سازدانی: رێگای كوردستان 

تادێت دۆخی سیاسی و ئابووری و ئیداری لە هەرێمی كوردستان لە هەموو رووێكەوە رووە و شپرزەیی و ئاڵۆزی دەڕوات، لە سایەی ئەو دۆخە ناهەموارەش ژیان و گوزەرانی گەلی كوردستان تا دێت سەختتر دەبێت، بۆ تاووتوێكردنی ئەم واقیعە و فۆرمۆڵەكردنی زیاتری گوتاری سیاسی دژ بە گەندەڵی و نادادی، ماڵپەڕی رێگای كوردستان بەپێویستی زانی ئەم تەوەرە بكاتەوە، بۆ ئەم مەبەستەش پرسیارەكانی ئاراستەی بەڕێز هاوڕێ (رێبەر ئامێدی) ئەندامی كۆمیتەی ناوەندی و بەرپرسی كۆمیتەی پارێزگای دهۆكی حزبی شیوعی كوردستان كرد.

*خەریكە شا ڕەگی ئابووری هەرێم لەنێو گەندەڵیدا بەیاسایی دەكرێت، چی بكرێت بۆ رزگار كردنی؟

+ دەمێ سروشتێ دەستهەلاتا هەرێما كوردستانێ سەرمایەداریەكا پاشڤەمای و دیڤەلانك بیت و بەرهەمێ وێ دێ بیتە دروستكرنا بورجوازەكا توفەیلی و بیروكرات وبرەف مێژتنا تەف سەرمایێ نیشتمانی و مافی هاوەلاتیان دچیت و ب پاوانكرنا هەمی جومكێن دەسته لاتی هەولا یاسایی كرنا كەندەلیێ ددەن و كارێن خرابتر دێ كەن لێ فەرە هند لایەنێن سیاسی و كەسێ نیشتمانپەروەر و رەونشەنبیرو جەماوەرێ هشیار د بزڤا ریبریبونێ دابن بو رسواكرنا گوندلكاران رێ لێگرتن و سزادان وان د چوارچوڤێ تێكوشانا سقیل دا ژبو حكومەتەك باش ودەستەبەركرنا تێگەهی هاولاتیبونی وژیارەكا بەختەوەر .

*تەمەنی حكومەتی هەرێم بۆ سی ساڵ دەڕوا هێشتا بەدەست دوو پارتەوەیەو ئەوانیش خستویانەتە بەرژەوەندی خۆیان، كاتی گۆڕانكاری نەهاتووە؟

رێبەر ئامێدی: ل هەرێما كوردستانێ رەوشەكا تەندروست نەبوویە بو گەشەكرنا دیموكراسیەتێ ولێكگوهرینا ئاشتیانەیا دەستەلاتێ ژبەركو هەڤركیا سیاسی تایبەت دناف بەرا هەردوو حزبێن حوكمدار دا ژ ئارمانجا خویا راستەقینە دا دەركەفتییە ل جهێ كرنگیێ بدەنە هەڤركیا سەرەكی و رێكخستنا نافمالیا كوردستانی و بەرگریێ ل مافێن گەلێ كوردستانێ بكەن د عیراقێ دا، موژیلی سەپاندن و كونترلوكرنا دەستهەلاتا خونە ل هەرێمێ و بو گرەنتیكرنا ئەڤێ چەندی پەنا بریە بو هەمی رییان تا بەرژەوەندێن وان یێن بەرتەنگ ژ دەست نەچن ئەڤەژی ل سەر كیستێ ژیارا خەلكێ و بەتەنگرنا ئازادیان كو بو ئەگەری سەرهلدانا قەیرانێن كویر د دەستهەلاتێ دا ونەرەحەتیا زوربەی تەخێن جڤاكی ئەڤێ هەڤركیێ ئاستێ هوشیاریا خەلكێ بلند كریە وجادا گورانكاریا د لڤینێ دا ژبو راسڤەكرنا ریبازا سەقەتا دەستهلاتێ ودەستەبەركرنا ژیارەكا برومەت بو پرانیا خەلكێ كوردستانێ ئەڤچەندەژی رێ خوشكەرە بو دروستبونا بەدیلەكێ كونجای بو حوكمرانیێ و سەركێشیا دوزار رەوایا گەلێ كوردستانێ .

*دەست و ئەجندای وڵاتە هەرێمایەتییەكان تا دێ‌ درێژتر دەبێت و كاریگەری نەرێنی درووستكردووە، پێتوانییە بەبەردەوام بوونی ئەزموونەكەمان بەرەو لەناوچوون دەبا؟

رێبەر ئامێدی: بێ گومان ئەگەر حكومەت و لایەنێن سیاسی ستراتیژەكا كوردستانی یا ئێگرتی نەبیت و هەردوو حزبێن حوكمران موژیلی بەرژەوەندێن خویێن بەتەنگبن و نافمالیا كوردستانی یا بەرتوبەلاڤ بیت د چوارچوڤێ عیراقەكا لاواز و تایفگریدا، دێ ئەزمونا هەرێمێ هەر دەم د مەترسیێ دا بیت و مایتێكرنا هەرێمایاتی و نیف نەتەوەیی دێ كویرتر لێ هێت .

*بۆچونێك هەیە هەموو ئەوانەی خۆیان بە ئۆپۆزۆسیۆن ناساند بە ئیسلامی و عیلمانیەوە بەرژەوەندیەكان كپی كردنەوە، ئاخر ئەوەی ئەمڕۆش خەریكی جوڵاندنی شەقامە هەروایە، چۆن ئۆپۆزۆسیۆنێكی تەندرووست درووست دەبێ‌؟

رێبەر ئامێدی: تێگەهێ ئوپوزوسیونێ ل هەرێمێ هێش نەگەهشتیە ئاستێ پێدڤیا قوناغێ دا، ژبەر سێ ئەگەران ئیك قوناغا رێزگارییا نیشتمانی كو ئەڤرو كوردستان تێدا دەربازدبیت ئەف قوناغە دخازیتە تەڤ لایەنێن سیاسی بهەڤرا كار بكەن تا بگەهنە ئارمانجێ، یادووێ ئەزمونا بەری نها یا سەرهلدانا ئوپوزوسیونێ ل خولێن بوریێن پەرلەمانی و بكارئانینا كوتارا پوپولیستی وكاركرن ل سەر هەست نەستێن جەماوەری بێی پێگیریكرن ب بەرنامێ خو رویەكێ نەكەتیف دایێ دناف جڤاكێ دا و بێ باوەری بو خەلكێ چێكر، و یا سیێ پرانیا لایەنێن خو ب ئوپوزوسیون ددەنە ناسكرن ژبلی حزبا شیوعی چ جیوازی نینە دگەل دەستهەلاتێ د بەرنامێ ئابوریدا و چ بەرنامێن هەڤكاریێ یێن رون نینن دناف بەرا ئەوان لایەناندا ژبەر هندێ یا بساناهی نینە ئەڤرو ئوپوزوسیون بشێت رولەكێ بەرچاڤ بگێریت د هەمبەری حكومەتێ دا . ژبو ئوپوزوسیونەكا تەندروست دخازیت گەشە ب لڤینا شەقامێ نەرازی بهێتەدان و خەلك ل خودێ دخازیێن خو خودانبیت وبشێوەیەكێ بەرنامیی لبن سایێ سەركێشیەكا باوەرپێكری وبكار و چالاكیێن رێكخستی ڤە بكەڤنە تێكوشینێ دویر ژ هەمی مایتێكرن و دوستێوەردانێن بەرتەنگێن حزبی وسیاسیی كرنا داخازیێن رەوایێن جەماوەری .

