ئەمە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

فەرمان- رێگای كوردستان

شوان محەمەد، ئەندامی كۆمیتەی ناوەندی حزبی شیوعی كوردستان لە دیدارێكی تایبەت لەگەڵ (رێگای كوردستان) رایگەیاند: ڕاپەڕینی ساڵی 1991 بە ئیرادەی پۆڵاینی خەڵک و پێشمەرگە قارەمانەکان بوو، بەڵام بەداخەوە هەر زوو یەکێتی و پارتی ئەو ئومێدەیان کوشت و لەبری ئاوەدانکردنەوە، کوردستان تاڵانکرد. هەر ئەوەشە وایکردووە بە درێژای ئەو 30 ساڵە لە بوونی دەسەڵاتی کوردی ،نەیتوانیوە لە فۆڕمی دەسەڵاتدارەوە خۆی بگۆڕێت بۆ فۆڕمی حوکمڕان.

*بۆچی ئەزموونی 30 ساڵی حكومەتی هەرێمی كوردستان، تا ئێستا نەیتوانیوە سەرەتایی ترین مافەكانی هاوڵاتییان دابین بكات؟

-سەرەتا زۆر سوپاس بۆ ئەو دیدارە،هیوادارم بتوانم بەوردی سەرنج بخەمە سەر ووڵامی پرسیارەکانتان، ئەزموونی هەرێمی کوردستان کە دوای ڕاپەڕینی ساڵی 1991 وە بە ئیرادەی پۆڵاینی خەڵک و پێشمەرگە قارەمانەکان و بڕیاری 688ی ئەنجومەنی ئاسایش هاتە دی ئەزموونێکی ئومێد بەخش بوو ،هەموو کوردێک دڵی پێ خۆش بوو و چاوی لەسەربوو، بەڵام بەداخەوە هەر زوو یەکیتی و پارتی ئەو ئومێدەیان کوشت و لەبری ئاوەدانکردنەوەی کوردستان ،کوردستانیان تاڵانکرد چی مومتەلەکاتی دەوڵەت بوو بە ووڵاتانی دراوسێیان فرۆشت،هەڵبژاردنێکی ساختەیان ڕێکخست و یاسایەکی هەڵبژاردنی خراپیان تەبەنی کرد کە پێویست بوو هەموو حزبێک بەربەستی ٪7 تێپەڕێنێ تا دەگاتە پەرلەمان ،ئینجا هەڵبژاردنێکی پڕ تەزویر و ساختەیان بەڕێوەبرد ،بەڵێنیان دا دوای چەند مانگێک هەڵبژاردن دووبارە بکەنەوە ،نەیانکرد ،بڕیاریاندا سوپایەکی نیشتیمانی دروست بکەن نەیانکرد بەڵکو درێژەیان بەو ململانێیە دا کە لەساڵی 1964 وە لە نێوان باڵی جەلالی و مەلایدا سەری هەڵدا ،تا ئێستاش درێژەی هەیە و شەڕی ناوخۆیان دەستپێکرد زیاتر لە10 هەزار گەنج بوونە قوربانی و کوردستانیان دابەشی دوو زۆن کرد زۆنی سەوز و زۆنی زەرد،دەستی ئێران و بەعسیان گرت بۆ شکاندن و لەناوبردنی یەکتر ،ئەوە تورکیاش لەو لاوە بوەستێ کە تا ئێستاش دەیان بنکەی سەربازی لە زۆنی زەرد هەیە ،دوای ڕووخانی بەعس لەبری داواکردنی یارمەتی نێودەوڵەتی بۆ دروستکردنی