ئەم هەواڵە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

قەیس محەمەد نوری/ سوریا دەروازەی گەڕانەوەی رووسیا بۆ رۆژهەڵاتی ناوەڕاست

 

دوایی كشانی دەوڵەتی ئیسلامی(داعش) بۆ عێراق و دەستبەرداگرتنی جوگرافیایەكی فراوان لە عێراق و سوریا، داواكارییەكان بۆ بەرەنگاربوونەوەی ئەو گروپە تیرۆریستە ئاستیكی بەرزی تۆماركرد لەئاستی نێودەوڵەتی، بۆیە ئەمریكا هاوشان بە پاڵپشتی هاوپەیمانەكانی دەستیكرد بە پێكهێنانی هاوپەیمانییەك بۆ لێدانی داعش لەناوچەكە، بەڵام دوایی هاتنەناوەوەی ئەمریكا بۆ نێو دۆخەكە تێگەیشت لەوەی كە بوون و مانەوەی داعش وابەستەی بەرژەوەندی سیاسی و ئابووری چەند دەوڵەتێكە كە خۆیان بەدۆست و هاوپەیمانی ئەمریكا دەبینن، بۆیە ئەمریكا ستراتیژی خۆی گۆڕی لە لەناوبردنی دەوڵەتی ئیسلامی بۆ كەمكردنەوەی فراوانخوازییەكانی داعش لەسەر چەندناوچەیەك كە بەرژەوەندی ڕاستەوخۆی ئەمریكای پێوە بەندە، بەدیوێكی دیكەدا كەوتە وەبەرهێنان كردن و بەكاربردنی داعش بۆ لێدان و لاوازكردنی نەیارەكانی و گەڕانەوە بۆناوچەكه بۆ ڕێكخستنەوەی هاوسەنگی هێز لەئاستی هەرێمایەتی، چونكە هەر لێدانێكی كاریگەر لەدەوڵەتی ئیسلامی دەبێتە هۆكاری تێكچوونی هاوسەنگی هێز لەناوچەكەو باڵادەستبوونی ئێران لەسنورو جوگرافیایی ووڵاتانی عەرەبی.

لەماوەی ڕابردوودا ئەوەی ئەمریكا كردوویەتی بەرامبەر داعش تەنیا سنورداركردنی ناوچەكانی ژێردەستییەتی نەك بێهێزكردنی بەتەواوی كە توانای كشانی زیاتری نەمێنێت، ئەم مامەڵە سیاسییەی ئەمریكا بە دۆسیەی داعشەوە كاری بۆ ئەوە كرد هاوپەیمانێتییەكە لاوازو بێ ستراتیژبێت و ئامانجی ڕاستەقینەی خۆی جێبهێڵێت، وهەر دەوڵەتێك هەوڵبدات ئەجیندای سیاسی خۆی لەسوریاو عێراق جێبەجێبكات. ئەمریكا دۆخی سوریاو عێراقی وەك كارتێك بەكارهێنا بۆ یەكلاكردنەوەی ململانێ هەرێمایەتی و نێودەوڵەتییەكانی و سنورداركردنی كشانی دەوڵەتە نەیارەكانی لەناوچەجیاجیاكان، ئەم هەنگاوەی ئەمریكا لەچەندین ناوەندی سیاسی و ستراتیژییەوە رووناكی خراوەتەسەر بەوەی ئەوەندەی هەوڵێكە بۆ لێدانی باڵادەستی نەیارەكانی ئەوەندە هەوڵێك نییە بۆ شكاندنی داعش و گروپەكانی دیكەی هاوشیوەی .

ئەمریكا لەو ڕێگەیەوە نەك ململانێكانی ناوچەكەی ڕێكنەخستەوە بەڵكو ڕێگای بۆ پەلكێشكردنی هێزو دەوڵەتانی دیكەش كرد كە هەریەك بەپێی ستراتیژی سیاسی خۆی بێتەناوەوە، ئەو دۆخە شەڕی سوریای لە حاڵەتێكی ناوخۆیی هەرێمی تێپەڕاند بۆ ململانێ و كێشمەكێشی نێودەوڵەتی نێوان زلهێزەكان، بەمانایەك هاتنەناوەوەی ئەمریكاو هاوپەیمانەكانی بۆ شەڕی ڕاستەقینەی داعش نەبوو ئەوەندەی بۆ شكاندنی هەیبەت و باڵادەستی بەرەیەك بوو كە دوورونزیك بە نەیاری ئەمریكا دەدەنرێن لەئاستی هەرێمی و نێودەوڵەتی.

