ئەم هەواڵە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

قەیس محەمەد /كورد لەڕۆژئاوا لەنێوان هاوپەیمانی ئەمریكاو روسیادا

دوایی هەڵوەشانەوەی یەكێتی سۆڤییەت، چەندین دەوڵەت جیابوونەوە، و سەربەخۆییان ڕاگەیاند لەسیاسەتی ناوخۆیی و دەرەكی، ولەو سیستەمە فكری و سیاسیی و ئابورییەی كە پێشتر پەیڕەوی لێدەكرا لەسەردەمی ئامادەیی یەكێتی سۆڤییەت هاتنەدەرەوە. ئەو ووڵاتانەی جیابوونەوە بوونە بەشێك لەسیستەمی سیاسیی و ئابوری و ئەمنیی ئەوروپا.

هەڵوەشانەوەی یەكێتی سۆڤییەت هاوكات بوو بە ڵاوازبوونی ئابووری ئەو ووڵاتەو پاشەكشێ كردنی لەگۆڕەپانی سیاسیی نێودەوڵەتی بەجۆرێك سیاسەتی دەرەكی روسیا نەك توانای ڕۆڵبینینی لاوازبوو لەهەمانكاتدا توانای دروستكردن و ئاڕاستەكردنی ڕووداوی نەما تەنانەت لەئاستی ڕووداوە نێودەوڵەتی و هەرێمایەتییەكان ڕۆڵی لاوازو زۆرجاریش پاڵپشتیكەری ئەمریكابوو بەهۆكاری قورسایی باری ئابوری و گەورەیی ڕێژەی قەرزەكانی، هەروەها شپرزەیی باری سیاسیی و كۆمەڵایەتی ناوخۆیی و بەرزی رێژەی بێكاری و نزمی داهاتی نەتەوەیی، لەو میانەیەدا ئەمریكا سەركەوتنی بلۆكی سەرمایەداری ڕاگەیاندو خۆی وەك تاكە زلهێزی دونیا لەئاستی ئابوری و سیاسیی و تەكنەلۆژی و سەربازی ناساند، لەو سەردەمەدا چەندین بیرمەندو لێكۆڵەر دەركەوتن و بانگەشەی كۆتایی مێژوویان كرد وەك وەڵامگۆیەك لەئاستی فكری و سیاسیی و كولتوری بۆسەركەوتنی باۆكی سەرمایەداری و هەڕەسهێنانی كەرتی سۆشیالیستی.

ئەمریكا دوای یەكلاكردنەوەی ململانێ گەورەكەی لەئاستی نێودەوڵەتی لەگەڵ یەكێتی سۆڤییەت، هەوڵیدا هەنگاوێكی دیكەش بنێت ئەویش بەگەماڕۆدانی ڕوسیا، تایبەت ناوچەكانی‌ دەوروبەری كەهەریەك لەناوچەی بەڵكان و دەریای قەزوین دەریای ڕەش و ئاسیای ناوەڕاست بوو، بەوەش ڕوسیا دەخرێتە نێو چوارچێوەیەكی ئاسنینەوە كە لەئایندەدا توانای دروستكردنی هەڕەشەی نابیت بۆسەر ئەوروپاو پێگەی ئەمریكا لەئاستی نێودەوڵەتی، بەكردەیی ئەمریكا توانی بەشێك لەو دەوڵەتانەی كە دەكەونە سەر هێڵی ئاسایشی نەتەوەیی ڕوسیا ڕابكێشێتە نیو هاوپەیمانی ئەتڵەسییەوە و هەندێكیانش بەهاوپەیمانی و پەیوەندی سیاسیی و ئەمنیی دوقۆڵی مانەوە، بەڵام ئەم بارە گۆرانكاری بەسەرداهات، كاتێك ڤلادیمیر پۆتین دەسەڵاتی گرتە دەست لەڕوسیا، وەك ناسراوە پۆتین سەركردەیەكی بەهێزەو توانایی پێشڕەوی و پەیڕەوی كردنی لەسیاسەتی نامومكن هەیە. تێڕوانین و پرۆژەی پۆتین تەواو جیاواز بوو لە بۆریس یەلسن ی پێشخۆی بەوەی هەنگاوەكانی چاكسازی و رێكخستنەوەی سیستەمی سیاسیی و گەشەی ئابوری ڕوسیایی خێراتركرد بەئامانجی گەڕانەوەی ڕوسیا بۆ پێگە نێودەوڵەتییەكەی و ڕۆلبینینی لەهاوكێشەنێودەوڵەتییەكان، هەنگاوەكانی پۆتین وابەستەی تێروانینیكی قوڵی سیاسیی و ستراتیژی بوو بۆ ڕووداوە نێودەوڵەتی و ناوچەیی و نێوخۆییەكانی دەوڵەتان. لەگرنگترین سیاسەتەكانی ڕوسیا خۆتەكاندن بوو لەو تێگەیشتنە ئایدیۆلۆژییەی پێشووەكەی واتە یەكێتی سۆڤییەت هەڵیگرتبوو لە سیاسەتی دەرەكیدا بەڵكو پۆتین مۆركێكی نەتەوەیی و بازرگانی و پرۆژەی ئابوری هاوبەش و ستراتیژی خستەڕوو لەسیاسەتی دەرەكیدا بۆ كەمكردنەوەی ئاستی بەدگومانییەكان بەرامبەر گەڕانەوەی ڕوسیا بۆ بوارە نێودەوڵەتییەكە بەڵام هیچ كات دەستبەرداری ستراتیژی پێگەو ڕۆڵی یەكیـی سۆڤییەت نەبووە لە ئاستی نێودەوڵەتی.