دەوڵەت ،داوای پارەیان لە هاوپەیمانان کرد ،دواتر نەوتیان دەرهێنا لە بری بوون بەخێر و خۆشی بۆ کوردستان ،بوە هۆی ئەوەی کە حکومەت 28 ملیار دۆلار قەرزدار بێت ،بوە هۆی کۆچی لاوان بۆ هەندەران و مردن و خنکان لەو ڕێگەیەدا ،دواتر ڕیفراندۆمێکیان سازکرد و ٪51 خاکیان بەهۆی کەلە ڕەقی و سیاسەتی هەڵە لەدەستدا،پرسیارەکە لێرەدایە ئەرێ بەڕاست دەسەڵاتێک لەماوەی ئەو 30 ساڵەدا ئەوە ڕەفتارو فەلسەفەی حوکمڕانی بوبێت دەکرێت جگە لە پێشێلکردنی مافەکانی خەڵک چی لێ چاوەڕوان بکەین،وە بوون و پێدانی ماف بە هاوڵاتیان و بەخەڵکی خۆیان لە هەموو ووڵاتێک بەستراوەتەوە بە تێڕوانینی دەسەڵاتداران بۆ چەمکی ماف و پێگەی هاوڵاتی لەناو سیستەمی حوکمڕانی ووڵاتدا ،ئەوەی لە هەرێم دەبینرێت وپیادەدەکرێت ئەوەیە کە دەسەڵات وەک هاوڵاتیەکی خاوەن ماف و ڕێزلێنراو و کەسایەتی پارێزراو ناڕوانێتە هاوڵاتی بەڵکو وەکو خزمەتکارێک و کۆیلەیەک سەیری دەکات ،کە پێویستە لەسەری ستایشی بکات و پایە و دەسەڵاتی بپارێزێ،هەر ئەوەشە وایکردووە بە درێژای ئەو 30 ساڵە لە بوونی دەسەڵاتی کوردی ،نەیتوانیوە لە فۆڕمی دەسەڵاتدارەوە خۆی بگۆڕێت بۆ فۆڕمی حوکمڕان،کە جیاوازیەکەیان پەیوەندی بە چۆنیەتی تێگەیشتنە لە بەکارهێنانی بنەماکان لە پڕۆسەی دەوڵەتداریدا ،وەک چۆن حوکمڕان بڕوای بەدەستاودەستکردنی ئاشتیانەی دەسەڵات وبەکارهێنانی سەروەت و سامانی ووڵات بۆ خۆشگوزەرانی گەلەکەی و بڕوابوون بە ئازادییەکان و بونی دەستورێکی علمانی دیموکراسی، بەڵام دەسەڵاتدار بڕوای بەهیچ کام لەو بنەمایانە نیە لەحوکمکردن هەموو بنەماکان و خەڵک و سامانی ووڵاتیش بەکاردەهێنێ لە پێناو بەهێزبوونی دەسەڵاتەکەی و بنەماڵەکەی،بۆیە تا لەکوردستان دەسەڵاتداری نەگۆڕێت بۆ حوکمڕانی محاڵە لەوە زیاتر لە ماف و ئازادییەکان ببینین،کە پێموایە بەبێ گۆڕینی ئەم نوخبەیە لە دەسەڵاتدار لە هەرێمی کوردستان محاڵە پڕۆسەی گۆڕینی دەسەڵاتدار بە حوکمڕان ڕووبدات، ئەوەش ئەگەرێکەو لە بەردەمی خەڵکدایە ئایە دوای 30 ساڵ لە فەرمانڕەوای هەر ڕازین یان خەبات دەکەین بۆ گۆڕینی دەسەڵات بۆ حوکمڕانی بە ڕێگەیەکی مەدەنی لە نموونەی هەڵبژاردن یان شۆڕشی سپی جەماوەری.