هەوڵەكانی ئەمریكا لەسەرەتاوە شكستخواردوو بوون بۆ لێدانی داعش، لە بەكاربردنی هێزی بەناومیانڕەوەكان تاكو هاوپەیمانەكانی لەسەرئاستی ناوچەیی كە هەریەكەو بەڕێگەی هێزێكەوە لەناوخۆی سوریا بەشدارن لەشەڕو ململانێكان، واتە ئەمریكا ڕووبەڕووی حاڵەتی گرێكوێرەیەك بۆوە چۆن هاوپەیمانەكانی بخاتە ڕیزی خۆیەوە لەجێبەجێكردنی ستراتیژەسیاسییەكەی، ئەوەی بۆ ئەمریكا بووە مەحاڵ لەسوریادا هیچ یەكێك لەو دەوڵەتە ناوچەییانە خاوەنی ستراتیژی ڕووبەڕووبوونەوەی ڕاستەقینەی داعش نەبوون بەڵكو هەریەكێك لەودەوڵەتانە بەشێك بوون لەوململانێیە بۆیە دۆخەكە ئەوەندەی دیكە ئالۆزبوو لە بەرامبەر هەوڵەكانی هاوپەیمانان، لەكاتێكدا زانراوە ستراتیژو مامەڵەی سیاسی ئەمریكا لەسوریا داووراو نییە لە بەرژەوەندی هاوپەیمانەكانی واتە هەرستراتیژێك پێویستە بنەماو مەرجەكانی دەوڵەتە ناوچەییەكانی لەخۆگرتبێت تاكو بتوانرێت سەركەوتووبێت لەحاڵەتی ئێستای كە ئەمریكا بەهێزی زەمینەیی بەشداری ناكات.

مانەوەی دۆخی شەڕو ئاشتی لەسوریاو عێراق بەتایبەت تاكو ئێستا ڕاوەستاوەتە سەر حیساباتی هێزە ناوچەییەكان بۆیە ستراتیژی ئەمریكا گەربەتەواویش نەبێت بەڵام لەزۆربەی لایەنەكانییەوە شكستیخواردووە، بۆیە هەردەوڵەتێك لەبەكارهێنانی باڵادەستی و توانای سیاسی و سەربازی خۆیدایە بۆ بەلاداخستنی هاوكێشەكە، ئەم دۆخی شەڕی ناوچەییە گەربەوەكالەتیش بێت ناوچەكەی بەرەو نائارامی و كاولكارییەكی سەرتاسەری دەبات و هاوسەنگی هێز دەگۆڕێت بەشێوازێك كە كاریگەری بەسەر پێگەی نێودەوڵەتی هەندێك دەوڵەتی گەورەوە دەبێت بۆیەدەبینرێت لەم دواییانەدا دەرگا بۆ چەندهەوڵێكی نێودەوڵەتی كرایەوە لەلایەن ڕوسیاوە تاكو لایەنەناكۆكەكانی گۆڕەپانەكە لێكنزیك بكاتەوەو ئەو چەقبەستوویە بشكێنێت لەسەرئاستی هەرێمی تاكو بەرەنجام كاریگەری ئیجابی بەسەر چارەسەری شەڕی ناوخۆییەوە دابنێت لەسوریا.

هاتنەناوەوەی روسیا لەم كاتەدا

پێداگری وڵاتانی ئەوروپاو ناوچەیی تایبەت توركیاو سعودیە لەسەر ڕۆیشتنی بەشارئەسەد لە دەسەڵات و نەهێشتنەوەی هیچ ڕێگایەك بۆ چارەسەری سیاسی و پێكهێنانی حكومەتی ئینتقالی بەیەكێك لەو هۆكارەگرنگانە دادەنرێت بۆ چەقبەستنی هەر دەستپێشخەری و هەوڵێكی سیاسی و دیبلۆماسی بۆ چارەسەری كێشەی سوریا.

ڕێكەوتنی ئەتۆمی ئێران و خۆرئاوا بەدگومانی لای روسیا دروستكرد بەوەی ئەمریكا بییەوێت لەڕێگەی ئەو ڕێكەوتنەوە هەوڵبدات هاوسەنگی لەباڵادەستی ئێران بكات لەناوچەكەو سوریا لە دەستی دەربكات بەوەش رژێمی ئەسەد بڕوخێنێت.

ڕێكەوتنی ئەمریكا لەگەڵ توركیا بۆبەكارهێنانی بنكەی ئەنجەرلیكی سەربازی بۆ لێدانی داعش سەرۆكی رۆسیا ئەو هەوڵەی بەوە خوێندەوە كە لەپەنای لێدانی داعش بییەوێت بارودۆخی لیبیا دووبارەبكاتەوە لەسوریا دوای دوورخستنەوەی ئێران بەهۆی رێكەوتنەئەتۆمییەكەوە، ئەم گومانەی پۆتین لەوێوە زیاتر سەرچاوە دەگرێت كە توركیا بەئاسانی دەستبەرداری ناوچەی دژەفرین،ئارام،دابڕاو نابێت بۆیە ئەم هەنگاوە وەك پیلانێك لەدژی بەشارئەسەد خوێنراوەتەوە.