بەشداری روسیا لەماوەی ساڵانی پێشووتر هیچ كات بەربنەمای ئایدیۆلۆژیای ماركسیزم نەبووە بەڵكو ڕوحكردن بووە بەبەر گیانی نەتەوایەتی روسی و داكۆكیكردن بووە لەبەرژەوەندییە نەتەوەییەكانی ڕوسیا بەپلەی یەكەم ئەوەش ڕێگای كردەوە تاكو ڕوسیا هێواش هێواش بگەڕێتەوە نێو هاوكێشەسیاسییەكان و وەك هاوبەشێك كە مەترسیدارنییە لەڕووی ئایدیۆلۆژی و سەربازی یەوە بۆ سەر ئەوروپا مامەڵەی كرا.

هەنگاوەكانی ئەمریكاو ئەوروپا بۆ گەماڕۆدانی ڕوسیاو ڕاكێشانی ووڵاتانی دەوروبەری بۆنێو یەكێتی ئەوروپاو پەیمانی ناتۆ ڕوسیایی زیاتر بەدگومان كرد لە ئاییندەی كاری هاوبەش  ئەمریكا سەبارەت بەكێشەو پرسەنێودەوڵەتییەكان، چونكە ئامانجەكان ئاماژەیان بۆ بچووكردنەوەی ڕۆڵ و كاریگەری پێگەی ڕوسیا دەكات لەناوچەكانی بەڵكان و دەریایی ڕەش و قەزوین، ئەوەش روسیای بەرەو ستراتیژی بەرگریكاری لەو هەنگاوانە برد لە نوێكردنەوەی سوپای روسیاو داخلكردنی چەندین چەكی ستراتیژی گرنگ لەململانێكان.

روسیا لەبەرامبەر باڵادەستی ئەمریكا وەك زلهێزێك لەگۆرەپانی نێودەوڵەتی دەستەوەستان نەبوو لەسەرەتاوە، بەڵام بەهۆی لاوازی باری ئابوری و لاوازی سوپاوە نەیدەتوانی هەنگاوی گەورە بنێت، بۆیە هەوڵیدا سوود لە پێگەی لەئەنجومەنی ئاسایش وەربگرێت بەئامانجی لەكەداركردنی ئەمریكا لەدەستێوەردان و پێشێلكارییەكانی لەئاستی نێودەوڵەتی تایبەت لە ڕووخاندنی رژێمی بەعس لەعێراق. روسیا توانی ئەنجومەنی ئاسایس بكاتە گۆڕەپانی ململانێ كردن لەگەڵ ئەمریكا بەوەی هێرشكردن بۆسەرعێراق بخرێتەدەرەوەی شەرعییەتی نێودەوڵەتییەوە تاكو لەو ڕێگەیەوە بوار‌بۆ لەكەداركردن و ناشرینكردنی وێنەی ئەمریكا بكات لەئاستی نێودەوڵەتی وەك زلهێزێك كە ڕێز بۆبنەماو یاسا نێودەوڵەتییەكان دانانێت، بەڵام روسیا لەدەرەوەی ئەنجومەنی ئاسایش هەنگاوی دیكەی نەگرتەبەر بۆ ئاڵۆزكردنی دۆخی ئەمریكا لەعێراق بەئامانجی بەدەستهێنانەوەی ئەو بۆندەكانی لەعێراقی دوای سەدام حوسێن، بەرلەوەش هەنگاوەكانی ئەمریكا لەئەفگانستان ڕووبەڕووی بەرگریكاری روسیا نەبۆوە لەگەڵ گرنگی پێگەی ئەفگانستان لەهاوكێشەی سیاسیی و ستراتیژی نێودەوڵەتی، بەلكو ڕوسیا لەهەندێك وێستگەدا هەماهەنگی ئەمریكابوو تایبەت دوایی تەنگژاوی بوونی گواستنەوەی چەك و جبەخانە بۆ ئەفگانستان لەڕێگەی پاكستانەوە، لەوێدا ڕوسیا نەرمی نواند لەگواستنەوەی شمەك و چەك بۆ ئەفگانستان بەناوچەكانی ڕوسیادا، هەرئەوەش بوو ئەمریكا لەو قۆناغەدا ڕوسیای بەهاوبەشێكی سەرەكی دەناساند لەجەنگی دژبەتیرۆر بەڵام دەبێت بوترێت كە ئەو جەنگە بەسەرێك دژبەتیرۆر بوو بەڵام بەچەندین باردا گۆرینی هاوكێشەی سیاسیی بوو بەدژ ڕوسیاو چین و ئێران لەئاسیای ناوەڕاست و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، ئەو ڕاستیانە شاراوە نەبوون لەڕوسیا بەڵام بەكردەیی هەر هەنگاوێك بە زیان بۆ روسیا دەشكایەوە.

