:

لەپاڵ شێواندن و ناشیرینكردن و سڕینەوەی مێژووی نەتەوەیی و بچوككرنەوەی شۆڕشەكان و هەوڵدان بۆ ناشیرینكردنی مێژووی تێكۆشانەكان، هەوڵی بێ پەروایان داوە بۆسەپاندن و زاڵكردنی شكۆو هەژموون و پیرۆزكردنی بەهاو نەریت و مێژووی نەتەوەی داگیركەر، بە عەقڵییەتی شۆڤێنییەتی نەتەوەی باڵا لەرێگەی سەرقاڵكردنی تاكەكانی ئەو نەتەوەیە لەلایەك بە پەیداكردنی بژێوی ژیان و گەڕان بەدوای پارویەكی زیاترو رزگاربوون لەمەترسی برسێتی، لەلایەكی ترەوە سەرقاڵكردنیان بەشتی تری وەك ئاین و نەریت و پیرۆزكردنی بەها ئایینیەكان و سەپاندنی زمانی نەتەوەی داگیركەر و جوانكردن و رەواج بۆدروستكردنی ناوو نەریت و كەلەپوری نەتەوەیی نەتەوەی داگیركەر، كەئامانجی سەرەكی لەم سیاسەتە بێ بەهاكردنی هەستی نەتەوەیی و لاوازكردنی هێزی یەكێتی نەتەوەیی بوو. لەم رووەشەوە سوودی زۆریان لەلاوازی هوشیاری نەتەوەیی و رۆشنبیری سیاسی كۆمەڵگاو پابەندی پتەوی تاكی كۆمەڵگا بە ئایین و بەشێك لەپیاوانی ئایینی وەرگرتووە، كە بەردەوام رەواجیان بۆئەم تێزە سیاسییەی دوژمنان دروستكردووە، كە بەداخەوە تائەمڕۆش ئەو ئاراستەیە هێشتا بەردەوامەو رەواج بۆناوی عەرەبی و كەلتورو نەریتی عەرەبی وەك چوارچێوە نەتەوەییەكەی بە ناوی ئایین و پیرۆزییەكانی ئایینەوە دروستدەكرێت. بێگومان بە هەر شێوەیەك و بۆهەر مەبەستێك بێت دواجار دەبێتە قازانج لە بەرژەوەندی شۆڤێنییەتی عەرەبی و بەدیهێنانی خواستە شاراوەكانی نەتەوەپەرستێتی عەرەبی. لەمەشدا سوردی زۆریان لە دیوەخراپ و رووخسارە خراپەكانی رەوتی نەتەوەیی و بۆرژوای نەتەوەیی كوردی بینیوە، كە بەشێكیان بەردەوام لەچوارچێوەی مشەخۆری و پاراستنی بەرژەوەندییەكانی خۆیاندا هەمیشە بەدوو دەمامك و دوو رووخسارەوە خۆیان نیشاندەدەن. رووخسارێك لەبەرگی نەتەوەیی و حزبیدا، كە ئامانجی سەرەكیان بەقەڵغانكردنی حزبەكانیانە لەپێناو بەرژەوەندییەكانی خۆیاندا، چونكە باش لەوەگەیشتوون كەهێزی سەرەكی سیاسی لای حزبەكانەو چەند حزبەكانیان بەهێزو پارێزراوو بن، هێندە بەرژەوەندییە كەسییەكانیان پارێزراوە. رووخساری دوومیان خۆنیشاندانە وەك كەسانی لەخودا ترس و بەدین لەبەرچاوی گۆمەڵگا، چونكە كۆمەڵگا هێزی دەنگ و نفوزی سیاسییە بۆیان، لەمەشدا لەپێناو بەرژەوەندییەكانی خۆیاندا هیچ پیرۆزی و بەهایەكی نەتەوەیی بەلایانەوە گرنگ نییە، بەڵكو بەشداری تەواو دەكەن لەشێواندن و ئەو سڕینەوە سیاسییە نەتەوەییەی، كەدوژمنانی كورد كاری بۆدەكەن و بەشێكە لەئامانجە ستراتیژییەكانیان .

گۆڕینی دیموگرافیای نەتەوەیی:

گۆڕینی دیموگرافیای نەتەوەیی نەتەوەكان لەرێگەی كەمكردنەوەی رێژەی دانیشتوانی نەتەوەی داگیركراوو زیادكردنی رێژەی كەس و خێزانی نەتەوەی داگیركەرو نیشتەجێكردنیان، هەروەك سیاسەتی بەعەرەبكردنی سەردەمی رژێمی بەعس و لەهەمانكاتدا پێدانی زۆرترین پڕۆژەو كەرتی بازرگانی و ئابوری لەلایەك و لەلایەكی ترەوە زیادكردنی ژمارەیان لەفەرمانگەو دامەزراوە حكومییەكان بەكەسانی عەرەبی هاوردە، هەم بۆ مەبەستی تەعریب و هەم وەك ئەركێكی هەواڵگری و ئەمنی كە بەشی هەرە زۆریان بە دامودەزگا ئەمنییەكانەوە بەسترابوونەوە .