پێشڕەوییەكانی ئەمدواییەی شەڕلەناوسوریا ڕێگەی بۆ گۆرینی گوتاروبڕیاری سیاسی كردەوە بەوەی شتێك نەماوە بەناوی دەوڵەت و رژێمی سوریا بۆیە لەماوەیەكی كەمدا بەشارئەسەد لەناودەچێت، بەپێی ئەو ڕاپۆرتانەی دەگەیشتنە كرملین ئەو ڕاستییەی ڕووندەكردەوە كە ڕژێمی سوریا توانای بەرگریكردنی لاوازبووە، ئەوەش فشارەكانی ڕوسیاو ئێران لاواز دەكات لە سەرمێزی دانوستاندن و لەگوتاری سیاسی بۆ ڕاكێشانی لایەنەبەشداربووەكانی شەڕی سوریاو قەناعەت پێهێنانی ووڵاتانی ئەوروپا بۆ كردنەوەی دەرگای چارەسەری سیاسی كە ڕوسیا هەوڵی بۆدەدات لەئێستادا.

پێشوازیكردنی پادشای سودییە لەلایەن سەرۆك ئۆباماوە، وەتەبابوونی هەردوو دەوڵەت لەگوتاری سیاسییان دەربارەی نەمانەوەی بەشارئەسەد لە دەسەڵات دوا زەنگ بوو بۆ هەوڵەكانی روسیا بۆ گەیشتن بەچارەسەری سیاسی لەلایەن ئەمریكاوە، گەرچی ئەمریكا بۆخۆی بەشداری سەربازی نییە بەڵام هیچ گرەنتییەك نەبینرا بۆ چارەسەری سیاسی لەداهاتوودا.

گرنگی سوریا بۆ رووسیا

بڕیاری هاتنەناوەوەی ڕۆسیا بەو ئاستە فراوان و زۆرە كاریگەربوونە بەو هۆكارانەو بەدگومان بوون لەو پێشكەوتن و گۆڕانكارییانەی لەئەنجامی ئەم رووداوانەوە دەركەوتوون لەم دواییەدا. پرسیاری سەرەكی ئەوەیە روسیا لەگەڵ ئەوەی گەمارۆیەكی گەورەی لەسەرە لەلایەن ووڵاتانی ئەوروپاو ئەمریكاوە بەهۆی ململانێ لەسەر نیمچەدوورگەی قرم، وكێشەی گەورەی بۆ دروستكراوە لەگواستنەوەی گازی سروشتی بۆئەوروپاو نرخی نزمی نەوت گورزی گەورەی لەئابوری ئەو ووڵاتە داوە، هاوكاتی ئەوانە رۆیشتنی سەرمایەیەكی زۆر كە بەووتەی ئۆباما نزیك بە200ملیاردۆلاردەبێت، بۆچی بەو شێوە گەورەوە لەسوریا هاتەناوەوەئایا گرنگی سوریا بۆ روسیا چییە؟

بۆتێگەیشتن لەهەوڵەكانی ئەمدواییەی ڕوسیا لەسوریاو بەرلەوەش یەكێتی سۆڤییەتی جاران دەكرێت ئاماژە بە بۆچوونێكی قەیسەری ڕووسی بكەین كەبە گەورەترین پاشاكانی ڕووسیا دادەنرێت، بەرلە 400ساڵ لەمەوبەر ووتویەتی ئەگەر روسیا بییەوێت وەك نەتەوەیەكی گەورەو بەهێزبمێنێتەوە پێویستە سێ مەرج لە سیاسەتی دەرەكی خۆیدا جێبەجێبكات

1-پێویستە بگاتە زەریای هادی گەرناچاربێت برواتە ململانێ لەگەڵ ئیمپراتۆرییەتی فارسی.

2-پێویستە بگاتە ناوچەی ئاوە گەرمەكان لە دەریای سپی ناوەڕاست، گەرناچاربێت بە لێهەڵوەشانی ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی.

3-پێویستە باشترین پەیوەندی و هاوپەیمانی لەگەڵ ناوچەی(الهلال الخصیب) ی ئەو سەردەم كە سوریا دەكات هەبێت لەبەر گرنگی پێگەی جیۆسیاسی سوریا كە بەسەر ڕێگەی سێ كیشوەری ئاسیاوئەوروپاوئەفریقیادا كراوەیە.