 لەو قۆناغەدا داڕێژەرانی سیاسەت و ستراتیژی ڕوسی بڕوایان وابوو كە ڕێگەی ئەمریكابدرێت تاكو هاوشیوەی یەكێتی سۆڤییەتی پێشوو بگلێت لەجەنگی ئەفگانستانەوە هەروەها دواتریش عێراق چونكە دەبێتە بنەمایەك بۆ تووشبوونی ئەمریكا بەخوێنبەربوونی ئابوری و شكستی سیاسیی لەئاستی نێودەوڵەتی.

هەقیقەتی شكستەكانی ئەمریكا لەئەفگانستان و عێراق دوای كۆتایهێنان بە رووخاندنی هەردوو رژێمی تاڵیبان و بەعس دەستیپێكرد بەوەی ڕووبەڕووی بەرگرییەكی سەختی گروپە توندرەوەكان بۆوە لەهەردوو ووڵات كە بە قەیرانی ئابووری و شكستی سیاسیی و سەربازی تەواو بوو بۆ ئەمریكا، ئەو حاڵەتی شكستە هەروا بێئەنجام نەڕۆیشت لەوماوەیەدا ڕوسیا توانی گەشەبەئابورییەكەی بكات و ئاستی ئامادەگیی سوپا بەرزبكاتەوە بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی پلانەكانی پەیمانی ئەتڵەسی و ئەمریكا لەناوچەكانی بەڵكان و دەریایی ڕەش، كە بەهێرشكردنە سەر جۆرجیاو ئۆكرانیا دەستی پێكرد، پۆتین لەو دوو هەنگاوەدا بەتەواوی ڕادەی ئاستی بەرگری خۆرئاوایی تاقیكردەوە بەدابڕینی دوو هەرێم لەو دوو ووڵاتە، بۆیە پۆتین ڕایگەیاند ئیتر سەردەمی ژێردەستەیی و بیدەنگی كۆتایی هات بەواتای ئیتر ڕوسیا تەماشاكاری تابلۆگەورەكان نابێت لەئاستی جیهان و ناوچەكە بەڵكو ئامادەكاری بۆ بەشداری كردن و ڕاگرتنی سیاسەتە تاكڕەوییەكانی ئەمریكادەكات.