*ئێستا شەقام توڕەیەو بەڵام كەس نییە پێشڕەویان بكات، حزبی شیوعی پێشتر ئەزموونی هەبوەو بەڕای بەڕێزتان كاتی گرتنە دەستی شەقام نەهاتووە؟

رێبەر ئامێدی: حزبا شیوعی هەبونا وێ یا گرێایە ب هەبونا چەوساندن و نەدادی و داگیركەرنێ ڤە و هەر ل دەسپێكا وێ رولەكێ هەری گرنگ و سەرەكی هەبویە ل دیف پێدڤیێن قوناغێ و جورێن خەباتێ بو ریبریبون و تێكوشینێدا ژبو ب دەستڤەئینانا مافێن رەوایێن گەلێ مە، و جادە ئێك ژ گورەپانێن هەری گرنگن ل جەم شیوعیان بو بەرگریكرنێ ژ ئارمانجێن رەوا و ژیار ب رومەتا خەلكێ مە و ونها ژی شیوعی بەشكن ژ لڤینا شەقەمی وهشیاركرنا جەماوەری ژبو بدەستڤەئینانا مافێن خویێن رەوا ب رێین خەباتا سقیل وئاشتیانە دور ژ هەر توندوتیژیەكێ، دبیت رولێ شیوعیان د ئاستێ حەزاندنا نەبیت ب بەراورد لگەل مێژویا وێ، لێ شیان و پێدڤیێن تێكوشینا قەناغا ئەڤرو یا گەلێ مە ئەڤی رولی رون دكەت ویافەرە ب گرێدانەكا زانستیانە بو ئارمانجێن نیشتمانی و دیموكراسی و چینایەتی شیوعی و هەمی نیشتمانپەروەر و دیموكراتیخواز و جەماوەرێ ماف لێ خواری بكەڤە تێكوشینەكا رێكخستی خودی بەرنامەكێ رون و ئاشكرا ولژێر دروشمێن ژینواری تا ببنە فشارەكا راستەقینە ل سەر دەستهلاتێ و مافێن رەوایێن گەلی مە و جەماوەرێ تێكوشەر ب دەستڤەبینن.

تادێت دۆخی سیاسیو ئابووری و ئیداری لە هەرێمی كوردستان لە هەموو رووێكەوە رووەو شپرزەیی و ئاڵۆزی دەڕوات، لە سایەی ئەو دۆخە ناهەموارەش ژیانو گوزەرانی گەلی كوردستان تا دێت سەختتر دەبێت، بۆ تاووتوێكردنی ئەم واقیعەو فۆرمۆڵەكردنی زیاتری گوتاری سیاسی دژ بە گەندەڵیو نادادی، ماڵپەڕی رێگای كوردستان بەپێویستی زانی ئەم تەوەرە بكاتەوە. بۆ ئەم مەبەستەش پرسیارەكانی ئاراستەی هاوڕێ (شێخ سدیق) ئەندامی كۆمیتەی ناوەندی و بەرپرسی كۆمیتەی پارێزگای كەركوكی حزبی شیوعی كوردستان كرد.

سازدانی: ماڵپەڕی رێگای كوردستان

*خەریكە شاڕەگی ئابووری هەرێم لەنێو گەندەڵیدا بەیاسایی دەكرێت، چی بكرێت بۆ رزگار كردنی؟

+دەسەڵاتی هەرێمی كوردستان لەبەرئەوەی ئەزمووونی دەسەڵاتداریان لەڕابردوودا نەبووە، واتە ئەرشیفی ئەزموون لەدەوڵەتداریدا زۆرگرنگە، تۆ تەماشای عەرەب و فارس وتورك بكە لەبەر ئەوەی خاوەنی كیانو ئەزموونی خۆیانن، داموو دەزگای دەوڵەتیان كردووە بە موئەسەسات، دەزانن چۆن مامەڵە لەگەڵ ئابووری خۆیاندا بكەن، ئەگەر چی سیاسەتی ئابووری عێراق لەسەر ئابووری رەیعیەیە وەكو كوردستان ئەمە لەڕابردووی دەسەڵاتی عێراقدا وانەبوو، ئێستا بەرهەمی ململانێیە مەزهەبییەكان خوڵقاندوویەتی، ئەوان دەتوانن ڕاستی بكەنەوە چونكە دەوڵەتن، بەڵام كوردستان لە سەردەمی بەرەی كوردستانی یەكەم ئەزموونی هەرێمی كوردستان دەسەڵاتی حزبەكان دابەش بوون بەسەر سنوری جوگرافی ناوچەیدا گومرك و داهاتەكان دەچوونە گیرفانی حزبیەكان و بەرپرسە حزبیەكانەوە . وەكو گوتم لەبەر ئەوەی پیشتر كورد دامودەزگای نەبووە هەموو ئەركەكان درانە دەست حزبەكان، بانكەكان جیگەی بڕوانەبوون حكومەت نەبوو، واتە ناوەندی دەسەڵات بوونی نەبوو، داهاتی كوردستان بەرێژە لەنێوان حزبەكاندا دابەش دەكراو حزبە گەورەكان حسەی شێریان بەردەكەوت .

دوای یەكەمین ئەزموونی هەڵبژاردنی پەرلەمانی كوردستان كورسییەكان دابەشكران بەسەر یەكێتیو پارتیدا ئابووریش دابەش بوو ناڕێكیەكیش دابەش بوو تائێستا نەیانتوانی ڕاستی كەنەوە .

دوای ڕوخانی ڕژێمی بەعس بارودوخێكی نوێی ئابووری هاتە مەیدان پارەی نەوت لەبەغدا بەشێوەك داباریە سەر كوردستان نە خەڵك نەحكومەت تەسەوریان ناكرد ئەوباردوخە سەختە بەرۆكمان دەگرێت تاكی كوردی یارییان بەپارە دەكرد چەپڵەیان بۆحكومەت دەكوتا لە هەڵبژاردنەكاندا هەموو چوارساڵیك خەڵكە ناڕازیەكەی ئێستا دەنگیان پێدەدان و دەیان بردنەوە دەسەڵات .

 فرۆشتنی نەوت بۆ كوردستان زۆرگرنگ بوو بۆ ئەئەزموونەكەمان بە ڵام بەهەمان ئەزموونی قۆناغی بەرەی كوردستانی مامەڵەی لەگەڵدا كراو گرێبەستە نەوتییەكان دەوڵەت نەیكردووە سەركردە سیاسییەكان كردویانە ئەویش دابەش بووە.

داهاتی كوردستان بەرهەمی نەوتو غازو داهاتی ناوخۆ، ناگەڕێنەوە بۆ دەوڵەت و دەچنە خەزێنەی دوو حزب لەناو ئەو دوو حزبەدا بەدیاری كراوی بۆگیرفانی هەندێك لەسەركردەكانیان، تا كو ئێستا ئەزموونی ساڵی 1991 تێنەپەڕیوە جگە لەوەی هەرێمی كوردستان سیاسەتی ئابووریەكی رەیعی هەیەو لە هەرئەزمەیەكی بازاڕی نەوت ئەو دۆخەی ئێستا ڕووبەڕوومان دەبێتەوەو خەلًكیش ملكەچی دۆخەكە دەبن.

*تەمەنی حكومەتی هەرێم بۆ سی ساڵ دەڕوا هێشتا بەدەست دوو پارتەوەیەو ئەوانیش خستوویانەتە بەرژەوەندی خۆیان، كاتی گۆڕانكاری نەهاتووە؟

+گۆڕینی یەكێتیو پارتی ئاسان نییە چونكە هێزی سەربازی و پارەو ڕاگەیاندنی سەربەخۆیان هەیە، بە دڵنیاییەوە گۆڕین لەڕێگەی هەڵبژاردن و سندوقەكانی دەنگدانەوە باشترین بژاردەی دیموكراتییە پەناربردن بۆچەك پەلاماردان بۆ رووخان و لەناوبردن پڕۆسەی دیموكراسی پاشەكشە پێ دەكات، ئەزموونەكەمان قەوارەكەمان دەخاتە بەردەم مەترسییەوە .ئەوە هۆشیاری كۆمەڵایەتییە دەبێت لەكاتی هەڵبژاردنەكاندا دەنگ بەو دوو حزبە نەدەن ئەمە شێوازی دیموكراتی ململانێی سیاسییە، خەڵك ئێستا ناڕازیە من بڕوام وایە لە هەڵبژاردندا هەر ئەوانە دەچنەوە دەنگیان پێدەدەن دەیان بەنەوە بۆ دەسەڵات.