سوریا بەگرنگترین هاوپەیمانی روسیا دادەنرێت لەناوچەكە بەڕەچاوكردنی قەوارەی بەرژەوەندییەكانی، كە بەشێكی زۆری سیاسەتەكانی دەرەوەی لەڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لەڕێگەی بوونییەوە لە سوریا ئاڕاستەدەكات بۆیە ئاسان نابێت بۆ روسیا دەستبەرداری تاكەپێگەی بێت بۆ كاركردن لەڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست.

سوریا بنكەیەكی گرنگی بەرژەوەندییە ئابوری و سەربازییەكانی ڕوسیایە، لەبەرئەوەی بەگەورەترین كڕیاری چەكی روسی دادەنرێت بەجۆرێك سێ لەسەرچواری چەكی سوپای سوریا روسییە، هەروەها لەماوەی چەندسالی ڕابردوو روسیاتوانیویەتی پەیوەندییەكانی لەسەرئاستی هاوكاری لەكەرتی وزەو سەربازی و هاوكاری تەكنۆلۆژی لەبوارەكانی پیشەسازی و گەشەپێدان پتەوبكاتەوە.

ڕەزامەندبوونی سەرۆكی سوریا كە ‌ناوچەئاوییەكانی تەرتوس بكرێتە بنكەیەكی جێگیری كەشتییە نەوەوییەكانی روسیا لەبەرامبەردا ڕوسیاناچاربووبەشێكی گەورە لە قەرزەكانی ئەو ووڵاتە بسرێتەوە،هاوكات پێدانی چەكی تازە بەشێوەی قەرزبەسوریا، هەروەك ئەنجامدانی چەند ڕێكەوتنێك لەبواری گەڕان و دەرهێنانی نەوت و گازی سروشتی وادەكات ڕوسیا زیاتر دەست بەسوریاوە بگرێت چونكە ڕووخانی بەشارئەسەد هەرچی ڕێكەوتن هەیە هەمووی دەڕوات، هەروەك لە لیبیا كرا دەرهەق بەبۆندە رووسییەكان دوای نەمانی قەزافی هیچ بۆندێك كە پێشتر هەبوو لەو ووڵاتە نوێنەكرایەوە كە خۆی لە 14ملیار دۆلاردەدا بۆیە روسیا نایەوێت ئەو دۆخە دووبارەبكاتەوە.

ترسی روسیا لەڕووخانی بەشارئەسەد بۆ ئەوە دەگەرێتەوە كە بنكەی تەرتوس ی لەدەست دەربچێت كە بە تاكە بنكەی ئاوی دادەنرێت بۆ ڕوسیا لەدەرەوەی سنورەكانی لەسەردەمی یەكێتی سۆڤییەتەوە، ئەو بنكەیە ڕەهەندی ستراتیژی گەورەی هەیە بۆ ڕوسیا لەبەرئەوەی تاكە وێستگەی پاڵپشتی یە بۆ كەشتییە رووسییەكان لەدەریای ناوەڕاست، هەروەها یارمەتیدەرێكی گرنگە بۆ گەیشتنی كەشتیگەلی رویا بە دەریای سوورو زەریای ئەتلەسی. ڕوسیا لەلەدەستدانی بنكە ئاوییەكانی لەناوچەكانی دیكەی ئەزموونی خراپی هەیە بۆیە نایەوێت سوریا لەدەستبدات.

سوریا خاوەنی پێگەیەكی جیوستراتیژی گرنگە و توانای بینینی ڕۆڵێكی هەرێمایەتی گرنگی هەیە كە توانای ڕاگرتنی هاوسەنگی هێزی هەیە لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، ڕوسیا چاوی لەو ڕۆڵە گرنگەی سوریا بڕیوە لە داهتوودا تاكو بتوانێت هاوسەنگی هێز لەڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بپارێزێت كە بەتێكچوونی دۆخی سوریا تەواوی ناوچەكە دەكەوێتە بەردەم هەڕەشەی هەڵوەشانەوەو شەڕی یەكترەوە، ئەم بۆچوونە لەئێستادا تاڕادەیەك تەواوی ووڵاتانی گەورەی ناوچەكە تێیگەیشتوون و هەست بەمەترسیدارییەكەی دەكەن نەك تەنیا روسیا.

ترسی روسیا لە رووخانی بەشارئەسەدو باڵادەستبوونی ئیسلامی توندڕەو لەسوریا خۆبەخۆ كاریگەری بەسەر ناوچەكانی دەوروبەری ڕوسیاوە دەبێت كە خاوەنی 22ملیۆن موسلمانن لەكاتێكدا 20 ملیۆن موسلمان لەناو روسیادا هەیە گواستنەوەی شنەبای بەهاری عەرەبی بۆ ئەو ناوچانە، روسیا تووشی كێشەی گەورە دەكات، بەمانایە سوریا تاكە دەروازەی بەرگرتنە لە گواستنەوەی ئەو نەخۆشییە بۆ روسیاو هەرێمەكانی دەوروبەری.