قەیرانی ئابوری ئەمریكا دەرهاویشتەی شكستەكەی بوو لەعێراق بۆیە چانسی سەركەوتنی ئۆباما زۆر خێراتر بوو لەهەركاندیدێكی دیكە بۆ كشاندنەوەی سوپای ئەمریكاو ڕزگاركردنی ئابوری ئەمریكا لەداڕمانی سەرتاسەری، هاوكاتی داكشانی ئابووری ئەمریكا ووڵاتانی تازە پێگەیشتوو بەتایبەت ووڵاتی چین هەڵكشانێكی خێرای بەخۆیەوە بینی لەڕووی ئابورییەوە، ئەوەش بە گەورەترین تەحەدی بۆ ئەمریكا دادەنرێت بۆیە كاربەدەستانی ئیدارەی ئەمریكی بڕیاریاندا بگەرێنەوە بۆ ناوچەی زەیایی ئەتڵەسی و ئابورییەتازە پێگەیشتووەكان، بەڵام هاتنی بەهاری عەرەبی تاوێك پلانەكەی ئەمریكای خاوتركردەوە بەوەی كەوتە وەبەرهێنان لەسەربەرهەمی ئەو جوڵانەوە كۆمەڵایەتییەی كە بەرۆكی سیستەمە شمولییەكانی ناوچەكەی گرتەوە بەڵام بەهۆكاری دەستێوەردانی دەرەكی و لكاندنی دۆخی ناڕەزایی ناوخۆیی لە نادادی و نەبوونی ئازادی و قەیرانی سیستەمی فەرمانڕەوایی و بێباك بوونی دەستەڵات لەخواست و ویستی چین و توێژە تازە پێگەیشتووەكانی كۆمەڵگا بووە هۆی خێرا مردن و قەیراناوی بوونی بەهای ڕاستەقینەی شۆرشەكان لەزۆربەی ناوچەكان، تایبەت ووڵاتانی كە شۆرش تێیدا هەڵگیرسا بەشێكیان لە چوارچێوەی سیستەمی فكری و سیاسیی یەكێتی سۆڤییەتی پێشوو مابوونەوە واتە ووڵاتگەلێك بوون ئەمریكا دەسەڵاتی بەسەریاندا نەبوو، بۆیە ئەمریكا لەسیاقی تیۆری فەوزای خەلاق دا بڕیاریدا مامەڵەی ئەو دەوڵەتانەبكات تاكو دواتر سیستەمی سیاسیی و فەرمانرەوایی لەو ووڵاتانە لەبەرژەوەندی خۆی دابڕێژێتەوە، ئەو هەنگاوەی ئەمریكا بەدوا هەنگاوی پەیرەوكردن لەتیۆری خەڵاق دادەنرێت لەناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست كە ئامانج لێی رێگرتن بوو لەهەر هاوپەیمانییەكی ناوچەیی لەداهاتوودا بەهۆكاری دەركەوتنی ڕكابەری نێودەوڵەتی بۆ ئەمەریكا، بەمانایەك داخستنی هەموو هەوڵێك بوو بۆ جەمسەرگیری سیاسیی و ئابوری لە ئاستی هەرێمایەتی و نێودەوڵەتی بەرامبەر ئەمریكا، بەڵام هۆكاری ناوچەیی و ناهاوسەنگ بوونی هاوكێشەی هیز لەناوچەكە بەقازانجی چەند دەوڵەتێك و زیانمەندبوونی دەوڵەتانی تر وایكرد دەستێوەردانی زیاتر بێتەكایەوە كە سەرتاپای هاوكێشەكانی سەروخواركردەوە بۆنموونە لەمیسر و لیبیا و دواترینیان لەسوریا كە دوا بازنەی بەهاری عەرەبی بوو لەناوچەكە.

قەیرانی ئابووری ئەمریكا كاریگەری بەسەرپێگەو رۆڵی نێودەوڵەتی ئەمریكاوە هەبووە تاكو ئێستا، بەواتایەك لێكەوتەكانی ئەو قەیرانە دەرچەیەكی كردۆتەوە تاكو هێزێكی نێودەوڵەتی وەك ڕوسیا بتوانێت ئەو بۆشاییە سیاسیی و دیبلۆماسی و سەربازییە پڕبكاتەوە لەئاستەجیاوازەكان، بێگومان لەسەر حیسابی پێگەو رۆڵی ئەمریكاوە دەبێت و ڕۆژدوای ڕۆژ هاوپەیمانەكانی دەستوپەنجە لەگەڵ ئەو گۆڕانكارییە نێودەوڵەتییە نەرمدەكەن، وەلێ هەندێكیان بەخێرایی وابەستەی گۆڕانكارییەكە بوونەو تێروانینیان بۆ داهاتووی هاوكێشەی سیاسیی و پێگەی گۆراوی هێزەكان لەزەویدا ڕوونە بەڵام هەندێكیان هێشتا لەخەونی ئەوەدان ئەمریكا وەك ساڵانی حەفتاو هەشتاكان ببێتە پۆلیسی ناوچەكە بەرامبەر بەنەوت وسامان.