*دەست و ئەجندای وڵاتە هەرێمایەتییەكان تا دێ درێژتر دەبێت و كاریگەری نەرێنی درووستكردووە، پێتوانییە بەبەردەوام بوونی ئەزموونەكەمان بەرەو لەناوچوون دەبا؟

+لەراستی بە درێژایی شۆڕشی كوردستان لە باشووری كوردستان وڵاتانی هەرێمایەتی هەریەكە بە جۆیك دەستی وەرداوەتە ناو شۆڕش و ئەزموونەكەی ئێستاشمان هەرسەرنەكەوتن و داڕوخانی رابردوشمان ئەوان دەستیان تێدا هەبووە، ئێستا دەستێوەردان بۆ حكومەتی هەرێم فروانتر بووە تەنانەت رای ولاتانی زلهێزیشی لەسەر بینا دەكرێت تێڕوانیەنەكان دەگۆڕێن توركیا سوریا ئێران كۆكن لەسەر نەمانی ئەم ئەزموونە ئەگەر كورد عەقلأ مەندنەبێت بەدڵنیایەوە ئەزموونەكە لەناودەچێت .

باسەیری ئەم ئەزموزنە بكەین لەم ناوەندە بچووكەدا،دوژمنەكانی زۆرترن لەدۆستەكانی، تەنانەت دەسەڵات خۆیان دژی ئەزموونەكەن چونكە دۆخێكیان دروستكردووە كە خەڵك دژی تەنها دەسەڵات نەبێت بەڵكو ئەزموونەكەشی .

هەندێك بەرهەڵستكار پەیدابوونە نەك تەنها دژی دەسەڵاتەكەن بەڵكو دژی ئەزموونەكەشن، لەناو خەڵكدا بەرواردی بەعس بەئێستای حزبەكان دەكرێت بۆیە دۆخێك دروستكراوە تەنها دەسەڵات خوڵقاندویەتی پێویستە ئەزموونەكەمان بپارێزین. چونكە ریفراندۆممان لەبیرە، ئێران و توركیاو سوریاو عێراق پەلاماریان داینو ویستیان هەموو كوردستان داگیربكەنەوە، دەسەڵاتی هەرێم بەرپرسە لەم دۆخە نەخوازراوە.

*بۆچونێك هەیە هەموو ئەوانەی خۆیان بە ئۆپۆزسیۆن ناساند بە ئیسلامی و عیلمانیەوە بەرژەوەندیەكان كپی كردنەوە، ئاخر ئەوەی ئەمڕۆش خەریكی جوڵاندنی شەقامە هەروایە، چۆن ئۆپۆزسیۆنێكی تەندروست دروست دەبێ؟

+لەدایكبوونی ئۆپۆزسیۆن لە كوردستان ئەزموونێكی نوێیە تاكو ئێستا خەڵك لەئۆپۆزسیۆن واتێگەشتوون دەبێت بەچەك ڕووبەڕووی دەسەڵات ببێتەوە ئەمە ئۆپۆزسیۆنیش بە هەڵە لە خۆیان تێگەشتوون، لەراستدا ئۆپۆزسیۆن دەبێت واقیعبینانە مامەڵە بكات.

ئۆپۆزسیۆن دەبێت ڕەخنەگربێت بە باش بڵێ باش بەخراپ بڵێت خراپ، ئەمە وانییە لەلای ئۆپۆزسیۆنی كوردی هەموو تابلۆكە بەرەش دەبینێت .

حزب دەوڵەت تێكەڵكراوە ئۆپۆزسیۆن دەبێت دژی كارە خراپەكانی حكومەت بێت، لێرە خەڵك پەلاماری بارەگای حزبەكان دەدەنو دەسوتێنن ئەمە ناتەندروستە بۆیە بەرهەڵستكارێكی واقیعبینانەمان دەوێت ئەمە كۆمەڵگا بەرەو فەوزەویت دەبات.

*ئێستا شەقام توڕەیەو بەڵام كەس نییە پێشڕەویان بكات، حزبی شیوعی پێشتر ئەزموونی هەبوەو بەڕای بەڕێزتان كاتی گرتنە دەستی شەقام نەهاتووە؟

+تۆ سەیركە بارودۆخیكی خراپیان خوڵقاندووە ئۆپۆزسیۆنی رابردوو دەسەڵات لێی بەرپرسن هەموو خۆپیشاندانو ناڕەزایەتییەك نابێتە بەرهەمهێنانێكی باشی كۆمەڵایەتیو یا گۆڕانێكی سیاسی هەندێك جار خەڵك یان ئۆپۆزسیۆن دەیانەوێت خۆپشاندانەكە بكەنە ئامرازی روخاندنی دەسەڵاتی سیاسی بەڵام ڕەنگە ئەو گۆڕانكارییە بەخراپ بكەوێتەوە، حزبی شیوعی بەرهەڵستكاریكی واقیعبینانەیەو مامەڵە لەگەلأ دۆخەكەدا دەكەن، وەكو ئەوەی هەیە، بەڵام خەڵك ئەم جۆرە سیاسەتەیان پێ قبول نییە ئێمەش ڕاستگۆیانە لەدۆخەكەدا مامەڵەدەكەین.

 

 

 

كاتێك دەوروبەر كاریگەری خۆی لەسەر تاك جێدەهێڵێ‌ ئەوە ناچارت دەبی ئەو كاریگەریانە هەڵڕێژی جا لەهەر روویەكەوە بێت، چاوی هونەرمەندو شاعیران لەم كاتانەدا شتە شاراوەكان دەبینێ‌ و دەخوازێ‌ ئەویش جێپەنجەی خۆی لەسەر جوانی سروشت و رووداوەكان هەبێت، (بەشدار قادر) ناسراو بە (بەشداری بابا قادر) وەك هونەرمەندێكی شێوەكار سەرنجەكانی لەنێو رەنگەكاندا بەتاڵ دەكاتەوەو دەیانخاتە سەر ئەو پەڕە سپیانەی لەبەردەمیتی،  بۆیە رێگای كوردستان بەباشی زانی بەسەریكاتەوە.

دیمانە: هێرش مەغدید

*كامە ستایل لای تۆ چێژ بەخشترە؟

+كار لەسەر زۆربەی ستایلەكان دەكەم، بەڵام لای من چێژبەخشترینیان ریالیزمە، وە چەندین پیشانگای شێوەكاریشم هەر بەو رێبازە هونەرییە كردۆتەوە، دەتوانم بڵێم بینەری كورد زیاتر سەرسامە بەو رێبازە.

*ئەوەی ئێمە سەرنج دەدەین تابلۆكانت هەمووی زەیتین بۆچی؟

+راستە بەشی هەرەزۆری تابلۆكانم بە رەنگی زەیتییە بەڵام ئەكریلیكیش لە دوای ئەودا هەمیشە كارم پێكردووە‌و رەنگە جیاوازی هەبێت لە پێكهاتە‌و بەكارهێنانی بەڵام بە نەفەسی زەیتی كاری لەسەر دەكەم، رەنگە ئەوەش هۆكاری خۆی هەبێت، كە رەنگی زەیتی كاركردن تیایدا ئازادییەكی رەهات پێ‌ دەبەخشێت‌و تەمەنی تابلۆكەش درێژتردەبێت.

