ئەم هەواڵە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

قەیس محەمەد/هەڵبژاردنەوەی ئاكپارتی لەنێوان خواست و ناچاریدا

بەرئەنجامەكانی هەڵبژاردنی مانگی حوزەیران لەتوركیا، گۆرانكاری گەورەی خستە گۆڕەپانی سیاسییەوە بەوەی دوایی سێزدە ساڵ لەفەرمانڕەوایەتی بەتەنیا، ئاكپارتی نەیتوانی ڕێژەی دەنگی پێویست نەك بۆ گۆرینی سیستەمی سیاسیی لەپەڕلەمانییەوە بۆسەرۆكایەتی بهێنێت بەڵكو نەیتوانی دەنگی پێویست بۆ پێكهێنانی حكومەتی تاك لایەنە بهێنێت. سەركێشیی و لەخۆبایی بوونی ئەردۆگان بووە هۆكاری ڕەتكردنەوەی ئەنجامەكان و ڕاگەیاندنی هەلبژاردنی پێشوەختە دوایی تێپەركردنی ماوەی (45) رۆژ لەپێكهێنانی حكومەت بە دانوستان و خۆشاردنەوە.

لەسەرەتایی ڕاگەیاندنی هەڵبژاردنی پێشوەختەوە ئاكپارتی و ئەردۆگان لەڕێگەی تێكەڵ كردنی كارتەكان و مانۆڕكردنی مەترسیدار لەئاستی ناوخۆیی و دەرەكی ویستی ڕێگەبۆ گەڕانەوەی خۆشبكات تاكو تاك لایەن بگەرێتەوە بۆحكومەت.

ئەردۆگان لەرێگەی خوڵقاندنی قەیران هەوڵیدا فەزای سیاسیی و كۆمەڵایەتی لەتوركیا بشێوێنێت و توانای مانۆڕكردن بكاتەوە لەبەرامبەر هێزەسیاسییە ڕكابەرەكانی.

 سەرەتای هەڵمەتەكەی‌ ڕاگەیاندنی شەر بوو لەگەڵ پەكەكە لەتوركیا، بەوەش ئەردۆگان كەوتەگەمەكردن لەسەر هێڵی نەتەوەپەرستی و وەبەرهێنان و بەكاربردنی بۆ بەتاڵكردنەوەی كارتی دەستی پارتی كاری نەتەوەپەرست بەسەرۆكایەتی دەوڵەت بهتشلی لەڕاگرتنی پرۆسەی ئاشتی لەگەڵ كورد لەتوركیا و ڕێگریكردن لە دروستكردنی هەرێمێك لەڕۆژئاوا،سەرەتای هەنگاو ڕاكێشانی جێگری سەرۆكی پارتی نەتەوە پەرست بوو كە كوڕی دامەزرێنەری پارتەكەیە لەلایەن ئاكپارتییەوە بەوە توانرا درزبخرێتە نێو ریزەكانی ئەو پارتەو ئەردۆگان لەڕێگەی هەنگاوی ڕاگەیاندنی شەڕەوە لەگەڵ پارتی كرێكارانی كورد خۆی بكاتە جێگرەوەی ئاڕاستەی رسترەوەكان لەتوركیا.