ئەمریكا لەئێستادا هەوڵەكانی ڕوسیا وەك ملمڵانێكەر نابینێت كە خاوەن ئایدیۆلۆژیای جیاوازبێت بۆ دابەشكردنی جیهان و گۆڕانكاری ریشەیی بەڵكو وایدەبینێت كە ڕوسیا زیاتر لەهەوڵی پێكەسیاسیی و ئابورییەكەیەتی لەئاستی نێودەوڵەتی وەاتە زیاتر وەك كێبەركێكەر لەگەڵ ئەمریكا دەردەكەوێت بۆیە تاكو ئێستاش ئەمریكا لەدەرەوەی ئیجماعی نێودەوڵەتی روسیا نابینێت بۆیەش مامەڵەكردن بەردەوامە لەبابەتەگەرم و هەستیارەكان تایبەت سوریا. پاڵنەرەكانی سیاسەتی دەرەكی و تێروانینی روسیا بۆ پانتاییە نێودەوڵەتی و هەرێمییەكان پاڵنەری نەتەوەیی و بەرژەوەندی و ئاسایشی نەتەوەییه،‌ ئەم حاڵەتە لەسیاسەت وتێروانینی سیاسیی ئەمریكادا ئەرێنییە بەوەی ڕوسیا لەچوارچێوەی سیستەمی سیاسیی و ئابوری سۆشیالیستی هاتۆتەدەرەوە بەڵام لەهەمانكاتدا بەشوێن سەروەرییەكانی ئەو سەردەمەوەیە كە ڕوسیا زلهێزیك بووە.

ئەمریكا دوای داڕووخانی یەكێتی سۆڤییەت، سیاسەت و ستراتیژی گۆڕینی هەموو دونیای هێنایە ئاراوە لەسەرشێوازی خۆی كە ماركس باسیكردوە، دەستی برد بۆ یەكلاكردنەوەی ووڵاتانی هاوپەیمان و دۆستی یەكێتی سۆڤییەتی پێشوو بوون، بەناوی دەستێوەردانی مرۆییەوە واتە لەو ووڵاتانەی‌ ڕێزی مافەكانی مرۆڤ ناگرن و ئازادییەكان و بیروڕای ئازادی سیاسی تێدا نییە و كوشتاری نەتەوە جیاوازەكان دەكرێت، پێویستە ئەمریكا وەك پۆلیسی نێودەوڵەتی و پارێزەری بەهاكانی دیموكراسی و مافەكانی مرۆڤ دەستێوەردان بكات لەپێناو ڕاگرتنی سوكایەتی بەمرۆڤ، ئەم تێزەیە باشترین میكانیزم بوو بۆ ئەمریكا، بەڵام وەك بینرا ئەمریكا ئامانجەكەی تەنیا چەند ووڵاتێك بوو گەرنا زۆرێك لەدۆست و هاوپەیمانەكانی كوشتارگەی گەورەیان ئەنجامدەدا و باسێك نەبوو لەسەریان لەئاستی نێودەوڵەتی وەك میرنیشینی سعودییە كە تائێستاش مافەكانی مرۆڤ لەوپەری خراپیدایە، هەروەها توركیا كەبەدرێژایی مێژووی ئەو دەوڵەت ە سەركوتی نەتەوەی كورد دەكات لەناوخۆدا، ئەم حالەتە سیاسەتی ئیزدواجی ئەمریكای لەبەرامبەر ووڵاتان خستەڕوو بۆیە ڕوسیا و چین هەمیشە بۆچوونیان جیاوازبووە، سەبارەت بەدەستێوەردانی ووڵاتان بەناوی مافی مرۆڤەوە بەڵكو ئەو دوو ووڵاتە، زیاتر ڕوسیا جەختی لەسەر سەروەری دەوڵەت دەكات، وپێویستە ووڵاتان دەستوەرنەدەنە ململانێ و گرفتەكانی ناوخۆیی ووڵاتان لەژیڕ هیچ پاساوێكدا، ئەم تێزەیەی ڕوسیا بەدەستییەوە گرتووە لەهەمانكاتدا بنەمایەكی یاساییە و لەلایەن نەتەوەیەكگرتووەكانەوە دانیپێانراوە، روسیا تاكو ئێستاش كە هاتۆتەناوەوە لەسوریا هێشتا هەڵگری هەمان بۆچوونە لەسەر سەروەری دەوڵەتان و پاراستنی یەكێتی دەوڵەتان. پاساوی ڕوسیا بۆ دەستگرتن بەو تێزەوە بەرگرتنە لەهەوڵەكانی ئەمریكا بۆ دەستێوەردان و گۆرینی سیستەم و فەرمانڕەواكان لەووڵاتان، لەبەرامبەردا ئەمریكا دەیەوێت بەوپاساوە لەچوارچێوەی تیۆرەی فەوزای خەڵاق دا دەوڵەتان و ناوچەكە بەرەو ئاراستەیەكی دیكە بەرێت كە بەرهەمی شەری ساردە لەنێوان كەرتی سەرمایەداری و سۆشیالیستی، ئەم بۆچوونەی ئەمریكا دواجار لەلایەن ڕوسیاوە لەچەند شوێنێك وەبەرهێنانی پێوەكراوە بۆ دروستكردنی هاوپەیمانێتی گەر بێبەرهەم و كورتخایەنیش بوبێت لەنێوان دەوڵەتان. روسیا زۆرجار ئاگاداری داوە لەوەی كە ئەو شێوازە لەمامەڵەكردن لەگەڵ سەروەری دەوڵەتان سەردەكێشێت بۆ دروستبوونی مەترسیی لەسەرئاسایشی نێودەوڵەتی وبەپاساوگرتنی لەلایەن دەوڵەتانی گەورەوە بەناوی پاراستنی كەمەنەتەوە و مەزهەب،بۆ هێرشكردنە سەر دەوڵەتی دیكە،بەفیعلی ئەو هەنگاوە لەلایەن خودی رروسیاوە لەجۆرجیاو ئۆكرانیا جێبەجێكرا، بێگوێدانە سەرزەنشت و پێشێلكارییەكانی یاسانێودەوڵەتییەكان.

