ئاودێر

لەم دیدارەدا ئاسۆ کەریم پەرلەمانتارى خولى پێشووى ئەنجوومەنى نوێنەرانى عێراق باس لە ڕۆڵ و بایەخى دەستوور لە سەقامگیرى سیاسی دەکات وەکو وەسیقەیەکی قانوونی زۆر گرنگ ناوى دەبات، هاوکات هۆکارى نەبوونى دەستوورى هەرێم تا ئێستا بۆ ناکۆکى هێزە سیاسییەکان دەگەڕێنێتەوە و جەختیش دەکاتەوە کە دیاریکردنى دەسەڵاتەکان، لە جۆرى جۆرى سیستەمە سیاسییەکە گرنگترە.

 گرنگی دەستوور بۆ‌ وڵاتان چییە؟ ئایا گرنگە هەرێمی کوردستان خاوەنی دەستووری خۆ‌ی بێت؟

زۆ‌ربەی هەرەزۆ‌رمان لەسەر ئەوە هاوڕاین کە بوونی دەستوور بۆ هەرێمی کوردستان گرنگە. ئاخر‌ دەستوور، یان یاسای بنەڕەتی بە دایکی یاساکان دادەنرێ و، ئەگەر دەستی پێوە بگیرێ و جێبەجێ بکرێ جۆ‌رێک لە سەقامگیریی یاسایی و سیاسی لە وڵاتدا دێنێتە کایەوە. بۆ؟ چونکە دەستوور، ئەگەر نیمچە سڕ (جامد) بێ، بەپێچەوانەی یاسا ئاساییەکان بە ئاسانی ناگۆ‌ڕێت، یاخود دەستکاری ناکرێت، ڕێکارەکانی پەسەندکردنی دەستوور جیاوازن لەڕێوشوێنەکانی پەسەندکردنی هەر یاسایە‌کی دیکە لەناو پەرلەماندا. دەستووری عێراق، لە مادە (120)ی خۆیدا، ڕێگەی بە هەرێمی کوردستان داوە کە دەستووری تایبەت بە خۆ‌ی هەبێت، بەشێوەیەک کە لەگەڵ دەستووری عێراقدا ناکۆ‌ک نەبێت. ئێمە وەکوو هەرێمێکی فیدراڵی لەناو عێراقدا، ڕاستە بەیاسا زۆ‌ربەی بوارەکان ڕێکخراون‌ و، تەواو لەسەر نەبوونی دەستوور پەکمان نەکەوتووە و دەسەڵاتە گشتییەکان وەکوو پارلەمان و ئەنجوومەنی وەزیران، یان دەسەڵاتی دادوەری، بە گوێرەی یاسا بوار و ئەرک و فەرمانەکانیان دیاریکراوە. بەڵام هۆکارێکی دروستبوونی ئیستیقراری قانوونی و سیاسی بوونی دەستوورێکە. دەستوور جۆ‌ریک لەسەقامگیریی سیاسی دروست دەکات. جگەلەوەش بوونی دەستوور لانی کەم کۆ‌تایی بە جەدەلێک دەهێنێ، کە تەبیعەتی سیستەمی سیاسیی وڵاتەکە چۆنە،مافە سیاسی و مەدەنی و ئابووری و کۆ‌مەڵایەتی و کولتوورییە‌کان تا کوێ بڕ دەکەن و نەتوانرێ لێیان کەم بکرێتەوە. چونکە لە نەبوونی دەستووردا، بمانەوێ و نەمانەوێ  مەترسی ئەوە دەمێنێ کە بە قانوونێکی ئاسایی لە قۆ‌ناغێکی دیاریکراودا پاشەکشە بە مافەکانی هاووڵاتیان بکرێ یان کۆتوبەندیان بۆ دابندرێ. لە لایەکی دیکەوە بوونی دەستوور، رێگە لە لێکدانەوەی جیاجیا بۆ ماف و ئازادییەکان، پێوەندیی نێوان دەسەڵاتە گشتییەکان و ئەرک و فەرمانی هەر یەکەیان دەگرێ. ئەویش بە بوونی دادگەیەکی باڵای دەستووری لە وڵاتدا کە یەکێ لە وەزیفەکانی لێکدانەوەی بڕگە و مادەکانی دەستوور بێ.

 بۆ‌چوونێک هەیە پێی وایە ئەگەر ئێمە پێش ساڵی 2003  دەستوورمان هەبوایە، بەغدا ناچار دەبوو لەو چوارچێوەیەدا وتوێژمان لەگەڵدا بکات، ئێستاش کە هەوڵێک بۆ‌ هەموارکردنەوەی دەستووری عێراق هەیە، تاچەند گرنگە پێش ئەم هەموارکردنەوەیە دەستووری هەرێم بنووسرێتەوە؟

هەموارکردنەوەی دەستووری عێراق کارێکی ئاسان نییە، هەلومەرجی سیاسیی ئێستای عێراق لە ڕەوش و بارێکدا نییە ‌کە دەستووری تێدا هەموار بکرێتەوە، بەڵام ئەمە بەو مانایە نییە کە نابێ‌ دەستوورمان نەبێت. هەقوایە پەرلەمانی کوردستان جارێکی دیکە ئەو لیژنەیە کارا بکاتەوە کە بۆ‌ نووسینەوەی پرۆژەی دەستوور پێکهێنرابوو، یاخود لیژنەیەکی نوێ دیاری بکات، ئێستا دەرفەتێکی باش بە لایەنە سیاسییەکانیش دراوە کە بە باشی و واقیعییانە بیر لەو خاڵانە بکەنەوە کە ناکۆ‌کییان لەسەر هەبووە و بتوانن بگەنە چارەسەرێکی مامناوەندی.