بێگومان لای هەمووشمان ناسكی و ئاڵۆزی دۆخی كوردستان ئاشكرایە. ئەوش ئاشكرایە كە بەغدا هێشتا نەیتوانیوە خۆی لە دێوەزمەی شۆڤێنییەت و عەقڵییەتی نەتەوەی سەردەست و زهنییەتی عەرەبی ئیسلامی و جڵەوگیری سیاسەتكردنی ناوەندی و پاشخانی ئێراقی عارەبی رزگار بكات، كەچی ململانێ تائیفی و توندڕەوی عەسائب ئەهل الحەق و حەشدی شەعبی شیعەیی و داعش و خەلافەتی عەرەبی ئیسلامی سونەشی هاتۆتەسەر. لەناو ئەم هەموو پریاسكە سیاسییە ئاڵۆزو شێواوو ناشرین و بەسەرچووەشدا ئاراستەكردنی سیاسەتی نانبڕین و فەرامۆشكردنی رەوایەتی دۆزی كورد و قبوڵنەكردنی بوون و رەوایەتی نەتەوەیەكی بەدرێژایی مێژوو زوڵم لێكراو هێندەی تر تابلۆ سیاسییەكەی ئاڵۆزتر كردووە .

بەداخەوە هەموومان هەر یەكەو بەجۆریك دەپرسین داخوا كەی دەتوانرێت گوتارێكی یەكگرتووی راستەقینە و دڵسۆزانەی دوور لە بەرژەوەندی بەرتەسكی حزبی دروست بكرێت، كە كاریگەری و رەنگدانەوەی جددی و كارای لەسەر سیاسەتی گشتی كوردستان هەبێت؟ داخوا ئیتر كاتی ئەوە نەهاتووە دوور لە موزایەدەی حزبی و دروشمی بریقەدار مامەڵە لەگەڵ ئەم دۆزە ئاڵۆزەدا بكرێت و بەجددی رووبەڕووی هەموو ئەو حاڵەت و دیاردە نەگەتیڤانە ببینەوە، كە بوونەتە بەشێك لە شێواندنی ژیانی سیاسی و ئابوری و كۆمەڵایەتی و بچوككردنەوەی شكۆی سیاسی داخوازییە رەواكانی خەڵكی كوردستان؟ لەكاتێكدا بەردەوام و لەزۆربەی ناوەندەكانی كۆمەڵگاو بنكە رۆشنبیرییەكان و لەسەر مینبەری مزگەوتەكان و لەنێو شاشە رەنگاورەنگەكان و هەتا لەنێو خودی كۆبوونەوەكانی پەرلەمانیشدا باس لەپرۆسەی سیاسی و بەیاسایی كردن و بەدامەزراوەییكردنی دامەزراوەكان دووبارەو چەندبارە دەبێتەوە، تا ئەو رادەیەی نەك هەر حزبە سیاسییەكان بەڵكو حكومەت و زۆرجار پەرلەمانیش دەكرێتە شوێنی هوتافات و دروشمی سیاسی و وەك كەرەستەی شەڕی دەنگ و كورسی بەكاردێت و هەندێكجاریش دوور لەدۆخ و واقیعی سیاسی و سروشتی هاوكێشە سیاسییەكان و ململانێی بەرژەوەندییەكان و لە دەرەوەی رەهەندە ئابورییەكان بەكارهێنراوەو بەكاردەهێنرێت. بێگومان لەم هاوكێشە ئاڵۆزو تێكهەڵكێشەدا حزبە سیاسییەكان (بەگەورەو بچووك . بە دەسەڵاتدارو بە ئۆپۆزسیون، بەنەتەوەیی و ئیسلامی ) رۆڵێكی نەگەتیڤیان بینیوە لە بچوككرنەوەو پەراوێزخستنی شكۆو شێواندنی راستییەكان و زەرورەتی پێداویستەكانی قۆناغەكە و پرۆسەی سیاسی و دروستكردنی بڕیاری سیاسی و سیاسەتی گشتی لەكوردوستاندا. ئەمەش لەزۆر ناوەندی جەماوەریدا رەنگیداوەتەوە، لەناوەندەكانی زانكۆو لەنێو شاشە رەنگینەكانی كەناڵە ئاسمانییەكان و لەمزگەوت و لەسەر مینەرەكانیەوە، كە زۆرترین چاوو گوێیان لەسەرە، كە بووەتە هۆی دروستبوونی بێ متمانەیی و زۆرترین بێ هودەیی سیاسی، ئەمەش لە پرۆسەی گەشەكردن و بە ئامانجگەیاندنی سیاسیدا مەترسیدارترین فاكتەری داڕمان و مایەپوچبوونی سیاسییە .