كورد و سەروەری دەوڵەت

لە دوایی جەنگی جیهانی یەكەمەوە كورد هەلی گەورەی بۆ نەهاتۆتە پێشەوە كە بتوانێت خاوەنی قەوارەی سیاسیی و یاسایی نیمچەسەربەخۆبێت و لەئاستی ناوچەیی و نێودەوڵەتی جۆرێك لەمامەڵەی سیاسیی لەگەڵ بكرێت لەئاستی فەرمیدا به ئەندازەی ماوەی دوای كۆتایهاتنی جەنگی سارد تایبەت لەباشور كە لەئێستادا هەنگاوی باشی بڕیوە، دیارە ئەو حالەتە ەرەنجامی گۆڕانكاری و تێپەڕاندنی تێزی سەروەری دەوڵەتان ە لەلایەن ئەمریكاوە بۆ ڕاگرتنی كۆمەڵكوژی وسرینەوەی نەتەوەجیاوازەكان لەناوخۆی دەوڵەتان لەلایەن نەتەوەی سەردەستەوە.

ئەو تێزە هەناسەیەكی خستەوە بەر دەنگە خنكێنراو كپكراوەكان نەك تەنیا بۆ نەتەوە بەشمەینەتە جیاوازەكان بەڵكو لەبەرامبەر خودی دەسەڵات و حكومەت لەهەمبەر ئازادییەگشتی و تاكەكەسییەكان و پابەندبوون پێوەیان، پەیڕەویكردن لەو سیاسەتە هاوكاتە لەگەڵ تەوژمێكی جیهانگەرایی كە تایبەتمەندی دەوڵەتان و سنورەكان كاڵدەكاتەوە لەبەرامبەر تێزە نوییەكان بۆچارەسەركردنی سیستەمی سیاسیی و فەرمانڕەوایەتی دەوڵەتان و بواركرنەوە بۆ ڕیكخراوەكانی مافی مرۆڤ و مەدەنییەكان وەك هەوڵێك بۆگەشەپێدانی كۆمەڵگاو توانا مرۆییەكان لە دروستكردنی هۆشیاری سیاسیی و كۆمەڵایەتی لەكۆمەڵگادا، ئەم تێزە تەواو لەخزمەتی نەتەوە ناسەربەخۆكاندایە.