*بارودۆخی هاوڵاتییانی هەرێمی كوردستان، رۆژی دوای رۆژی قورستر دەبێت، پێتان وایە هۆكارەكەی چییە؟

-بەهۆی سیاسەتی هەڵەی دەسەڵاتدارانی هەرێم کە پشت بە بنەمای دەسەڵاتخوازی دەبەستێت ،ئەوان هەموو سەرچاوەکانی داهات بەموڵکی چەند بنەماڵەیەکی دەسەڵاتداری سیاسی دەزانن،هیچ دەسەڵاتێکیان لەسەرووی خۆیانەوە کە چاودێری و لێپرسینەوەیان لەگەڵدا بکات قبوڵ ناکەن،ئەوان پێیانوایە دەبێت خەڵک بەهەرجۆرێک بێت لە خزمەتیاندا بێت ،ئەوان شۆڕشیانکردوە،ئەوەی هەیە بەرهەمی ڕەنجی ماندووبونی ئەوانە ،هەرچیش لەداهات لە خەرجی خۆیان وشازادەکان بنەماڵەکانیان زیاد نەبێت ،مافی خەڵک نیە بیدرێت و داوای بکات،وە ئەم دەسەڵاتە بۆ مانەوەی خۆی چی لە دەستی هاتبێ بێ گوێدانە هیچ بەهایەک کردوویەتی ،بەتایبەت ملکەچ بوونی بۆ ووڵاتان و ڕێکخراوی ووڵاتانی زلهێز،لە ئێستادا ئەو دەسەڵاتە ڕێکەوتنێکی هەیە لەگەڵ بانکی دەولی کە ڕۆڵی کەرتی گشتی لاوازبکات کە لە خزمەتی خەڵکی هەژاردایە ،ڕۆڵی کەرتی تایبەت زیادبکات کە لەبەرژەوەندی سەرمایەدارەکاندایە ،هەربۆیە دەبینین تادێت باج و ڕسومات زیاد دەبێت ،تادێت هەژاری زیاتر دەبێت ونوخبەیەکی سیاسی دەسەڵاتداری چاوچنۆک دەوڵەمەندتر دەبن،وە لەسەرێکی ترەوە چونکە ئەم نوخبە دەسەڵاتدارە هەم خۆیان دەسەڵاتداری سیاسین وە هەمیش بازرگان تادێت ژیان لە کوردستان قورستر دەبێت وچی کەل وپەل و خواردنی خراپە بێ سانسۆر دەیهێنە کوردستان و دەرخواردی خەڵکی دەدەن بە نرخێکی بەرزیش،واتە هەموو نەهامەتیەکان هەر ئەو نوخبە دەسەڵاتدارانەن.

*حكومەتی هەرێم باجی زیاد كردوە لەسەر هاوردەكردنی سوتەمەنی، لە كاتێكدا بارودۆخی هاوڵاتییان لەئاستێكی باشدا نییە، ئەم سیاسەتە پێت وانییە هەڵەیە؟

-باج سیستەمێکی دارای جیهانیە هەموو ووڵاتان دەیسەپێنن بەسەر خەڵکانی ئاسای کە داهاتیان مووچە بێت یان کەسایەتیە مەعنەویەکان وەک کۆمپانیاکان کە داهاتیان قازانجە لەڕێگای بازرگانی و بەرهەمهێنانەوە، ئەوەش بە مەبەستی پاڵپشتی دارای حکومەت وبەشداری لە زیادکردنی داهاتی گشتی ،ئەوەش وەک مافێکی حکومەت سەیر دەکرێت لە پای ڕەخساندنی ئاسایش وئارامی و هەلی کار و سودمەندبوون لە سەرچاوەکان،بەڵام نابێت ڕێژەی ئەو باجەی وەردەگیرێت زیان لە ژیانی گشتی کۆمەڵگا بدات بەجۆرێک بێت کاتێک حکومەت باج بخاتە سەر کۆمپانیاکان لە کەرتی تایبەت ئەوانیش بە ئەندازەی ئەوە نرخ زیادبکەن،کە بەوجۆرەبێت واتە کۆمپانیا باجەکە نادات بەڵکو خەڵک ناڕاستەوخۆ باجەکە دەدات لەبری کۆپانیاکانیش کە ئەوە هەڵەیە بەڵکو دەبێت کۆمپانیان لە بڕی ئەو داهاتەی هەیان مانگانە یان ساڵانە بەبێ زیادکردنی نرخ بەشداری بکەن لە داهاتی گشتی ووڵات و لەسەر پشکی خۆیان باج بدەن،ناکرێت کۆمپانیاکانی نەوت یان پاڵێوگەکانی سوتەمەنی کاتێک حکومەت باجی لەسەر دانان ئەوانیش نرخی سوتەمەنی لەسەر هاوڵاتیان زیادبکەن و پێویستە دەسەڵات ڕێگری بکات و سنوریان بۆ دابنێت،بەڵام لەکوردستان بۆ دەسەڵات ناتوانێ سنورێک بۆ چاوچنۆکی کۆمپانیاکان دابنێ ئەوە ڕوونە ،چونکە کۆمپانیاکان هی خۆیانن.