 یەکێک لەو خاڵانەی کە پێشتر لایەنە سیاسییەکان لەسەری ناکۆ‌ک بوون، جۆ‌ری سیستەمە سیاسییەکەی هەرێمی کوردستان بووە، سیستەمی پەرلەمانی، سەرۆ‌کایەتی یاخود تێکەڵ، بۆ‌چوونی تۆ‌ لەم بارەیەوە چییە و کامیان بۆ‌ هەرێمی کوردستان گونجاوە؟

 عێراق دەوڵەتێکی دەستکردی شێواوە، هەمیشە لەقەیراندایە، نە حکوومەتێکی یەکگرتووی هەیە، نە یەک میللەت. بە بۆ‌چوونی من ئاساییە لەبەر هەندێ ئیعتبارات، بۆ کوردستان خراپ نەبێ، جارێ لەچوارچێوەی دەوڵەتی عێراقدا بمێنینەوە، بەڵام دوو سیستەمی سیاسیی جیاوازمان هەبێت. ئاخر شیعەکان زۆ‌رینەی عێراقن، لە پەرلەمانی عێراقدا نیوە زیاتری پەرلەمانتاران شیعە مەزەبن و سەر بە ئەحزابی دینیی شیعەگەرن، ئەوان هەر یاسایەکیان بوێ دەتوانن بە زۆرینە و کەمینە تێی بپەڕێنن، هەندێک حاڵەتی تایبەت نەبێت کە لە دەستووردا هاتووە، واتە ئەوان نەپێویستیان بە کوردە، نە بە سوننە، ئێمەیان تەنیا بۆ ڕەواییدان بە حوکمڕانیی خۆیان دەوێ. لەکاتێکدا لە هەرێمی کوردستاندا هێزە سیاسییە باڵادەستە‌کان  ئەحزابی دینی نیین و تا ڕادەیەک هەرێمی کوردستان ڕێچکەیەکی دیکەی سیاسیی- ئابووری- کۆ‌مەڵایە‌تی خۆ‌ی هەیە لەناو عێراقدا، واتە دەکرێت مەسەلەی یەک دەوڵەت و دوو سیستەم بخەینە ڕوو. مەرج نییە دەقاودەق دەستوورەکەمان کۆ‌پی ئەوەی عێراق بێت، مەرج نییە ئەوەی بۆ‌ تەواوی عێراق دەگونجێت بۆ‌ هەرێمی کوردستان گونجاو بێت. ڕاستە و زۆ‌ر گرنگە‌ هەموو دەسەڵاتەکان لە عێراقدا لە دەستی یەک کەس، یان یەک دەستەیەک یان دەسەڵاتێکی گشتی (پارلەمان، حکوومەت) کۆ‌نەبنەوە، چونکە عێراق لە ڕابردووی خۆ‌یدا غەدرێکی زۆ‌ر لە پێکهاتەکانی کردووە. سوننە کە دەسەڵاتدار بوون، ستەمیان‌ لە شیعە و کورد دەکرد، لەدوای 2003ەوە، نوخبەی حوکمڕانی شیعە هەوڵ دەدات ئەزموونی سوننە لەگەڵ کورد و سوننە دوبارە بکاتەوە، بۆ‌یە ئەگەر دەسەڵاتەکان لە دەستی یەک لایەن کۆببنەوە مەترسیدارە، بەڵام‌ هەرێمی کوردستان ڕەوش و دۆخێکی دیکەی هەیە.

 جیاوازییەکە لەچیدایە، بۆ‌چی سیستەمی پەرلەمانی بۆ‌ عێراق باشە، بەڵام بۆ‌ هەرێم گونجاو نییە؟

جیاوازیی هەرێمی کوردستان لەوەدایە کە زۆرینەی دانیشتووانەکەی کوردن. لە هەرێمی کوردستاندا شیعایەتی و سوننایەتی نییە وەکوو باقی ناوچەکانی دیکەی عێراق. ڕاستە پێکهاتەی تورکمان و کلدان-سریان-ئاشوور لێرەش هەن، پێڕەوان‌ و شوێنکەوتەی ئایینی دیکەی وەکوو کریستیان و ئێزدی و کاکەیی هەن، بەڵام دابەشبەندییەکی قووڵ نییە و خەندەک و سەنگەر لێکدی نەگیراوە. بە پێچەوانەوە ژیان و تەناهیی هەمووان پارێزراوە و تا ڕادەیەکیش مافەکانیان، بۆیە دەبێ لە عێراقدا سیستەمی سیاسی، سیستەمێکی تەوافوقی بێ، بەڵام لە کوردستان مەرج نییە و دەکرێ سیستەمی زۆرینە و کەمینە پێڕەو بکرێ.