دوایی هاتنەوەی ڕوسیا بۆ ناو هاوكێشەی سیاسیی ڕۆژهەڵات لەڕێگەی سوریا، سەرەتا هەنگاوی جەختكردنەوەیە لەسەر یەكپارچەیی خاكی سوریاو پاراستنی سەروەری دەوڵەت لەبەرامبەر هەولەكان بۆ پارچەپارچەكردنی لەنێوان سوننەو عەلەویی و كوردا، ئەوەی لەكۆنگرەی ڤییەنا جەختی لەسەركراوەتەوەو لەلایەن هەموو هێزەكانەوە پاراستنی یەكپارچەیی خاكی سوریایە لەهەرهەولێكی پارچەكردن بۆئەمەش هیچ ووڵاتێك لاری نییە تایبەت سعودییەو توركیاو ئێران بەو واتایە ڕوسیا خەریكە هەنگاوی یەكەم سوریا لەدابەشبوون و لێكترازان دەپارێزێت بۆ ئەوەش توركیا بۆ رێگرتن لەدروستنەبوونی هەرێمێك لەڕۆژئاوا تەواو هاوڕایی روسیادەكات، ئەم حاڵەتە بۆ كورد لەڕۆژئاوا ئاسایی نییە چونكە روسیا سیاسەتی دەربارەی دەوڵەت وەك قەوارەیەكی سیاسیی و یاسایی مەعنەوی هێشتا نەگۆڕاوە، هێشتا دەیەوێت دەوڵەت هەمان دەوڵەتی ئاسنین بێت و حكومەت و سەرۆك دەوڵەت خاوەنی ووریاری تەواوبێت بەسەر كۆی سنورو بەشەكانی دەوڵەتدا. ڤلادیمیر پۆتین بۆخۆی پیاوی دیموكراسییەت و ئازادی نییە جاگەر بەهۆی پاشخانە سیاسیی و فكرییەكەیەوە بێت یان بۆ ئەو تێگەیشتنە سیاسیی و كۆمەڵایەتی و یاساییە دەگەڕێتەوە، بەهەرحاڵ پۆتین لەئێستادا برەو بە مۆدیلی دەوڵەت لەشێوەی ڕوسیا دەدات كە خاوەنی ئازادییەكی ڕوكەشی و ئۆپۆزسیۆنێكی ناچاڵاكە، گەرچی وێنەی ئەو دەوڵەتە لەم ناوچەیە زۆرە بەڵام توركیاو میسرهەمان میتۆدی سیاسیی پەیڕەو دەكەن. ئەم مۆدێلە لەدەوڵەت بۆ كورد لەسوریا گەڕانەوەیە بۆخاڵی سفر بۆیە پێویستە لەهەمبەر ئەو داڕشتنەوەی سیاسەتی ناوچەییە كورد خاوەنی سیاسەتی هەمەلایەن و تێروانینی هاوبەش بێت كە چۆن مامەڵەی دۆخی تازە دەكرێت لەناوچەكەدا.

ڕەنگە ئەوە بخرێتەڕوو بۆچی ئەمریكا پاشەكشەی كرد لەبەرامبەر سیاسەتی ڕوسیا لە سوریا، دیارە ئەوە پەیوەندی بە كۆی هاوكێشەو ململانێكانی ناوچەكەوە هەیە لەوەی ڕێكەوتنی ئێران لەگەڵ خۆرئاوا واقعێكی تازەی دروستكردوە، هەروەها ڕوسیا بە هێزێكی گەورەوە هاتۆتە ناوچەكە واتە ئیتر ئەمریكا چیتر وەك پێشوو دەستكراوەنییە لە جێگۆركێ كردن بە بكەرەكان تەنانەت ئێران وەك بكەرێكی بەهێزی سیاسیی ناوچەیی لەمرۆدا ئامادەیی هەیەو بەشێكە لەچارەسەرییەكان لەسوریاو عێراق و یەمەن، بۆیە ئەمریكا زیاتر لەو نەخشەیە ناروات تاكو دەرگا لەسەر ڕوسیا دابخات وەبەرهێنان لەسەرناوچەكە نەكات بەشێوەیەكی فراوانتر، زیاتر لەوەش كە بەدگومانی لای كورد دروستكردوە ئەمریكا تائاستێكی زۆر پشتی لەئەردۆگان و ئاكپارتی كردبوو بەرلەهەڵبژاردنی پێشوەختە بەڵام كە ڕوسیا هاتە نێو هاوكێشەكە توركیا گرنگی پێشووتری پەیداكردەوە لەتێروانینی سیاسی ئەمریكادا بۆیەش دەیان ڕاپۆرت لەسەر ئەردۆگان دواخرا سەبارەت بە پێشێلكارییەكانی لەبواری ئازادی نوسین و ڕۆژنامەگەری بۆئەوەی كاریگەری بەسەر دەنگەكانی ئاكپارتییەوە نەبێت چونكە هەرلاوازبونێكی توركیا دۆێكی تازە لە توركیا ێنێتە ئاراوە كە ڕوسیا سودمەندی سەرەكی دەبیت تیایدا، هەرئەوەش وایكردوە لەم دواییانەدا ئەمریكا ڕایگەیاندا كە ئیتر چەك بە پەیەدە نادەن بەڵكو بە سوپای سوریای دیموكراتی دەدەن، ئەم حاڵەتە وەك خاڵە وەرچەرخان وایە لەگەڕانەوەی ڕۆڵ و گرنگی توركیا لای ئەمریكییەكان وەك لەمپەر بەرامبەر ڕوسیا و دواتر ئێران.