*لە پاڵ كاری هونەری وێنەكێشان، ئەزانین كاری تری هونەریش دەكەی بۆمان باسبكە؟

*لێرە تەنها لە رێگەی دروستكردنی تابلۆ‌و بەرهەمە هونەرییەكان ناتوانی بژێوی ژیان پەیدابكەی، بۆیە ناچاری بە دوای كاری تردا بگەڕێی، ساڵانێكە لە پاڵا كاری هونەری شێوەكاری كاری دیكۆرات دەكەم لەسەر هەمان شێوازی هونەرییەكەم، وەكو دارتاشی‌و بۆیە‌و دروستكردنی نافورەو كۆمەڵێك كاری تر.

پرۆفایل

لەساڵی 1979لەگوندی پیرداود دەشتی شەمامك لەدایك بووم لەساڵی 1989وەكو هەموو منالێك حەزم لەهونەری شێوەكاری بووە ساڵی1996یەكەم پیشانگای تایبەتیم كردۆتەوە لە هۆڵی میدیا ئێستاش فەرمانبەری بەشی شێوەكاریم لەبەشی شێوەكاری كەسەر بەبەرێوەبەرایەتی گشتی ڕۆشنبیری و هونەری هەولێرە.

 

 

 

سازدانی: ماڵپەڕی رێگای كوردستان

 تادێت دۆخی سیاسی‌و ئابووری‌و ئیداری لە هەرێمی كوردستان لە هەموو رووێكەوە رووە‌و شپرزەیی‌و ئاڵۆزی دەڕوات، لە سایەی ئەو دۆخە ناهەموارەش ژیان‌و گوزەرانی گەلی كوردستان تا دێت سەختتر دەبێت، بۆ تاووتوێكردنی ئەم واقیعە‌و فۆرمۆڵەكردنی زیاتری گوتاری سیاسی دژ بە گەندەڵی‌و نادادی، ماڵپەڕی رێگای كوردستان بەپێویستی زانی ئەم تەوەرە بكاتەوە، بۆ ئەم مەبەستەش پرسیارەكانی ئاراستەی بەڕێز (ئەبو كاروان) ئەندامی مەكتەبی سیاسی حزبی شیوعی كوردستان كرد، لە وەڵامدا بەڕێزیان گوتی:

 *خەریكە شاڕەگی ئابووری هەرێم لەنێو گەندەڵیدا بەیاسایی دەكرێت، چی بكرێت بۆ رزگار كردنی؟

+لە پرسیارەكەتان دەڵێن خەریكە! بە دیدی ئێمە ئێستا لە قۆناغی پاش خەریكە-داین!، نەوەك یاسا بەڵكو سیستەمەكەشیان بۆتە سیستەمێكی گەندەڵی، سیستەمی گەندەڵ، لە كورتترین پێناسەدا: بریتییە لە نەمانی جیاوازی لە نێوان موڵك و سامانی گشتی و تاكە كەسدا، بەجۆرێك نوخبەی دەسەڵات چۆنی بوێ بەو چەشنە مامەڵە لەگەڵ سامانی گشتی دەكات. 

ئەم پێناسەیەش رێك پڕ بەباڵای دۆخی ئابووری هەرێمی كوردستانە. ئەوەتا بەڕۆژی ڕووناك بیری نەوت وەك سامانێكی سروشتی خەڵك لەلایەن خێزانە سیاسییەكانی هەرێمی كوردستانەوە بەكاردێت.

بۆ ڕزگاركردنی ئەم دۆخە، ئێمە پێشتریش و لە مینەبەری دی، بانگەوازی كاری پێكەوەیی هێزەكانی ئۆپۆزسیۆن و گروپە جیاوازەكانی ناڕازیمان لەسەر بەرنامەیەكی گۆڕانكاری هەمە لایەن كردووە. 

پرۆسەی گۆڕانكاری و ڕزگاربوون لەم سیستەمە خێزانی، حیزبی و گەندەڵە سەخت بووە، پێویستی بە چوارچێوەیەكی بەرفراوان هەیە لە هێزی سیاسیی و كۆمەڵایەتیی، كە بنەماكەی هەڵتەكاندنی ئەم دۆخە و جەهەنمی ژیانەبێ.

 *تەمەنی حكومەتی هەرێم بۆ سی ساڵ دەڕوا هێشتا بەدەست دوو پارتەوەیەو ئەوانیش خستویانەتە بەرژەوەندی خۆیان، كاتی گۆڕانكاری نەهاتووە؟

+هەڵبەت گۆڕانكاری زۆر دواكەوتووە، هەموو بەردەوامییەكی ئەم دۆخە یەكسانە بە زیاتری ناهەموواری ژیان و تاڵانكاری و گەندەڵی، ئێستا نەچووە بچێت! خۆ هەر دەبێ هەمووان دەسپێبكەین. ئەم كابینەیە هەموو ڕۆژێك‌و لە هەر كەرتێك تەماشای ئەدای دەكەی بۆ جاری سەدەم شكستیی خۆی دەسەلمێنێتەوە.

 *دەست و ئەجندای وڵاتە هەرێمایەتییەكان تا دێ‌ درێژتر دەبێت و كاریگەری نەرێنی درووستكردووە، پێتوانییە بوونی ئەزموونەكەمان بەرەو لەناوچوون دەبا؟

+پرسیارێكی جوانە، دۆخی هەرێمی كوردستان و دەستێوەردانی وڵاتانی ناوچەكە تادێت درێژتر دەبێ، ڕۆڵ‌و پێگەی هەرێمەكەمان تادێت لاوازتر دەبێ، لەڕاستیدا بەبەردەوامی ئەم باردۆخە دەبێ چاوەڕوانی خراپتریش بكەین. ئەوە ڕاستییەكی تاڵە. ڕۆژگارێك ئەگەر حكومەتی عێراق لە یەكێك لە شارە گەورەكانی هەرێم پێكنەهاتبایە ئەوا لایەنی كوردستانی مافی ڤیتۆی هەبوو، مەرجی خۆی دەچەسپاند، كەچی ئێستا وای لێهاتووە داوای هەرێمی كوردستان و هاتووچۆی هەمیشە نوخبەی دەسەڵاتی هەرێم بۆ داوای پارە و موچەیە، ئەمە لە كوێ و ئەوكات لە كوێ؟

 *بۆچونێك هەیە هەموو ئەوانەی خۆیان بە ئۆپۆزسیۆن ناساند بە ئیسلامی و عیلمانیەوە بەرژەوەندیەكان كپی كردنەوە، ئاخر ئەوەی ئەمڕۆش خەریكی جوڵاندنی شەقامە هەروایە ، چۆن ئۆپۆزۆسیۆنێكی تەندرووست درووست دەبێ‌؟ 

+ئۆپۆزسیۆنی پێشووتر لە هەرێمی كوردستان ئەزموونێكی ئێجگار خراپی بەخەڵك پیشاندا، خەڵكی تەواو نا ئومێد كرد، هەموو ئەو دروشمانەی هەڵیگرتبوو هەر خۆی بەتاڵی كردەوە. ئامانجەكانی بەپلە و پۆست و بەرژەوەندی گۆڕییەوە. 

ئۆپۆزسیۆنی ئێستاش بە هەموو لایەنەكانییەوە هەریەك لەلای خۆیەوە لە ئاوازێك دەخوێنێت، ژیانی خەڵكیش تا دێت سەخت و دژوارتر دەبێ. بەڵێ ئێوە ڕاست دەكەن هەندێ لە سەركردەكانی ئۆپۆزسیۆن سەرگەرمیی بەرژەوەندییە تایبەتیەكانیانن.

ئۆپۆزسیۆنی تەندروست پرۆژەیەكی جدی گۆڕانكاری و بەدیلە، جاڕسكەر و چاودێریكەری دەسەڵاتە، تەنها لە میدیا قسە ناكات، تەنها لە تیوەرەكاندا نیشتەجێ نابێت، بەڵكو ئامرازە جیاوازەكانی خەبات‌و فشار دەبێت كاری ڕۆژانەی بێت. 