لەحالەتی دووەم لەهەڵمەتەكەی ئەردۆگان چڕكردنەوەی هێرشەكان بوو بۆسەر پارتی دیموكراتی گەلان(هادەپ) و تۆمەتباركردنی بەوەی ناییندەی تیرۆردەكات بەوەی باڵی سیاسیی پارتی كرێكارانی كوردستانە. توانرا لەڕێگەی ناوەندەكانی گەیاندن و بیستن و نوسینەوە كە سەربە ئاكپارتییە ئەو هۆشیارییە دروستبكرێت هادەپ بانگەشە بۆتوندوتیژی و تێدانی ئارامی دەكات لەناو توركیادا، ئەو بارە هاوكات بوو بە دەستگیركردنی سەدان كادیرو چاڵاكوان و كەسایەتی دیاری هەدەپە لەتوركیا بەبیانووی بانگەشەكردن بۆپەكەكە و پاڵپشتیكردنی تیرۆر،هاوشانی هاندان و بەدوژمنكردنی هادەپ وڕێگەكردنەوە بۆ گروپەكانی سەربەئاكپارتی بۆ هێرشكردنە سەر بارەگاو ئۆفیسەكانی هەدەپە،هەروەها ئەنجامدانی تەقینەوەكان لەنێو ئاپۆڕای هەڵمەتی هەڵبژاردنی هادەپ بووە هۆی پەكخستنی بانگەشەكردن و لاوازبوونی هەڵمەتی هەڵبژاردنی ئەو پارتە، هەروەك كاریگەری ئەو ماشێنە ڕاگەیاندنە توانی وێنەی هادەپ لە پرۆژەیەك بۆ پێكەوەژیان و كاركردن لەتوركیای نوێ بگۆڕێت بۆ هۆكارو پاڵپشتی نائارامی لەڕێگەی بەستنەوەی بە پارتی كرێكارانەوە، بەوەش توانرا ئەو دەنگە تورك و ئازادو لیبراڵانە دووربخاتەوە كە لەهەڵبژاردنی پێشوو دەنگیان بۆ پرۆژەكەی پارتی دیموكراتی گەلان دا.

لەنێو هەوڵەكانی ئەردۆگان لەناوچە كوردییەكان، گەڕانەوە بۆ كڕینی ئینتمایی سەرۆك عەشیرەت و هۆزە جیاوازەكان و زیندووكردنەوەی بیرۆكەی جاشایەتی لەنێو كوردو درزخستنە نێو پێكهاتەی كۆمەڵگایی كوردییەوە لەتوركیا لەوپێناوەدا سامانێكی زۆری دەوڵەت خەرجكراوە بۆ ڕاكێشانی هەزاران گەنج و سەرۆك عەشیرەت بۆ بەرەنگاربوونەوەی پەكەكە لەناوچەكوردییەكان.

لەهەڵبژاردنی پێشوو ئاكپارتی زۆر گرنگی بە لایەنی كۆمەڵایەتی و پەیوەندییەكۆمەڵایەتییەكان نەدا لەدیاریكردنی كاندیدەكانی بۆیە خەڵكێك دیاریكران خاوەن پێگەو هێزی كۆمەڵایەتی نەبوون، بەواتا لەنێو خیل و عەشیرەتەكان پێگەی بەهێزیان نەبوو، وخاوەنی پەیوەندی بەهێزنەبوون ئەو كاندیدانە بۆیە نەیانتوانی دەنگی خەڵكی ناوچەكوردییەكان بۆخۆیان راكێشن بەوەش ئاكپارتی شكستی گەورەی هێنا بەڵام لەمجارەدا گەڕایەوە بۆ تێزە تەقلیدییەكان لە دیاریكردنی كاندیدو هەڵمەتی هەڵبژاردن.

ئاكپارتی له هەڵمەتی هەڵبژاردنی پێشوەختەدا هەوڵیدا دۆخی هەڵمەتەكەی باشتربكات لەوەی پێشووترو خۆی دووربخاتەوە لە بانگەشەكردن بۆ گۆڕینی سیستەمی پەڕلەمانی بۆسەرۆكایەتی، ئەو خاڵ ە بنەمایەكی بەهێزو هاوبەشی نێوان هەرسێ پارتی سەرەكی بوو كە كاریان لەسەركرد لەڕابردوو بۆیه ژمارەیەكی زۆر لەو دەنگە ئازادو لیبرألانە چوونە پاڵ هادەپ تاكو بەبەستی یاسایی ببڕێت و پرۆژەكەی ئەردۆگان شكست پێبێنن، بەلام لەهەڵمەتی هەڵبژاردنی پێشوەختە ئاكپارتی ئەو ویستە گەراندە دواوە بۆ لاوازكردنی گوتاری سیاسیی ركابەرەكانی لەسەر هەست و بیری دەنگدەر.