هەرچەند هێشتا بوار ماوەو حزبەكان و دامەزراوە سەرەكییەكانی دەسەڵات و بە تایبەتیش پەرلەمان دەتوانن وەك پردێكی پێكەوە بەستن و گرێدانی نێوان هەرێم (وەك چوارچێوەی دەوڵەتێكی رانەگەیەنراو ) و كۆمەڵگا رۆڵێكی گرنگ و كاریگەر بگێڕن لە ئاراستەكردن و چوارچێوە دروستكردنی حوكمڕانییەكی باشدا، لەرێگەی راستكرنەوەی هەڵەكان و دانانی پلانی گونجاوو دەرچواندنی یاسا پێویست و لەپێشینەكان و چاككردنەوەو هەمواركردنەوەی كەلەبەرەكانی یاسا بەركارەكان، دوور لەهەڵپەی بەحزبیكردن و رەنگكردنی هەنگاوەكان، لە چاودێریكردن و لێپرسینەوەی ورد و دروست لە دامەزراوەكانی حكومەت. واتە هەموومان پێكەوە دەتوانین رۆڵێكی كاریگەر بگێڕین لە راستكردنەوەی چەمك و تێگەیشتنەكان، لەشوێن و رۆڵ وئەركی حزبی سیاسی و لە پەرلەمان وئەركەكانی و شێوازی نوێنەرایەتیكردنی، لە دەسەڵاتی دادوەری و چالاكبوونی لە رووبەڕووبوونەوەی گەندەڵی، لەئاراستەكردنەوەی حكومەت و لە بەهەڵە جوڵاندنی، لە راستكردنەوەی پرۆسەی سیاسی، بەتایبەتی لە كاریگەرییەكانی دەستوەردان و خۆ بە مەرجەعكردوویی حزبی سیاسی لەپرۆسەی سیاسەتی گشتیدا، كەهەمیشە بەرژەوەندییە حزبییەكان خراونەتە سەرووی بەرژەوەندی گشتی كۆمەڵگاوە. ئەگەرچی هەرچەند یەكێك لە پایەكانی دیموكراسی فرەیی و ئازادی كاری حزبی سیاسیی بێت، بەو مانایەی ئەگەر حزبی سیاسی كارەكتەرێكی گرنگ بێت لەجوڵانی خواستە جەماوەرییەكان و نوێنەرایەتیكردنداو لە پرۆسەی ئاڵوگۆڕی ئاشتییانەی دیموكراسی سیاسییدا، ئەوە بێگومان سنورو قوڕسایی ئەو خواستە جەماوەرییانە لەهەموو كایەكانی ژیانی سیاسی و لەناو پەرلەماندا، بەئەندازەی رێژەی ئەو قوڕساییانە دەكەوێتە بەردەم ناوەڕۆكی راستەقینەی پرۆسەی پەرلەمانی و دروستی سیستەمی دیموكراسین كە ئەویش حوكمی زۆرینەیە. بێگومان ئەمەش تێڕوانین و حوكمی (تۆ) ی هەمیشە خۆ بەڕاستزان و خۆ بەگەورەزان و خۆ بەپیرۆز زان ناهێڵێت و ئەو راستییە دەسەلمێنێ، كەهەموو كوڕی شەرعی كۆمەڵگایەكن و هەموو بڕیارو خواست و ئەو یاسایانەی كە دەردەكرێن دەبێت تام و پارووی بێ جیاوازی نەتەوەیی و ئاینی و چینایەتی و كەم و زۆری حزبی بگاتە هەموو تاكەكانی ئەو كۆمەڵگایە. لێرەوە حوكم و سەروەری یاساو دروست دەبێت و دواجاریش بەسەر تەواوی دامەزراوەكان یان دەسەڵاتەكانی تردا رەنگدەداتەوە، كەبێگومان هەم هەنگاوێكی كاریگەر دەبێت لە دروستكردنی شكۆو قەوارەی یاسایی و هەم لە دروستكردنی حكومەتێكی باشدا .

هەربۆیە زۆر پێویستە دوور لەهەڵپەو هەڵچوون و داچوونی حزبی سیاسی لەم دۆخە ئاڵۆزو پڕ لەگرێكوێرەیە بڕوانرێت و ئەم خاكە سوتاوەی دوێنێ و كۆمەڵگا شێواوەی ئەمڕۆ لەو بێ هودەیی و چەق بەستووییە دەركرێت و ئەگەر بە ئاگایی و هوشیاری و لێزانی و وردی مامەڵە بكرێت، تروسكایی هەموو هاوكێشەكانی ناوچەكە بە ئاراستەی بەرژەوندی ئاییندەی كوردستان دەبینرێت .