لەدوایی هێرشكردنە سەركۆبانی ئەمریكا بەڕاستەوخۆ چەك دەنێرێت بۆ پەیەدە و بەفرۆكەش هاوكارییان دەكات لەئاسمانەوە، هۆكاری پەنابردنی ئەمریكا بۆ ڕۆژئاوا بۆ ڕیكوپێكی هێزو شێوازی شەركردن و دیسپلین و رێكخستن دەگەرێتەوە كە خاوەن تێروانینی ڕوون و ئاشكرایە سەبارەت بەململانێ و هێزەكان، هەروەها دوای فەشەلی یەك لەدوای یەكی ئەمریكا لەڕاهێنانی گروپەجیاوازەكان لەشەڕی داعش ئەو هۆكارانە كوردی لەڕۆژئاوا كردۆتە كارتێكی بەرهەمدار بۆ دروستكردنی گۆرانكاری لەزەویدا بەرامبەر داعش، بەڵام تاكو ئێستا ئەمریكا سیاسەتێكی چاڵاك و ڕوونی نییە لەپەیوەند بە كوردلەرۆژئاواو توركیا، ئەوەی ئیستا ئەمریكا كاری بۆدەكات كە زەحمەتە سەركەوتووبێت تایبەت لەحاڵەتی ئامادەیی ڕوسیا، ڕێكخستنی لایەنی كەمی پەیوەندییە لەنێوان توركیاو پەیەدە لەڕێگەی خستنەڕووی بۆچوونی ئەمریكا لەسەر یەپەگە وەك هێزێكی دژە تیرۆر نەك تیرۆریست بیت، دوایی هاتنی ڕوسیا كورد لەڕۆژئاوا زیاتر وەك هێزێكی بەبایەخ دەركەوت كە دەتوانێت گۆڕانكاری دروستبكات بۆیە ئەمریكا زیاتر لەپێشوو هەنگاوی نا بەرەو كورد لەوبەشە تاكو ڕێگە لەڕوسیا بگریت كە كورد نەكاتە هاوپەیمانی خۆی لەسوریا، ئەم ترسەی ئەمەریكا لەویوە سەرچاوەی گرتوە كە گەر كورد بڕواتە بەرەی ڕوسیا ئەوا بێگومان ئەمریكا ناتوانێت خاوەنی هیچ هێزێك بێت لەزەویدا كە بواری بەشداریكردنی بۆبهێڵێێتەوە لە ئاییندەی سوریا ئەو هەقیقەتە ئەوە دەردەخات كە ئەمریكا بەشێوەیەك لەشێوەكان دەیەوێت كوردوەك دیفاكتۆیەك لەسوریا دەستپێوەبگرێت بۆ پاراستنی بوونی خۆی، بەڵام كێشەی گەورەی ئەوەیە توركیا بەو واقعە ڕازی نابێت و هەرگۆرانكارییەك لە پەیوەندی كورد لەڕۆژئاوا لەگەڵ ئەمریكا توركیا زیاتر توڕەدەكات و ئەگەرەكان كراوەدەبن بۆ ڕۆیشتنە پاڵ روسیا، لەهەمانكاتد سەرەتای هاتنە ناوەوەی روسیا بۆسوریا بانگی لە پەیەدە كرد تاكو بڕواتە پاڵ ڕوسیا لەشەری دژە تیرۆر بەڵام ئەو حاڵەتە مەترسیداری زۆری بۆ ڕۆژئاوا دەبێت لە جێهێشتنی ئەمریكا لەئێستادا لەكاتێكدا هێشتا هەنگاوەكانی روسیا بۆ رزگاركردنی بەشارئەسەد ناڕۆشنە و بۆچوونی سەبارەت بە داهاتووی كورد لەچوارچێوەی سوریا چۆن دەكەوێتەوە ئایا تەنیا بە مافەرۆشنبیری و كولتورییەكان كۆتایی دێت یان مافی دروستكردنی هەرێمێك بۆ كوردان وەك پرەنسیپ دەبینێت، گەرچی ئەو بۆچوونە لە لای ئەمریكاش رۆشن نییە تاكو ئێستا بەڵام لەمیانی مانەوەی ئەسەدو باڵادەستی ڕوسیاو ئێران دوور نییە ئەمریكا ناوچەیەك وەك پێگەبۆخۆی لەسوریا بهێڵێتەوە.

ئیعتبار لەسیاسەتی دەوڵەتانی گەورە بۆ بەرژەوەندی سیاسیی و ئابووری و پێگەی ستراتیژی دەگەڕێتەوە نەك عەقیدە و بنەمافكرییەكان بۆیە ێویستە كورد تێبگات لەوەی هەنگاوە قورسەكان لەئێستابەدواوەیە لەهەمبەر سیاسەت و ستراتیژی دوو دەوڵەتی گەورە كە پارێزگاری لەبەرژەوەندی و پێگەی سیاسییان دەكەن لەناوچەكەدا.