لەماوەی ڕابردوودا ئاكپارتی كۆنگرەی بەست بەمەبەستی ئاشتكردنەوەی هەندێك لەو كەسایەتییە خاوەن پێگەكان لەهەمانكاتدا خاوەنی جەماوەری زۆرن كە توانایی باشتركردنی دۆخی ئاكپارتییان هەیە لەهەڵبژاردن لەڕێگە كردنەوەی هەڵی خۆهەڵبژاردنەوە بۆ پەڕلەمان.

شەڕلەگەڵ پەكەكە، دابەزینی نرخی لیرەی توركی، تێكچوونی دۆخی ئاسایشی ناوخۆیی و رۆیشتنی وەبەرهێنەران، ناجێگیری سیاسیی و ئەمنیی و كۆمەڵایەتی و دابەزینی ئاستی گەشەی ئابوری باشترین چەكی دەستی ئەردۆگان و ئاكپارتی بوو بەوەی ستراتیژییەتێكی نوی بەكاربەرێت بۆ ئاڕاستەكردنی هۆشیاری دەنگدەر لە ڕۆژی دەنگدان ئەویش بریتی بوو لە( من یان فەوزا) ئەم ستراتیژە هەڵبژاردنی دەنگدەری لەتوركیا كەمكردەوە، باڵادەستی ئەو دۆخە ناهەموارە ڕێگەی بۆبە واقع بوونی بیرۆكەكەی ئەردۆگان كردەوە تاكو ببێتە بەشێك لەهۆشیاری خەڵك بەوەی گەر ئاكپارتی نەگەڕێتەوە دەبێت دەست و پەنجەلەگەڵ دۆخی ناجێگیری سیاسیی نەرم بكرێت، لەكاتێكدا خەڵكی توركیا ئەزموونی خراپی لەگەڵ حكومەتی هاوپەیمان هەیە كە هەمیشە بە زیانی هاوڵاتی كۆتایی دێت بۆیە نایانەوێت جاریكە بگەڕێنەوە دۆخی نائارامی و سیاسیی. ئەردۆگان سەركەوتوو بوو لە ڕاكێشانی دەنگدەر بەهۆكاری ئەو قەیران و دۆخەئەمنییەی ناوچەو شارەكانی توركیایی گرتبۆوە لەماوەی ڕابردوودا.

دۆخی ناوخۆیی و پێگەی توركیا لەهاوكێشەی هەرێمایەتی و شكستە یەك لەدوای یەكەكانی ئەردۆگان لەسیاسەتی دەرەوەدا و ئاشتی ناوخۆیی دەكرا وەك كارتێكی بەهێز بەكارببرایە بۆ ئاوەژووكردنەوەی هاوكێشەكان بەڵام فشارو هێرشەبەردەوامەكانی ئاكپارتی بۆسەر كۆمپانیاكانی ڕاگەیاندن و بڵاوكردنەوە دۆخێكی زەحمەتی بۆ هەموولایەك خوڵقاندبوو تائاستی ئەوەی هەر نوسەرێك بچووكترین خاڵی بوروژێنێت دەكەوێتە بەر ماشێنی لێپرسینەوەو دەركردن لەكاركردن ئەو دۆخە بواری ئازادی ڕۆژنامەگەری بەتەواوی خامۆش و لاوازكردوە و دەنگە ڕەخنەگرەكانی ئەردۆگانی بێدەنگ كردوە لەونێوانەدا ئاكپارتی توانی شكستەسیاسیی و ستراتیژییەكانی بگۆڕێتە سەر مەترسی كەوتنەوەی ئاژاوەو بەڕەلایی بە نەگەڕانەوەی ئاكپارتی بۆحكومەت.

سستراتیژی خوڵقاندنی قەیران بۆ دەرچوون لەقەیران یەكێكە لەو بنەمایانەی فەرمانڕەوا تاكرەو یان مەیلدار بۆتاكڕەوی پەنای بۆ دەبات بەئامانجی ترساندنی كۆمەڵگا لەداهاتوو چارەنوسێكی نادیار تاكو لەوێوە زەمیننەی گەڕانەوە رێكبخاتەوە.