پەیوەندییەكانی سوریا بە ڕوسیاوە دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی یەكێتی سۆڤییەت، بەڵام دوای ڕووخانی بلۆكی سۆشیالیستی روسیا بەتەواوی سەرقاڵی دۆخی ناوخۆیی بوو هەروەها ئەو ناوچانەی لەدەستدە رچوو كە پێشتر لەژێر كۆنترۆڵیدابوون، هەروەك داڕووخانی ئابووری رێگەی پێنەدەدا بتوانێت لەسەرئاستی نێودەوڵەتی ڕۆڵی بەرچاوببینێت بۆیە دەبینرێت لەشەڕی كەنداوی یەكەم و دووەم تاكو گەیشت بە ڕووخانی ڕژێمەكەی سەدام حوسێن و شەڕی لیبیاو لەناوبردنی قەزافی دەستەوەستان تەماشای دەكرد.

هەموو شەڕێك كە لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست هەڵدەگیرسا لە ساڵانی نەوەدەكانەوە بەشێك لە دۆست و هاوپەیمانە تەقلیدییەكانی روسیا تێیدا دەكرایە ئامانج. بەڵام دوایی گەیشتنە دەسەڵاتی پۆتین توانی ستراتیژی هەلسانەوەی ڕوسیا لەدوو ئاستدا دابرێژێتەوە كە یەكەمیان دەبارەی دۆخی ناوخۆیی بوو كە بریتی بوو لە بەهێزكردنەوەی ئابوری ووڵات و گەڕانەوەی سەروەری تەواوی ووڵات لەڕیگەی بڕینی دەستی دەرەكی لەسیاسەتی ناوخۆیی روسیاداو ڕێكخستنەوەی كۆمەڵگای روسی لەژێر چەتروبیروباوەڕی نیشتمانی نوێكردنەوەی سوپای روسیا، پۆتین توانی ئەو هەنگاوە بەسەركەوتوویی ئەنجامبدات. لەبەشی دووەمی ستراتیژی روسیادا پەیوەست بە ڕۆڵی دەرەكی ئەو ووڵاتەو ئازادی جوڵەی لەسەرشانۆی جیهانی كە بتوانێت پارێزگاری لەبەرژەوەندی و پێگەی بكات لەناوچەكانی پشت ئاوەوە(ماوراءالبحار)بەگشتی و پاراستنی ناوچەكانی دراوسێی كەبە ناوچەی ئاسایشی روسیادەبینرێت لەلایەن بریاربەدەستانی ڕوسیاوە، بەواتایە ڕوسیا جاریكە لەسەردەستی پۆتین دەیەوێت بگەڕێتەوە گۆڕەپانی نێودەوڵەتی و پارێزگاری لە دۆستە تەقلیدییەكانی بكات و ڕووبەڕووی سیستەمی تاك جەمسەری ببێتەوە چونكە لەدوای ڕووخانی یەكێتی سۆڤییەتەوە ئەمریكا وەك تاكە زلهێزهەمیشە لەهەوڵی گەماڕۆدانی روسیادابووە لەڕێگەی پەیمانی باكوری ئەتڵەسی. ڕوسیا بۆ شكاندنی ئەو گەماڕۆو فشارەی رۆژئاوا بەردەوام هەوڵدەدات بەربەستی جیۆسیاسیی بخوڵقێنێت لەناوچەیی جیاواز بۆ بەرامبەركەوتنەوەی هێزو فشارەكانی ئەمریكا لەجوگرافیای دیاریكراو یان لەجوگرافیایەكی دیكە، بەمانای ئەمریكا كاتێك فشاربۆ ڕوسیا دروستدەكات لەناوچەكانی نزیكی لەبەرامبەردا روسیا هەوڵدەدات لەو ناوچەیەوە بەربەست دروستبكات تاكو بتوانێت ئەو نابەرابەرییە هاوسەنگ بكاتەوە بەقورسایی سیاسی و سەربازی خۆی، ئەو حاڵەتە لە ئەوسیتیای باشوورو ئەبخازیا ساڵی 2008، هەروەك لە2014 نیمچەدوورگەی قرم ڕوویدا كاتێك ئەمریكا ویستی دەستی ڕوسیا لەوناوچانه،‌ ببرێت و بیانخاتە چوارچێوەی پەیمانی باكوری ئەتڵەسی ڕوسیا هەستا بە دابڕینی هەرێمێك لەودەوڵەتانە.