ئۆپۆزسیۆن لە هەرێمی كوردستان دەبێ بەرنامەی ڕۆخانی ئەم دەسەڵاتەی بەئامرازە مەدەنی و ئاشتیانەی هەبێ، هەروەها بەرنامەی پاش رووخانیان، بەبێ بوونی بەرنامە و ڕۆئیایەیەكی ڕوون و تۆكمە بۆ چۆنێتی دروستكردنەوە و ئەو وێرانەیەی جووت حیزبی دەسەڵات خوڵقاندوویانە تەنانەت بەلاچوونیشیان گرفت و قەیرانی قوڵ بەرۆكمان دەگرێ. بۆیە بەدیدی ئێمە ئەركی ئۆپۆزسیۆن لەم قۆناغە بەكورتی بریتییە لە سێ ئەرك:

یەكەم: چوارچێوەیەك بۆ كار و فشار و خەباتی هاوبەش.

دووەم: بەرنامەیەكی هەمەلایەن بۆ گۆڕانكای ئاشتیانە.

سێیەم: بەرنامەیەكی گشتگیر بۆ پاش گۆڕانكاری.

 *ئێستا شەقام توڕەیەو بەڵام كەس نییە پێشڕەویان بكات، حزبی شیوعی پێشتر ئەزموونی هەبوەو بەڕای بەڕێزتان كاتی گرتنە دەستی شەقام نەهاتووە؟

-+هەر كاتێك شیوعی لەشەقام‌و ئێش و ئازارەكانی خەڵك دابڕا لە شیوعیبوون وەك هەڵوێستێكی بەرزی ئینسانی دەكەوێت، ئێمە لەم لایەنەوە بەدەرنین لە كەمووكوڕی، بەتایبەت لە ئاستی سەركردایەتیمان. ئەم ئەدایە خەڵكی زۆری لێڕەجاندووین، بەڵام لەسەر ئاستی بەشێكی تر لە كادیرو تەنانەت سەركردەكانمان ڕۆژانە لەنێو بزووتنەوەكانی ناڕازیی و خۆپیشاندانەكان ڕۆڵی جوامێرانەیان هەیە. كاری شانازیبەخش ئەنجام دەدەن، كاتی ئەوە هاتووە سەكردایەتی حیزبەكەمان كەڵك لە هەڵوێستی شەرفمەندانەی كادیرەكانی وەربگرێت، تەنانەت لێیانەوە فێر بێت. بەڵێ دەبێ ئێمە پێش هەمووان پێشڕەوایەتی خەڵك بكەین، ئەزموونی دەوڵەمەندمان لە بزووتنەوەی جەماوەری بۆ ڕزگاركردنی ئەم جەهەنمی ژیان و گوزەران و گەندەڵیە بخەینە گڕ، جا لەو شەقامی شەڕەفە چارەنووسی ئێمە چی دەبێت با ببێت، گرنگ ئەوەیە ئێمە خەڵك بەجێنەهێڵین.

 

 

 

 

رۆمان لای ئەو نووسەرە، سەرلەنوێ‌ وێناكردنەوەی ژیانە، ژیانێك وەكو خۆی دەیەوێت، نەك ئەوەی سیاسەت‌و نەریتە كۆمەڵایەتییەكان بەسەریدا سەپاندویانن. راستە نووسەر لێرەدا شڕۆڤەیەكی وردی جیهانی جوان‌و پڕ لە سەرامەدی "رۆژێك لەو ساڵانە هەڵدەگرم"ی كردووە، بەڵام واپێدەچێت ئەوەی ئارام محەمەد لەو رۆمانەدا نەیگوتووە لەو دیمانەیەی ماڵپەڕی رێگای كوردستان-دا گوتویەتی، ئەو رۆژێك لەو ساڵانەی هەڵگرتووە، بەڵام پێدەچێت لەهەر رۆژێك تەمەنی ئارام یەك ساڵا ئازار خۆی حەشاردابێت.

دیمانە: هێرش مەغدید

*تۆ لە كاری رۆژنامەنووسی یەكسەر چوویە ناو دنیای ئەدەب‌و دواتر رۆمانووسین، لە نێوان هەردوو دنیا كامیان لای تۆ گرنگترە؟

كاركردنی من وەك ڕۆژنامەنووس، بە دیاریكراوی دوای ڕوخانی ڕژێمی بەعس دەستی پێكرد، كارەكە پڕۆژەبوو، جۆرێك بوو لە پلان و بەرپرسیارییەتی و پێوێستی ئەوكات. هەر یەكەم ڕۆژ گەیشتمە زانكۆی دهۆك، بەر ئەو گاپە فراوانە كلتووری و كۆمەڵایەتی و نەتەوەییە كەوتم، كە بەهۆییە چیرۆكە شۆكهێنەرەكانی ڕەگەزپەرستی دنیام بیر دەهاتەوە، بەر ئازارێك كەوتم كە هەموو شتەكان بۆ من نامۆ بوون، غەریبییەكی سەیر دایپۆشیبوین، بەهیچ جۆرێ هەستم نە دەكرد، لە كوردستانم و لەناو كوردان دام. ئەوان و ئێمە تەنیا ئاگاداری هەندێ هەواڵ و زانیاری سیاسی سنووری یەكتر بووین. ئێمە كەمینەیەك قوتابی بووین، نامۆبوونەكە زیاتر لە ئێمەدا دیاربوو. هەولێر و سلێمانی تا ڕادەیەكی زۆر لە ناوچەی بادینان دابڕابوون، بێگومان ئەو دۆخە بەرەنجامی شەڕی ناوخۆ و ئەو ڕاگەیاندنە سنووردار و ئایدۆلۆژییە بوو، كە تائێستەیش كاریگەری ماوە. نیازمان ئەوەبوو كار لەسەر بچووككردنەوەی ئەو گاپە بكەین، بەتابیەت دوای ڕووخانی رژێمی بەعس و كاڵبوونەوەی ناكۆكی توندی نێوان حیزبەكان و پارتی و یەكیەتی بەتایبەتی...

هەڵبەت دەكرێ بڵێم ئەو دابڕانە كلتورییە لە سەردەمی شەڕی بەدفەڕی ناوخۆ، لەنێوان هەولێر و سلێمانیش هەبوو، جگە لە چەند هەوڵێكی كەسی و تایبەت كە لە خەمی دابڕانی كلتووری بوون، یەكێك لەوانە هاوڕێ( زیرەك كەمال)، كە لە گەرمەی شەڕی ناوخۆ، گۆڤارە ئەدەبی و كلتورییەكانی هەولێری دەبردە سلێمانی و بە پێچەوانەشەوە، لەو گۆڤارانە هەندێك دەنگ هەبوون، ئارامتر بیریان دەكردەوە و باشتر بابەتە نەتەوەییەكان و مەترسییەكانیان شڕۆڤە دەكرد. ئەمە هەناسەی گفتوگۆ و بیركردنەوەی درێژ دەكردەوە. بیركردنەوەی ئێمەیش درێژكراوەی هەمان دۆخ و خەم بوو.

لەگەڵ (سەركەوت لەتیف)ی هاوڕێم، پێمان وابوو، دوای ئەو هەموو شەڕوشۆڕەی نێوان حیزبەكان، كە دژایەتی و ناكۆكی تا ئاستێكی ترسناك ڕیشەی دانابوو ، هیچ ئاشناییەك و كرانەوەیەكی فەرهەنگی و كۆمەڵایەتی و نەتەوەیی لەنێوان ئێمە و قوتابییە دهۆكییەكان نەبوو، یان بڵێین ئەوانی بە كرمانجی قسەیان دەكرد. پێویست بوو كارێك بكرێت، دەمانزانی ئاسان نییە، بەڵام بێهیوا نەبووین.