لەئیستاداو دوای دەركەوتنی بەرئەنجامە سەرەتاییەكان ئاكپارتی توانیویەتی نزیك بە50% دەنگەكان بەدەست بهێنێت، واتە بەتەنیا دەتوانێت حكومەت پێكبهێنێت و سیاسەتی ناوخۆیی و دەرەكی دادەرێژێت، ئەم سەركەوتنەی ئاكپارتی پاڵنەرێكی بەهێزدەبێت بۆ زیاتر پەراوێزخستنی ڕۆڵی نەیارو ركابەرەكانی لەئاستی ناوخۆیی.

حكومەتی ئاكپارتی سەرەڕایی ئەوەی بازێكی گەورەی بەسەر ڕكابەرەكانیداو حكومەتەكەی ڕزگاركرد لە كەوتنە ژیركاریگەری و بەشداری هێزەكانی دیكە لەمیانی حكومەتی هاوپەیمانی بەڵام چەند دۆسییەك بەرۆكی دەگرێت كە پرسی كورد لەناوخۆدا یەكێكە لەو كێشانەی پێویستە مامەڵەیەكی واقعی لەگەڵ بكرێت، بەڵام ئەو رێژەی زۆرەی دەنگ بواری پێدەدات تاكو لەپێگەیەكی بەهێزەوە بێتەوە دانوستان لەگەڵ كورد لەگەڵ ئەوەی پرسی ناوخۆیی كورد وابەستەی پرسی رۆژئاواو تەواوی كێشەی سوریایە بۆیە پێناچێت لەم نزیكانە بەرهەمی هیچ دانوستاندنێك ببینرێت چونكە گۆڕانكارییەكان لەسوریا كاریگەری بەسەرپێگەی هەرێمایەتی كوردو ڕۆڵی توركیا لەهاوكێشەهەرێمایەتییەكانەوە دەبێت.

كوردو پڕۆژەی هەدەپە فاكتەری ئارامی سیاسیی و گەشەی ئابورییە لەتوركیا بۆئەوەی ئەردۆگان بتوانێت ڕۆڵی بەرچاوببینێت لەململانێ و سیاسەتی هەرێمی پێویستە زۆر كورد دوورنەخاتەوە لەئەجینداسیاسییەكەی خۆی چونكە لەمرۆدا ڕوسیا ئامادەیی هەیەو دەرگای بۆكورد كردۆتەوە هەروەها ئەمریكا بەئاشكرا یارمەتی جەنگی بە رۆژئاوا دەبەخشێت بەواتایەك چیتر كانتۆنەكانی رۆژئاوا پرسێكی ناوخۆیی نییە بەڵكو بۆتە شوێنی گرنگی و ململانێی نێودەوڵەتی لەنێوان هێزەگەورەكان، بۆئەوەی توركیا دۆخی هەرێمی كوردستان دووبارەنەكاتەوە پێویستی بەوەیە لەڕیگەی پرۆسەی ئاشتییەوە ڕۆژئاوا و كورد دووربخاتەوە لەهێزە نێودەوڵەتییەكان و دانان بەواقعی تازەی ناوچەكەدا كە كورد پێگەی دەبێت لەململانێ ناوچەییەكان و بەرگریكاری ئازادی و مافی گەلان دەبێت.

 دوای دەركەوتنی ڕوسیا لەگۆڕەپانی نێودەوڵەتی و ڕۆڵ گێرانی لەململانێكان و بەشداربوون لەدارشتنەوەی سیاسەتی نێودەوڵەتی و ناوچەییەكان، زلهێزێكی وەك ئەمریكا هەوڵدەدات ئەو ناوچانەی كەبە هەستیارو كاریگەرداەنرێن لەململانێكانی داهاتووی نێودەوڵەتی و ناوچەیی بیخاتە ژێر كاریگەری خۆیەوە لایەنی كەم هەوڵدەدات لەباری دابڕان و نەیاریتییەوە بیگۆریت بۆ دۆست لەبابەت كوباو ئێران كە سی ساڵ زیاتر ئەو دوو ووڵاتە گەماڕۆیان لەسەرە لەلایەن ئەریكاو ئەوروپاوە بەڵام لەئێستادا ئەمریكا تێگەیشتووە لەوەی ڕوسیا و چین ڕەنگە لەوناوچانەوە بتوانن پێگەی ئەمریكا لەجیهان لاوازبكەن تایبەت ئێران ڕێگە بۆ هاوپەیمانییەكی ئاسیایی نێوان روسیاو چین و ئێران دەكاتەوە لەوێشەوە بۆووڵاتانی عەرەبی و رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، دەبێت توركیا بۆئەوەی بتوانێت هێزێكی كاریگەربێت لەگۆڕەپانی ملمڵانێ سیاسییەكانی ناوچەكە ئەو گیرفانانە دابخات لە نەیارەكانی لەئاستی نێودەوڵەتی و هەرێمایەتی گەرنا هەمیشە ئاسایشی نەتەوەیی توركیا لەبەردەم ڕەشەبادا دەمێنێتەوە.