*تێڕوانیی حزبی شیوعی كوردستان وەك حزبێكی ئۆپۆزسیۆن بۆ ئەم قۆناغە چییە ؟

-خوێندنەوەی ئێمە بەپێی میتۆد و مەنهەجی مارکسیزمە بۆ هەر هەل و مەرج و قۆناغێک بۆ قۆناغی ئێستای هەرێمی کوردستانیش وەک لە بەلاغەکانی کۆمیتەی ناوەندی دەرچوون کە باڵاترین دەسەڵاتی جێبەجێکردنە بەپێی پەیڕەوی ناوخۆ ماددەی 10بڕگەی 1،لەو بەیاننامانەدا هیچ کاتێک مەترسیەکانی سەر هەرێمان نەشاردۆتەوە لەم قۆناغەدا ،کە زۆرینەیان پەیوەندیان بە خراپ ئیدارەدان و مامەڵەی نابەرپرسانی دەسەڵاتدارانی هەرێمەوەیە بەرامبەر خەڵک و خاک و سەروەت و سامانی ئەو هەرێمە ،هەر لەو سۆنگەشەوە بەنیەتی گۆڕانکاری مەدەنیانە لە دەسەڵات ئۆپۆزسیۆن بونمان هەڵبژارد ،لە کاتێکدا پێش هەموو حزبێک حزبی براوەی یەکەمی هەڵبژاردن( وێڕای سەرنجمان لەسەر پڕۆسەی هەڵبژاردن) کە پارتی دیموکراتی کوردستانە بەسوپاسەوە لەدەرگای ئێمەیان داو ووتیان پێمان باشە بەشداری حکومەت بکەن ،بەڵام ئێمە پێمان وایە سیاسەتی ئابوری وسیاسی دەسەڵات لەگەڵ بنەما سیاسی و ئابوری وفکریەکانی ئێمە نایەتەوە ،بۆیە ئێمە بەژداریمان نەکرد لەم کابینەیەدا وئۆپۆزسێۆن بونمان هەڵبژارد ،وەپێشمان وایە تا دەسەڵاتداری نەگۆڕێت بۆ حوکمڕانی و دەسەڵاتی حزب وخێڵ لەسەرووی دامەزراوەکانەوەبێت و تا سەروەت و سامانی هەرێم بەتاڵان ببردرێت وتا ئازادیەکان پێشێل بکرێن وتا ژنان بکوژرێن وتا دەستورێکی مەدەنی دیموکراسی بۆ هەرێم نەنوسرێتەوە، هەرێم هەر لە ژێر مەترسیدایە.