لەدیدی زلهێزەكانەوە هەردەوڵەتێك هەریەك لە دەریای ڕەش یان دەریای ناوەڕاست بدۆڕێنێت ئەوا ئەویكە دەدۆرێنێت وەهەردەوڵەتێك لەیەكێكیان پێشبكەوێت لەویكەش باڵادەست دەبێت، ئەم هاوكێشەیە بۆ ڕوسیاو رۆژئاوا ئاشكرایە، لەكاتێكدا ژینگەی جیۆسیاسی لەدەریای ڕەش گۆڕانكاری جەوهەری بەسەرداهاتووە لەئێستادا پێوانە بە ڕابردوو چونكە هەریەك لەڕۆمانیاو بولگاریا بوونەتە ئەندام لەناتۆ، هەروەها ئۆكرانیاو جۆرجیا لەئێستادا دوو دەوڵەتی سەربەخۆن، بەو شێوازە دەریای ڕەش بۆتە ناوچەی دەسەڵاتی ناتۆیی، روسیا ڕۆڵی میژوویی خۆی لەدەستداوە لەوناوچەیە ئەوحاڵەتە لەپشت گەڕانەوەیەكی بەهێزە بۆ دەریای ناوەڕاست لەڕێگەی سوریاوە.

لەئێستادا ستراتیژی گەڕانەوەی ڕوسیا وەك زلهێزێك كە ڕۆڵی هەیە لەئاستی جیهانی تەنیا لەحاڵەتی بەرگریكردن نەماوەتەوە بەڵكو هەنگاوی هەڵگرتووە بۆ كێبەركێكردنی ئەمریكا لەئاستی هەرێمایەتی و نێودەوڵەتی، لەكاتێكدا ئەمریكا ویستی روسیا بەهۆی قەیرانی ئۆكرانیاوە سەرقاڵبكات لە كێشەكانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەڵام ئەوەی ناوەندی بریاری ئەمریكی تووشی شۆككرد ئەوبوو تێنەگەیشتن لەو مانۆڕەی ڕوسیا كە ڕێگەی دا ئەمریكا بێزراوبێت لەنێو دۆست و هاوپەیمانەكانی و خۆبەخۆ بەرەو كرملین هەنگاوهەڵگرن، لەمیسرەوە بیگرە كە لەحەفتاكانەوە ئەو كاتەی سادات تەواو پشتی لە روسیاكردو خۆی هاویشتەباوەشی رۆژئاواو ئەمریكاوە، ئەمڕۆجاریكە دەرەنجامی هەڵەگەورەكانی ئەمریكا، میسر پەیوەندییەكانی خەریكە دەگەڕێتەوە ئاستی پەیوەندی ستراتیژی، ولەناودەوڵەتانی كەنداو هەریەك لە سعودیەو ئیمارات و عومان، ئەمە بێجگە لە ئوردن و عێراق لارییان نییە لەگەڕانەوەی روسیا بۆ ناوچەكەو ڕۆڵ بینین لەكێشەو ڕووداوەكان تایبەت لەدۆسیەیی سوریا، بەومانایە روسیا نەك ‌بەهێزەوە گەڕاوەتەوە بەڵكو ڕۆڵ دەبینێت لە ڕووداوەكانی ناوچەكەو هێزێكی كاریگەرە لەئێستادا.

سوریا دەروازەی گەڕانەوەی ڕوسیانابێت تەنیا بۆ ناوچەكە بەڵكو سوریا ئەو گەڕانەوەیە بەهێزترو كاریگەرتردەكات لەئاستی هەرێمایەتی و نێودەوڵەتی.

سوریا دوای ڕووخانی رژێمەكەی قەزافی تاكە دەوڵەتە كە بەڕیژەیەكی گەورە چەك و تەمەنی لەڕوسیابكرێت واتە تاكە دەوڵەتە هاوشانی ئێران كە دەرگای بەسەربازاری چەكی ڕوسیادا دانەخستووە هاوكات بەرژەوەندی بازرگانی گەورە هەیە لەنێوان ئەو دوو دەوڵەتە، ئەوەبێجگەلەوەی سوریا لەڕووی ستراتیژییەوە زۆر گرنگە بۆ ڕوسیا كە لەسەر دەریای سپی ناوەڕاستە كە نزیكە لەهەریەك لە ئیسرائیل و لوبنان و توركیاو عێراق و ئوردن.