دۆسیەیی سوریا یەكێكە لەو تەحەدیاتانەی كە ڕووبەرووی سیاسەتی دەرەكی توركیادەبێتەوە.

سوریای ئێستا هەمان ئەو سوریا بێ چارەنووسەنەماوە كە توركیا باڵادەست و كاریگەربوو لەهاوكێشە مەیدانییەكەی بەڵك ئێستا سوریا هاوپەیمانێكی ستراتیژی گەرەی هەیە كە روسیایە، بەواقعی لەگۆڕەپانەكە پالپشتی سوپای سوریا دەكات لەشەڕی هێزەكانی دیكە، ئەگەر توركیا مامەڵەیەكی پڕاگماتیانەی دۆخی تازەی سوریا نەكات بێگومان ناوچەكە بەرەو شەڕێكی گەورەتردەبات چونكە ڕوسیا خەریكە هەموو ڕێگاكانی تەداخولی هێزە هەرێمایەتییەكانی وەك سعودییەو توركیا بەردەیی كۆتایی پێدێنێت لەڕێگەی دروستكردنی گۆڕانكاری لەهاوكێشە مەیدانیەكه. سعودییە و قەتەر دوو پاڵپشت و كۆمەكەری ئاكپارتی بوون لەسەركەوتن لەهەڵبژاردن بەئامانجی هاوپەیمانییەكی هەرێمایەتی بەرامبەر ئەو هاوپەیمانێتییەی دەیەوێت رژێمەكەی بەشارئەسەد بپارێزێت، بەڵام لەئێستادا ئەمریكا هەماهەنگە لەگەڵ بۆچوونەكانی ڕوسیا لەسوریا،بۆیە ناتوانن زۆر پشت بە ئەمریكا ببەستن هەوڵی ئەم دواییەی ئەو ووڵاتانە بۆقەناعەت پێكردنی ئەمریكا تاكو لەڕوسیاو ئێران دووری بخەنەوە شكستخواردوو بووە، بۆیە لەئێستادا زیاتر پشت بەهەوڵەكانی فەڕەنسا دەبەسترێت بۆ ڕاگرتنی ئەو سیاسەتەی هەوڵی ڕزگاركردنی ئەسەد دەدات، دیارە سیاسەتی فەڕەنسا لەئێستادا بەكڕدراو هەژماردەكرێت لەلایەن شعودییەوە لەڕێگەی كۆمەڵێك بۆندی چەك و پارەیەكی خەیاڵی لەوەبەرهێنان كردن.

ئەردۆگان بەسیاسییەكی پراگماتیی ناسراوە كە دەكرێت لە هەرحاڵەتێكدا بەرامبەر فشارەكانی ڕوسیا بكێشێتەوە لەو هاوپەیمانییە، دواتر سعودییە بەو هەنگاوەی دەرگای ووڵاتانی عەرەبی و كەنداوی دەكاتەوە بەڕووی توركیادا كە نیگەرانی لای میسر خستۆتەوه، لەوەش زیاتر ڕێگا بۆ گەڕانەوەی ئیخوان دەكاتەوە بەوەش میسرو ئیمارات ئەوەندەی دیكە بەرەو ڕوسیاو ئێران پاڵدەنرێت.