باشترین كار و پڕۆژە بۆ ئەوكات، كە تاڕادەیەك ناكۆكییە توند و ئایدۆلۆژییەكان ساردبووبوونەوە، بەكارهێنانی ڕاگەیاندن بوو، بۆ كاڵكردنەوەی ئەو نامۆبوون و سنوورە دەستكردەی دروست كرابوو، تا دەروازەیەك بۆ ئەو تێكەڵكارییە كلتووری و نەتەوەییە درووست بێتەوە. بۆ ئەم پرۆژەیە، خۆم و سەركەوت لە هەولێر و سلێمانی لە دەرگەی زۆرینەی ڕۆژنامە و گۆڤارەكانمان دا، زۆرینەیان جۆرێك لوتبەرزی و گاڵتەیان بە پڕۆژەكەمان دەهات، بەتایبەت ڕۆژنامە ئەهلیەكان، كە پرۆژەكەی ئێمە لەگەڵ بەرنامەی كاری ئەوان نەدەهاتەوە. دواجار ڕۆژنامەی (ئاسۆ) دەرگەی بۆ كارەكانمان واڵا كرد، ناكرێت پیشەیبوون و ئاكاربەرزی هەریەك لە(مەهدی ئەبووبەكر) و (ئاودێر شێخ عومەر) لەبیر بكەین، بەهەموو شێوەیەك بوونە پاڵپشتی پلان و پڕۆژەكەی ئێمە. ئەوكات ڕۆژنامەی ئاسۆ ڕۆژانە بوو، وامان كرد ڕۆژانە چوار پێنج هەواڵ و چاوپێكەوتن و ڕاپۆرتی جۆراوجۆر لە ڕۆژنامەكە بڵاو بێتەوە. ڕۆژنامەكەمان بۆ دەهاتە دهۆك و لەوێش بڵاو دەبووەوە. بۆ ماوەی ساڵێك، كاریگەری زۆر باش و پێشوازی لە پڕۆژەكە كرا، ئێمە تا وەستانی ڕۆژنامەكە بەردەوام بووین، لە ماوەی ئەو چوار ساڵەدا، زۆرینەی ئەو دەزگایانەی كە دەرگەیان بەڕوودا داخستین، پێوەندیان پێوەكردین و داوای هاوكاری و كاركردنیان لێ كردین. من كە قوتابی زانكۆ بووم، لە پاڵ كاری خوێندن و هەوڵدان بۆ فێربوونی زمانی ئینگلیزی و دواتر شێوەزاری كرمانجی، كە كۆشش و كۆشانێكی زۆری ویست، بەڵام ئەنجامەكان دڵخۆشكەربوون و هەوڵەكانمان جێگەیان گرت.

ئەگەر كەسێك هەبێت كار لەسەر ئەو بابەتە بكات و ئەرشیفی ئەو چوارساڵەی ڕۆژنامەوانی هەڵبداتەوە، دەزانێت چ كارێك كراوە بۆ ئەو پڕۆژە و خەونەی هەمانبوو، كارەكەیش بەرهەمی دیار بوو، هەركەس ڕووپێوییەكی ڕۆژنامەوانی بكات و ئاوڕ لە ئەرشیفی ئەو ڕۆژ و ساڵانە بداتەوە، دەزانێت بە چ قورساییەكی گەورەوە ناوچەی بادینان هاتووەتە ناو پرس و باسی ڕۆژنامە و گۆڤارەكانی هەولێر و سلێمانی...

لە پاڵ كاری ڕۆژنامەوانیدا، من هەمیشە حەزوخولیام هەبووە بۆ ئەدەبی گێڕانەوە، زۆرینەی بەدواداچوون و دیدارە كلتوری و ڕاپۆرتە بنكۆڵییەكان من دەمكردن، بابەتەكە زیاتر پێوەندی بە حەزی منەوە هەبوو. لەگەڵ ئەوەی وانەكانی زانكۆش كاریگەریان هەبوو، چونكە ئێمە ڕۆمان و دراماو شیعر و ڕەخنەمان دەخوێند، هەر ئەوكات وەك ئەزموونكردنێك لە نێوان تیۆر و پڕاكتیك، بەشێكی ڕۆمانی ( سەمای سڕبوون)م نووسی، واتا بەهیچ جۆرێ لەو ماوەیەش دانەبڕام لە ئەدەبیات. 

هەڵبەت دەستپێك بۆ هەر كەسێك كە دەیەوێت ئیش لەناو حەزو خولیاكانی بكات، كۆمەڵێك بەربەست و ئارێشە دێنە پێشەوە، بەڵام من بەردەوام بووم، بەشداری زۆرینەی كۆڕ و ڤیستیڤاڵە ئەدەبییەكانم لە دهۆك دەكرد و شیعرم دەخوێندەوە. پێوەندییەكی زۆرباشم هەبوو لەگەڵ بەشێك لە نووسەرە دیارەكانی دهۆك، هاموشۆی یەكیەتی نووسەرانم دەكرد، بینەری زۆرینەی شانۆگەرییەكان دەبووم...

 

 -دەڵێن رۆمان درۆكردنە، بەڵام بە زمانی حەقیقەت، ڕوانینت لەو بارەوە چییە؟*

+لەبارەی ئەم پرسیارەوە، گفتوگۆ و قسەی زۆر كراوە، ئەگەرچی وەڵامێكی كۆنكرێتی نییە، بەڵام تا ڕادەیەكی زۆر دیوی دووەمی ئەم پرسە شڕۆڤە كراوە. ئەدەبیاتی گێرانەوە تایبەتمەندییەكانی دیاری كراوە، فیكشن هەوڵە بۆ جێگۆڕكێ و تێكشكاندنی واقع و دروست كردنەوەی بە جۆرێكی جیاواز، دەكرێ بڵێن لە هەمان كەرەستەكانی هەقیقەت، شێوەیەك یان ڕوویەكی دیكەی هەقیقەت پیشان دەدرێت.

ئەدەبیاتی گێڕانەوە بۆ ئەوەی ئامانج بپێكێت، دەستكاری وردەكارییەكانی هەقیقەت دەكات، ئەگەر هەقیقەت وەك خۆی نمایش بكرێتەوە، نابێتە فیكشن، دەبێتە شتی دیكە، وەك مێژوو، یاداشت، بیرەوەری، هتد. لێرەدا دەمەوێت بۆ قسەیەكی (ئەلبیر كامۆ) بگەڕێمەوە كە لەو بارەوە لە دەڵێت، "فیكشن درۆیەكە، كە لە ڕێگەیەوە ڕاستی دەڵێین". دەكرێ ئەم قسەیەیش هەر لەسەر ئەو باسانە گوترابێت، كە ئەدەبیات بە گێڕانەوەوە نووسینەوەی درۆ لە قەڵەم دەدەن. بابەتەكە پڕە لە وردەكاری، ئەدەبیاتی گێرانەوە و هونەر بەگشتی، وەك ئەوەی پیكاسۆ زوو ئەو نهێنیەی دركاند و گوتی " هونەر درۆیەكە وامان لێ دەكات ڕاستیەكان بناسینەوە". واتا پرسوباسی درۆ و هەقیقەت، لەگەڵ كاری ئەدەب و هونەردا، ڕیشەی هەیە.

بابەتەكە لە هەندێ شوێن زۆر بە چڕی پێوەندی بە بەهرەمەندی نووسەرەوە هەیە، كاتێك چیڕۆكی ژیانێكی جیاواز دەئافرێنێت، چیرۆكێك وەك ئەوەی خۆی دەیەوێت نەك وەك ئەوەی هەیە و هەبووە. ئایا ئەو نووسەرە چەند لە ئەركەكەی سەركەوتوو دەبێت و دەتوانیت بەباشی ئەو هەستە بە خوێنەر ببەخشیت، كە ئەوەی دەخوێنێتەوە گێڕانەوەی هەبوویەكە نەك دروستكراوێكی ناخی نووسەر. لە هەندێ جاردا بەتایبەت كاتێك بە فۆڕمی ڕیالیزم گێرانەوە درێژەی پێ دەدرێت ئاسانتر نووسەر دەتوانیت ئەوە بكات، بەڵام كاتێك فەنتازیا و ڕیاڵیزمی جادوویی دێنە ناو باسەكەوە كارەكە زۆر زەحمەت دەبێت، چونكە سنووری نێوان خەیاڵ و درۆ هێندە كاڵ دەبێتەوە، تا ئاستی تێكەڵبوون. نووسەر لەم كاتەدا تووشی سەختیەك دەبێت، نابێت بهێڵێت گێرانەوەكان لە سنووری خەیاڵەوە، تێكەڵ بە سنووری درۆ ببێت. هەڵبەت لە ڕۆمانی ڕیاڵستییشدا، دەكرێ بەشێوەیەكی خێرا ئەو هەستە لای خوێنەر دروست بێت، كە ئەوەی دەیخوێنێتەوە درۆیە، بەڵام بە كاریگەری زمان و گێڕانەوە، خوێنەر بەخێرایی ئەوەی بیردەچێت. 