*چ جۆرە هەماهەنگییەك بە پێویست دەزانن بۆ ئەوەی لەگەڵ حكومەتی هەرێم ئەنجامی بدرێت بۆ چەسپاندنی مافەكانی هەرێم لە پرۆژە یاسای بودجەی 2021ی عێراق؟بەپێی تێڕوانین ئێوە، هەولێر و بەغدا لەسەر بودجە رێکدەکەون؟

-بەدڵنیای هەماهەنگی و لێک تێگەیشتن لە سەر بنەمای دەستور بۆ هەردوو لا گرنگە ،وەک دەسەڵاتدارانی هەرێم دەڵێن قوڵای ستراتیژی ئێمە بەغدایە،خۆزگەی هەموو کوردێک بوو ئێمە دەوڵەت باین بەڵام چی بکەین ئێمە تا ئێستاش هەرێمێکین لە چوارچێوەی عێراقدا و کە بیرمان بێت لە ساڵی 2005 چەسپاندنی هەرێمی کوردستان وەک هەرێمێکی یاسای لەدەستوری عێراق، دەسەڵاتداران وەک دەست کەوت پێان دەفرۆشتینەوە ،کەوابێت پێویستە پابەندی دەستوربین،هەر چەندە گومان دەکەم ئەو دوو نوخبە دەسەڵاتدارەی حوکمی عێراق و کوردستان دەکەن بیانەوێت پا بەندی دەستوربن چونکە هەردوو نوخبەکە تێوەگلاوی دەیان دۆسیەی گەندەڵین ،هەردووک نوخبەکە حەزیان لێیە عێراق لەو بێ سەروبەریەدا گوزەربکات ،کە ڕێک بکەون بەپێی دەستور هیچیان ئەو دزی و گەندەڵیەی کە ئێستا دەیکەن ناتوانن بیکەن ،وە بەپێی مادەی 9 دەستور کە دەڵێت نابێت هیچ هێزێکی میلیشیای هەبێت لە دەرەوەی دامەزراوە ڕەسمیە سەربازیەکانی دەوڵەت ،بەڵام وەک دەبیین هێزی ئەوان لەو میلیشیایانەوە هاتووە کە لەدەرەوەی دامەزراوەی سەربازی حکومەتن، لە هەردوک لا بۆیە تا پێیان بکرێت و بگونجێ هەوڵدەدەن ڕێک نەکەون ،چونکە ڕێکەوتن لە بەرژەوەندی خەڵکە لە ئێستاشدا هەردووک نوخبەی دەسەڵاتدار نوێنەرایەتی خەڵک ناکەن ،لە خۆپیشاندانەکانی باشور و هەرێمی کوردستان و کوشتنی خۆپیشاندەران ئەوە بەڕوونی بەرجەستەبوو،ئەونوخبە دەسەڵاتدارەی بەهۆی گەندەڵی لە دۆسیەی نەوت و سپی کردنەوەی پارە هەڵتۆقین و پێگەیان قایم کرد لە هەردوک لا ئێستا ئەوان تەنها حزبێکی سیاسی نین بەڵکوو هێزن چونکە خاوەنی پارە و سەربازن وجومگەکانی دەسەڵاتیان کۆنترۆڵ کردوە لە باشور و لە هەرێمی کوردستانیش کەوابێت ئەو دوو نوخبە دەسەڵاتدارە لە ژێرەوە ڕێکەوتوون کە هەرێم و بەغداد هەرگیز ڕێک نەکەون، چونکە وەک ووتم ڕێکەوتن لە بەرژەوەندیان نیە،کە لەسەر کاغەزیش ڕێک بکەون، بەڵام پابەند نابن لەواقعدا وەک چۆن لە ڕابردوودا بینومانە تا ئێستا چوار جار ڕێکەوتنیان هەبوە، بەڵام پابەندی تەواوەتیان نەبوە بە ناوەڕۆکی ڕێکەوتنەکان.