ڕوسەكان پێیانوایە سوریا كارتێكی گرنگە بۆ‌ململانێی نێودەوڵەتی و خستنەوەی سیستەمێكی جیهانی تازەی فرەجەمسەربەنموونە سەركردەی بزووتنەوەی ئۆڕاسیای ڕوسی ئەلكسندەردۆگین پێیوایە ڕوسیا دەبێت هەوڵبدات سیستەمێكی فرەجەمسەری دابهێنێت بەرامبەر بە باڵادەستی ئەمریكا لەكاروباری جیهاندا ئەگەر پۆتین لێبگەرێت بەشارئەسەد بڕوخێنرێت و كۆتایی بەدەسەڵاتی بهێنرێت ئەوا وەك لەناوبردنی ڕۆڵی روسیادەبێت لە لەباربردنی هەوڵی هێنانەئارایی فرەجەمسەری لەوكاتەدا ڕوسیا دەگەڕێتەوە بۆ دەوڵەتێكی هەڕیمایەتی و هیچ ڕۆڵیكی نێودەوڵەتی نامێنێت، ئەم بۆچوونە لەناوخۆی ڕوسیادا سەبارەت بەڕۆڵی روسیا ئەوەیە گەر بەشارئەسەد بڕوخێت ئەوا ڕوسیا رۆژهەڵاتی ئۆكرانیاش لەدەستدەدات و ململانێی گەڕانەوەی فرەجەمسەری دەدۆڕێنێت ئەوكات ناچار بەبڕیارو سیاسەتەكانی رۆژئاوادەبێت، لەسەرێكی دیكەوە لەحاڵەتی ڕووخانی رژێمەكەی ئەسەد بێگومان شەردەگاتە سنورەكانی ڕوسیا لەڕێگەی ئەو گروپانەی لەناوچەجیاوازەكانی روسیاو دەوروبەرییەوە هاتونەتە ناوداعش كە تائێستا روسیا وەك مەترسی بۆسەرئاسایشی نەتەوەیی خۆی دەیانبینێت، ئەم حاڵەتە خاڵی جیاكەرەوەی نێوان ئەمریكاو ڕوسیادەبینرێت لەشەڕی داعش و گروپەتیرۆریستەكان لەسوریادا. لەم بۆچوونەوە تێدەگەین پاڵپشتی ڕوسیا لەبەشارئەسەد بەرامبەر تیرۆریستان و پێگەی سوریا وەك گرنگی ستالینگرادە كاتێك ئەڵمانییەكان داگیریانكرد بۆ گەیشتن بەناوچەكانی نەوت و گازی سروشتی و كانزاكانی دیكە.

 

جموجۆڵەكانی رووسیا و هەڵوێستی وڵاتان

دوایی بێ ئەنجام بوونی تەواوی هەوڵەكان بۆ كۆكردنەوەی لایەنەبەشداربووەكانی شەڕی سوریاو دابەشبوون بەسەر دەوڵەتانی هەرێمی كێشەی سوریا ئەوەندەی دیكە ئالۆزبوو. ئەم تابلۆیە بۆ ڕوسیا ئاكرابوو كە نە دەوڵەتان نە هێزە بەشەرهاتووەكان ناتوانن كێشەكە چارەسەربكەن، زیادلەوەش ئەمریكا زۆر جدی نەبوو لەشەڕی داعش و گروپەكانی دیكە بۆیە ڕوسیا دوایی ئەو بۆشاییە دیبلۆماسی و سیاسییە بۆ چارەسەری سیاسی لەسوریا هەوڵەكانی چڕكردەوە تاكو لایەنە ناكۆكەكان كۆبكاتەوە لەسەرمێزی گفتوگۆو دانوستاندن بەڵام توركیاو سعودییە هەر جۆرە چارەسەرێكی سیاسییان رەتكردەوە لە ئامادەیی بەشارئەسەد، ئەم پێداگرییەی دوو دەوڵەتی ناوچەیی و هاوكاتی پاڵپشتی ئەمریكا بۆچوونی ڕوسیای تەواو گۆڕی لەوەی ڕێگە بۆ چارەسەری سیاسی مابێتەوە لەئەجیندای سیاسی ئەو دەوڵەتانە، تایبەت دوایی دروستبوونی گۆڕانكاری لەهاوسەنگی هێز لەبەرژەوەندی هێزە شەڕكەرەكانی ناوسوریا، بۆیە ڕوسیا بریاریدا لەڕێگەی هاتنەناو ململانێكە هاوسەنگی هێز بەبەرژەوەندی بەشارئەسەد بگۆرێت.

ئەم گەڕانەوەیەی روسیا بۆ ناوچەكەو تایبەتر بۆسوریا بەو هێزو قەبارە زۆرەی چەك و فرۆكەو كەشتییەوە ڕاستەوخۆ كارلەسەر رۆڵی دەوڵەتە هەرێمییەكان دەكات لەشەڕی سوریاو لێكخشانێكی حدی دەبێت لەپێگەو ڕۆڵی ئەمریكا لەناوچەكە بەگشتی.