كارەكە هاوكێشەیەكی وردە، لەو بارەوە جەیمیس رید، كتێبێكی نووسیوە لەسەر سێ ڕۆماننووسی فەڕەنسی( زۆلا، بەڵزاك، فلۆبێر) كە ڕۆمانەكانیان سەر بە جۆری ڕیاڵیستی مێژووین، لەوێ ئاماژە بەوە دەكات، دۆخێكی خێرا هەیە، بۆ لە بیرچوونەوە، كە لای خوێنەر دروست دەبێت لە نێوان هەقیقەت و درۆدا. لێرەدا پێوەندییەكی چڕوپڕ وتەواوكەر لە نیوان خوێنەر و نووسەر هەیە، دەبیت بزانین ئەم دوانە چۆن بەر یەك دەكەون، چۆن یەكتر تەواو دەكەن و چۆن یەكتر ڕەت دەكەنەوە، وەك ئەوەی پۆڵ ریكۆر لە وتاری لە تێكستەوە بۆ ئاكشن، دەڵێت، " پێوەندی نیوان نووسەر و خوێنەر وەك چوونە سەیران وایە، نووسەر وشەی هێناوە و خوێنەر مانا"، كەواتە بەیەكەوە تەواوكەری یەكترن...

ئەگەر ئیشكالێك هەبیت و خوێنەر وابزانێت نووسەر درۆی دەرخوارد دەدات، ئەوا كارەكە هەرەس دێنێت و پڕۆژە تەواوكارییەكە هەڵدەوەشێتەوە. بە مانایەكی دیكە، پێوەندی نێوان نووسەر و خوێنەر، جۆرێكە لە دامەزارندن و بنیاتنانی گفتوگۆ و ئاڕگومێنت، ئەگەر ئەو گومانە بۆ خوێنەر دروست بێت كارەكە هەڵدەوەشێتەوە. 

ئیشی تێكست چەند قۆناغێكە، سەرەتا لەگەڵ خوێندنەوەدا خوێنەر بخاتە ناو خۆی، دواتر وای لێ بكات بیر بكاتەوە، گرنگ نییە چۆن بیردەكاتەوە، بە چ ئاراستەیەك بیردەكاتەوە، ئیشی نووسەر تەنیا ئەوەیە بیخاتە سەر ڕێچكەی بیركردنەوە، لە ئەدەبیاتدا خوێنەر دەرگەكانی بیركردنەوەی بەڕوودا كراوەتەوە. ئەوە ئیشی سەرەكی ئەدەبیاتە، ئەمە لە ژانرەكانی دیكە جیاوازە، لە مێژوو و زانست و سیاسەتدا نووسەر وا لە خوێنەر دەكات، كە چۆن بیر بكاتەوە و بە چ لایەكدا ئاراستەی بكات، بەڵام لە ئەدەبیاتدا تەنیا بیركردنەوە گرنگە. 

خوێنەر گرنگە ئەو كتێبە بخوێنێتەوە كە خۆشی دەوێت، حەزی لە بابەتەكە بێت، بۆ ئەوەی خۆی لەناودا بدۆزێتەوە، واتا ئەو كتێبانەی كە خوێنەر بە حەزەوە دەیانخوێنێتەوە، خەیاڵی لای درۆ و ڕاستی نییە، هەر لە سەرەتا تا كۆتایی بەدوای خوێدا دەگەڕێت. نووسەری خاوەن پرۆژە، لە نووسیندا هەوڵ دەدات خوێنەر لەناو ماڵەكەیدا گەورە بێت، هەست بە دروست بوون بكات، گومان لە دەورووبەر و شتەكان بكات، كارەكە ئاسان نییە، چۆن كەسێك دەهێنیتە ماڵەكەت و متمانەی لا دروست دەكەیت، تا شتەكانت لێوەرگرێت و بە درۆزن و ساختەچیت نەزانێت. بێگومان دەبێت گێڕانەوە و ڕووداوەكان، ئەو جادووەیان تێدا بێت، كە ئەو متمانەیە لای‌ خوێنەر دروست بكەن.

یەك خاڵی دیكەی زۆر گرنگ ئەوەیە، كە چۆن هەقیقەتێك لەسەر درۆیەك بنیات دەنێیت، ئەوە لە دنیادا هەیە و ئەزموون كراوە، بۆ نمونە بۆ تێگەیشتن لە هەقیقەتی ڕەش پێستێك، پشت بە دنیابینی سپی پێستێك دەبەستیت، یان دنیابینی ڕەش پێستێك خۆی؟ دروست كردنەوەی دنیایەكی جیاواز لە تێڕوانین و خەیاڵی سپی پێستێك... نووسەرە جولەكەكان دوای هۆلۆكۆست، هاتن زمان و ئەدەبێكی نوێیان بنیات نا، كۆی ئەو نووسەرانە خەریكی بنیاتنانی زمانێك بوون بۆ دروست و بوون و گەورە بوون، ئەو زمانە لە سەرەتا هەقیقەتێكی سڕییەوە، كە نازییەكان خاوەنی بوون، هاتن بە زمان و ئەدەبیات هەقیقەتێكی دیكەی زمانیان لە جێگەدا نا، وەك منداڵێك ئەو زمان و ئەدەبیاتەیان گەورە كرد، بۆ ئەوەی ئەو تێڕوانین و خەیاڵ و بیركردنەوەیەی نازییەكان ببێتە پەراوێز و درۆ، هەقیقەت ئەوە بێت كە ئەوان دەیڵێن.

ئەگەر ئەم باسە ببەستینەوە بە ئەدەبیاتی كوردییەوە، چۆن ئەدەبیات ئیشی لەسەر هەقیقەتی كیمیاباران و ئەنفال كردووە، ئایا ئەدەبیاتی ئێمە وای كردووە، زمانی گێڕانەوە و ئەدەبیاتی ئێمە زمانێك بێت، لەسەر هەقیقەتی دروستكراو و ویستی ئێمە گەورە بووبێت، ئایا ئەدەبیاتی ئێمە ئەگەر بكرێتە عەرەبی، باسكردنی ڕووداوە تراژیدییەكانمان بە درۆ دەزانرێت؟ ئەی چۆن وا بكەین كە دنیا نەك بەس عەرەب بزانن ئەوەی ئێمە باسی دەكەین هەقیقتە؟ ئەمە پێویستی بە بنیاتنانی زمان هەیە، زمانێكی تایبەی بە خۆمان، كە خۆمان گەورەی بكەین لەڕیگەی ئەدەبیاتەوە. ئێستەیش دەیان گەنجی عەرەب، نەوەیەكی عەرەب هاتووە، لە تەنشتمان دەژیت، لەناو وڵاتمان دەژیت بەڵام هیچ ئاگاییەكی بەرانبەر هەقیقەتی ڕووداوەكان نییە، لە بەرانبەردا هەستی توندڕەوی و شۆڤێنی، بە هێزێكی گەورەوە، خەریكی سەپاندنی خەیاڵێكی لە مێژینەن بۆ سڕینەوەی هەقیقەتی ئێمە...