*پێتوایە هۆكاری سەردانی پاپای ڤاتیکان بۆ عێراق و هەرێمی کوردستان، چ پەیامێكی لەپشتە؟

-لەدوای سەدەکانی ناوەڕاست و ڕزگاربوونی مرۆڤ لە دەست کڵێسا و سەرهەڵدانی ڕێنسانس لە ئیتاڵیا وسەرهەڵدانی مەزهەبی پڕۆستانت بەڕێبەرایەتی مارتن لۆسەر و کاڵڤن و ڕوودانی شۆڕشی پیشەسازی ڕوخانی کڵێسای ڕۆمانی وکڵێسای قوستنتینیەو دواتر شۆڕشی فەڕەنسی هەموو ئەو ڕووداوانە بوونە هۆی ئەوەی ،دین لە کاروباری سیاسی و دەوڵەتداری جیابکرێتەوە و هۆشیاری مرۆڤی ئەوروپیش لە خوڕافاتی دینی ڕزگاری بوو و لەمەو بەدوا پشت بە ئەرگۆمێنتی زانستی ببەستێت،بەڵام کڵێسا وپاپا وەک ڕەمزی دینی ئەوروپا بۆ ململانێی شارستانیەکان لەبەرامبەر شارستانیەتیەکانی تر دەستی پێوە گیرا و ڤاتیکان بوە مەرجەعی ئاینی مەسیحی کاسۆلیکی ،واتە مانەوەی ڤاتیکان وەک مەرجەعی دینی مەسیحی وەک ڕەمزێکی ئاینیە،نەک مەرجەعێکی سیاسی و بڕیاردانی سیاسی بێت بەڵام چونکە ئەوروپا و ئەمریکا و ئوستورالیا کە کیشوەری ئەو ڵاتانەن هەم زۆرینەی مەسیحین و هەمیش کارەکتەری بەهێز و دروستکەری بڕیاری نێودەوڵەتین لە سیاسەی دەولیدا، بۆیە چونی پاپا بۆ هەر ووڵاتێکی دەرەوەی جیهانی مەسیحی بە گرینگیەکی سیاسیەوە سەیر دەکرێت ،ئەگەرنا لەبنەڕەتدا هاتنی پاپا بۆ هەر شوێنێک پەیامێکی دینی پێیە نەک سیاسی بۆ دەسەڵاتدارانی ئەو ناوچەیە،لەو چوارچێوەشدا و لەسەرداوای دەسەڵاتدارانی عێراق ،پاپا سەردانی عێراقی کرد ،بەبڕوای من سەردانەکەی پاپا دوو پەیامی دینی هەبوو ،یەکەمیان بۆ جیهانی ئیسلامی بوو کە عێراق لەگەڵ ئەوەی زۆرینەی موسوڵمانە بەڵام خاوەنی مێژوویەکی دێرینی ئاینی مەسیحیە لە نموونەی دەسەڵاتی ئاشوریەکان لە کۆندا و چەندین شوێنەواری ئاینی مەسیحی لەعێراقدا لە نموونی ئور چەندانی تر کە هێمان بۆ ئەوەی کە عێراق لە ئەساسدا ووڵاتی مەسیحیەکانە بۆیە پێویستە ڕێز لە ئاینی مەسیحی بگرن و هەوڵەکانیان بۆ سڕینەوەی ئاینی مەسیحی کۆتای پێ بێنن.

پەیامی دووەمیش بۆ مەزهەبی شیعی بوو کە بەبڕوای من ئەوەیان پەیامێکی تا ڕادەیەک سیاسی بوو کە بەبڕوای من ئەوەئیشی پاپانیە بەڵام،پاپا لەو سەردانەی بۆلای علی سیستانی گەورە مەڕجەعی شیعە لەعێراقدا،پەیامێکی نارد بۆ شیعەکانی ئێران کە پاپا حەوزەی علمی نەجەف وەک حەوزەی ڕەسمی شیعی دەناسێت نەک حەوزەی عیلمی قوم کە لە ئێرانە،وە بۆ هەرێمی کوردستانیش پەیامی دەست خۆشی بوو کە توانراوە ژیانێکی شایستە بۆ مەسیحیەکان ڕەخساندوە .

دیدارو چاوپێكەوتنەكان