هاتنەناوەوەی روسیا بۆ سوریاو بەشداریكردن لەشەری دژبەداعش هاوكاتە لەگەڵ نقومبونی ئەوروپا بەرامبەر بەكۆچی بەلیشاوی پەنابەران و دروستبوونی كێشەی گەورە بۆ یەكێتی ئەوروپا لەڕووی ئیدارەدانی ئەو ژمارە زۆرە لە كۆچبەر،كە كاریگەری بەسەر هەڵوێستی چەندین وولاتەوە دانا لەوەی بۆچوونیان بگۆڕێت دەربارەی رۆیشتنی ئەسەد لەدەسەڵات لەسەرەتاوە هەریەك لەنەمساو ئیسپانیا دواتر ئەلمانیا هاتەپاڵ ئەو بۆچوونە، ئەوەی پەیوەندە بە بەریتانیاو فەرەنساو ئەمریكاوە گوتاریان بەخێرایی ئالوگۆری بەسەردا دێت لەسەرمانەوەو نەمانەوەی ئەسەد ئەوەش بۆخۆی ڕاكردنە لەو هەقیقەتەی كە دوای هاتنی روسیا چیتر ناكرێت قسەلە ڕۆیشتنی ئەسەدبكرێت. دروستبوونی ئەو هەڵوێستە لەناوەندەكانی دەسەڵات لەئەوروپا زەمینەیەكە بۆئەوەی ڕوسیا بتوانێت كێشەی سوریا بگەیەنێتە ئاستی چارەسەری سیاسی بەڵام سەرباری ئەو زەمینەیە روسیا پێویستی بەهەماهەنگی و گفتوگۆهەیە لەگەڵ ئەمریكاو ئەوروپا تاكو بتوانێت هەوڵەكانی بەدەردی هەوڵەكانی ئەمریكا نەڕوات لەوەی دەوڵەتە نەیارەكان كۆبكاتەوە لەسەرچارەسەرێكی سیاسیی.

سەرەڕای پێداگیری ڕوسیا لەشەڕی دژە تیرۆر لەسوریا بەڵام كارێكی ئاسان نابێت بەرەنجامی سەركەوتووی هەبێت گەر پەنانەبرێتە بەر هەماهەنگیكردن لەگەڵ ئەوروپاو ئەمریكاو دۆزینەوەی میكانیزمی كاری پێكەوەیی بۆڕاكێشانی لایەنە بەشەرهاتووەكانی ناوسوریا بۆ مێزی دانوستاندن،لەسەرێكی دیكەوە هەماهەنگی ئەم دەوڵەتانە دەبێتە زەمینەیەك بۆ ڕاكیشان و هەماهەنگیكردنی دەوڵەتە هەرێمایەتییەكانی وەك ئێران و سعودیەو توركیاو ئیسرائیل تاكو پاڵپشتی ئەو پرۆسەی چارەسەرییە سیاسییه بكەن، لە دەرەوەی ئەو سیاقە هەرهەوڵێك رووبەڕووی پرۆژەو كێبەركێی جیاوازدەبێتەوە كە دوورنییە بارودۆخەكە بەرەو ئالۆزتر بەرێت لەوەی هەیە.

گەرچی ڕوسیاو ئێران لەلایەك و ئەمریكا لەلایەكی دیكە كێشمەكێش و ململانێی زۆریان هەیە لەسەر چەند دۆسییەیەك لەناوچەی جیاواز بەلأم كاركردن پێكەوەو هەماهەنگیكردن مەحاڵ نییە وەك لە ڕێكەوتنی دایتۆن كە كۆتایی بەجەنگی بۆسنەهینا ئەمریكاو ڕوسیا پێكەوە سەركەوتووبون لەوهەماهەنگییە، هەروەها ئێران و ئەمریكا لەئەفغانستان توانییان سەرەڕای جیاوازیان پێكەوە كاربۆ تێكشكاندنی تاڵیبان بكەن.

روسیا هاوكاتی هەماهەنگی لەگەڵ ئەوروپاو ئەمریكا پێویستی بە پاڵپشتی ووڵاتانی هەرێمی هەیە تاكو هەوڵەكانی نەكەوێتە بەرامبەر بەرژەوەندییە سیاسییەكانی ئەو دەوڵەتانە، واتە هاوشانی پرۆسەی سەربازی لەدژی داعش روسیا پێویستی بە پێشڕەوییەكی سیاسی و دیبلۆماسی هەیە لەسەرئاستی ناوچەكە بۆ بەدەستهێنانی ڕەزامەندی دەوڵەتانی ناوچەكە، گەرچی ئەو حاڵەتە بۆ توركیاو سعودییە گران دەكەوێت بەڵام ناتوانن بەرامبەر روسیابوەستنەوە بۆیە دواجار پێویستە لەسەر میكانیزمێك ڕێكەوتنێك بكرێت كە بەرژەوەندی هەموو لایەنێك بپارێزرێت تێیدا.