*بۆچی لەسەر ئاستی دنیا خەریكە رۆمان پاشەكشە بە هەموو ژانرە ئەدەبییەكان دەكات؟

ڕۆمان ئێستە لە دنیادا دابەش بووەتە سەر دوو ئاراستە، ئاراستەیەك بە لای بزنسدا ڕۆیشتوە، زنجیرە دراماكان و فیلم بە شێوەیەكی سەرەكی لەو جۆرە ڕۆمانانە ئاڵاون، ئەمە بووەتە هۆی ئەوەی ئەو ئاراستەیەی نووسینی ڕۆمان زاڵ و دیار بێت. خەڵكانێكی زۆر لەگەڵ ئەم دیوەی ڕۆمان سەرقاڵن و دەخوێننەوە و چێژ وەردەگرن، لەم دۆخەدا نووسین دەبێتە وێنەی جووڵاو، بە مانایەكی دیكە، خوێنەر دوای خوێندنەوەی كتێبێك بە ‌دوای ئەوە دەگەڕێت وێنە خەیاڵییەكانی بە شێێوەی جووڵاو ببینێت.

بەشێكی دیكەش هەیە، كە ڕۆمانی خەڵكی نوخبەیە، تایبەتە بەوانەی لە مەجالی بیركردنەوە و ڕەخنە ئیش دەكەن، ئەوانە جەخت لەسەر هونەریبوون و باڵابوونی هەندێ وردەكاری زمان و تەكنیك دەكەنەوە. ئەم جۆرە لە ڕۆمان لە كاتی شۆرتلیستكردن، یان وەرگرتنی هەندێ خەڵات، دەبنەجێگەی سەر‌نج. بێگومان لەم بەینەدا جەمارە(خوێنەر) دەورێكی گرنگی هەیە لە كارەكەدا، شەپۆلی خوێنەر زیاتر بە لای ئەو جۆرە ڕۆمانانە كەوتووە، كە تێكەڵە بە ژیانی ئێستەوە، بۆ سەرگەرمكردن و چێژ وەرگرتن، هەر لە ڕۆمانی هەستبزوێنەوە بۆ ڕۆمانی خەیاڵی زانستی و فەنتازی و پۆلیسی و ڕۆمانی ترسناك، هەموو ئەو جۆرانە، بە جۆشوخرۆشەوە گرنگیان پێ دەدرێت و دەخوێندرێنەوە، یان دەكرێ بڵێن ئەو شێوازە لە ڕۆمان ڕۆحی سەردەمەكەی هەڵگرتووە.

دەبێت لێرە بپرسین، خەڵك بۆ زیاتر ڕۆمان دەخوێنێتەوە، كارەكە ڕیشەی هەیە، مرۆڤ حەز دەكات زۆرترین شت ببینی بزانێت، زۆرترین چیژ وەرگریت، هەڵبەت بە پڕاكتیكی ناتوانیت ئەوە بكات، لەوەیە تەمەن ڕێگە نەدا، بۆیە خوێندنەوەی ڕۆمان ڕیگەیەكی خێرایە، تا بچیتە ناو ژیانێكی دیكە، ئەگەر بۆ ماوەیەكی كاتیش بێت، هەر چێژ وەردەگریت و شتی نوێ فێر دەبیت. لە ڕێگەی ڕۆمانەوە ژیانی مرۆڤ جێگۆڕكێی پێ دەكرێت، مرۆڤ خۆی لە شوێنی جیاواز جیاواز دەبینێتەوە. لەم سەردەمەدا كە دنیا لە تۆقەڵانی پێشكەوتن دایە، بەگشتی دەكرێ بڵێن، گومان و پرسیاری مرۆڤ، بیركردنەوە و خەیاڵ هاندەرن تا مرۆڤ بەدوای نەزانراوەكاندا بڕوات، بچێتە ناو خەیاڵێكی سەركێشەوە. سەیری ئەو ڕۆمانانە بكەن كە خەیاڵی زانستین، فەتازیین، جادوویین، ئەو ڕۆمانانەی پێشبینی داهاتوو دەكەن، ئەوانەی نەزانراوەكانی گەردوون لە شێوەی وێنە پیشان دەدەن، ئەمانە بۆ مرۆڤی ئەم سەردەمە بایەخ وگرنگیان هەیە.‌

-تۆ خاوەنی كۆمەڵێك ڕۆمانی، كەچی دوا رۆمانت (رۆژێك لەو ساڵانە هەڵدەگرم) دەنگدانەوەی زیاتری هەبوو ئەمە بۆ؟

+من لە كارەكانمدا جەخت لەسەر جیاوازی دەكەمەوە. هەوڵم داوە لە ڕۆمانێكەوە بۆ ڕۆمانێكی دیكە‌ جیاواز ئیش بكەم و فۆڕم تەكنیك و گێڕانەوەیەكی جیاواز تاقی بكەمەوە، بۆ نموونە لە ڕۆمانی (مەرگی مێژوونووس)، (خەوتوو)، (سەمای سڕبوون)، هەروەها دواترینیان (ڕۆژێك لەو ساڵانە هەڵدەگرم)، خوێنەر بەر ئەو جیاوازیانە دەكەویت. ئەوەی گرنگە باس بكرێت، پێوەندی بە دەزگەی چاپ و بڵاوكردنەوەوە هەیە. لە كوردستان زۆر كەم ئیش لەسەر گرفتەكانی بە بازاڕكردنی كتێب دەكرێت، چۆن دەزگاكانی چاپ و بڵاوكردنەوە سوود لە ئەزموونی دنیا وەرگرن، چونكە ئەوەی ئێستە هەیە، زیاتر هەر چاپكردنی كتێبە، كە ئەوە بەشێكی بچووكی پڕۆسەكەیە.

هاوكاری و پلان و لینك نییە لە نێوان دەزگەی چاپ و نووسەر، دەزگەی چاپ و خوێنەران. لێرە ئەركەكە زیاتر لەسەر نووسەرە، دەبێت لە پشت بڵاوبوونەوە و بە بازاڕكردنی كتێبەكەی بێت، كتێب ئاسان ناگاتە خوێنەر، گروپ و یانەی خوێنەران یان نین، یان ئەگەر هەشبن زۆر سنووردار و كرچوكاڵ ئیش دەكەن. دەیان تەكنیك هەیە بۆ ئەوەی پاش چاپكردنی كتێب، وەشانخانە و دەزگاكان كار بۆ بڵاوكردنەوەی كتێبەكانیان بكەن.

پێم وایە دوا ڕۆمانم زۆر باش بڵاو كرایەوە و گەیشتە زۆینەی شارو شارۆچكەكان. هەروەها (وەشانی نووسار)، بەگەرمووگوڕییەوە ‌لەپشت كارەكە وەستان، لێرەوە سوپاسیان دەكەم. 

پرۆفایل

ئارام محەمەد، دەرچووی بەشی زمانی ئینگلزیە لە زانكۆی دهۆك، دانیشتوی هەولێرە، لە ڕۆژنامە

گۆڤارە ئە‌دەبییەكان چەندین وتار و لێۆڵینەوە و بابەتی وەرگێڕدراوی ئەدەبی بڵاو كردووەتەوە. 

بەرهەمەكانی نووسەر:

* ڕۆمانی (سەمای سڕبوون) ، ساڵی2012/ چاپخانەی هێڤی

* ڕۆمانی(خەوتوو)، ساڵی 2014/ چاپی خانەی ئەربیل

*ڕۆمانی (مەرگی مێژوونووس) ، ساڵی 2016/ چاپی ناوەندی ئاوێر

* كۆمەڵە چیڕۆكی (دەرگەكانیش هیلاكن) ساڵی 2018/ چاپی ناوەندی ئاوێر

* ڕۆمانی (ڕۆژێك لەو ساڵانە هەڵدەگرم) ساڵی 2020/ دەزگای نووسیار

* براوەی یەكەمی خەڵاتی لاوی ساڵ و گەلاوێژە بۆ چیڕۆك و ڕۆمان

 

دیدارو چاوپێكەوتنەكان