 بەڵام ڕەنگە بەشێکی ئەو جیاوازییەی باسی دەکەیت پەیوەندی بەوەوە هەبێت کە سیستەمە سیاسییەکەی هەرێمی کوردستان تا ڕادەیەک سیستەمێکی تێکەڵاو بووە، یان دەسەڵات لەدەست یەک هێز و لایە‌ندا نەبووە بەتەنیا؟

 گرفت‌ لە سیستەمەکەدا نییە، گرنگ ئەوەیە سیستەمەکە دیموکراتی بێ جا پەرلەمانی دەبێ یان سەرۆکایەتی یان نیمچە تێکەڵاوی ئەو دووانە. هەندێ لایەن پێیان وایە، مادام سەرۆکی هەرێم ڕاستەوخۆ لەلایەن خەڵکەوە هەڵدەبژێردرێ، ئیدی سروشتی سیستەمەکە دەگۆڕێ. من پێم وایە ئەوەی سروشتی سیستەم دەگۆڕێ، تەنیا لە شێوازی هەڵبژاردندا چڕ ناکرێتەوە، بەڵکە ئەو سەرۆکە تا چەند دەسەڵاتی هەیە، ئایا بەرپرسیارەتی مومارەسەی ئەو دەسەڵاتانەی هەڵدەگرێ یان نا، کێ هەقی لێپرسینەوەی لێ هەیە و چۆن و بە چ میکانیزمێک؟ بۆیە دەکرێت قسە لەسەر دەسەڵاتەکانی سەرۆ‌کی هەرێم بکرێت، قسە لەسەر دابەشکردنی دەسەڵاتەکان لەنێوان پەرلەمان، سەرۆ‌کی هەرێم و ئەنجوومەنی وەزیراندا بکرێت. ئەمەیان گرنگە و سروشتەکە دەگۆ‌ڕێت، نەک ئەوەی سەرۆ‌کی هەرێم لەکوێ و چۆن هەڵدەبژێردرێت.

 بەڵام ڕەخنەی ئەوە دەگیرێت کە بەشێکی زۆ‌ری دەسەڵاتەکان لای سەرۆ‌کی هەرێم کۆ‌ کراونەتەوە؟

سەرۆ‌کی هەرێمی کوردستان لە هیچ بوارێکدا دەسەڵاتی موتڵەقی نییە، ناتوانێت بەتەنیا حاڵەتی لەناکاو ڕابگەیەنێت، دەبێت پاش ڕاوێژ و بە موافەقەی سەرۆکی پەرلەمان و سەرۆکی حکوومەت بێ، ناتوانێت سوپا بنێرێتە دەرەوەی سنوور، ناتوانێ مەرسومێک دەربکات کە هێزی قانوونی هەبێ ئەگەر ڕاوێژی بە سەرۆکی پەرلەمان و سەرۆکی حکوومەت نەکردبێ و موافەقەتی ئەوانی وەرنەگرتبێ لە حاڵەتێکی دیاریکراوی ئەمنی و سیاسییدا. بەڵام بەو مانایەش نییە کە سەرۆ‌کێکی بێ دەسەڵاتە، مافی ڤیتۆ‌ی لەسەر یاساکان پێ دراوە، بەڵام ئەگەر پەرلەمان لەسەر ڕای خۆی سوور بێ، ئەوا ڕای پەرلەمان دەخوا. بە بۆ‌چوونی من ڕەنگە تاکە شتێک کە پێویست بێت قسەی زۆرتری لەسەر بکرێت ئەوەیە کە سەرۆک لە بەرانبەر کێدا بەرپرسیارە؟ مادا‌مەکێ سەرۆ‌ک مومارەسەی دەسەڵات دەکات، کەواتە دەبێت بەرپرسیاریش بێ بەرانبەر پەرلەمان، با ڕاستەوخۆش لەلایەن خەڵکەوە هەڵبژێردرابێ بۆ ئەوەی هیچ سەرۆکێک لە ئایندەدا دەسەڵاتەکانی خراپ بەکارنەهێنێت، لەگەڵ ئەوەشدا دەبێت ڕێزێکیش بۆ‌ ئەم سەرۆ‌کە کە ڕەمزی وڵاتە، دابنرێت، ناکرێت بە ئاسانی دابنرێت و لاببرێت.

 دیاریکردنی سیستەمی سەرۆ‌کایەتی لە هەرێمی کوردستاندا، پێچەوانەی دەستووری عێراق نییە؟

بەگوێرەی مادە (120)ی دەستووری عێراق، نابێ دەستووری هەرێمی کوردستان لەگەڵ ئەوەی عێراقدا پێکناکۆک بێ. تۆ سەیر کە، هۆ‌نگ کۆ‌نگ، بەشێکە لە وڵاتی چین، ماکاو کە نیمچە دورگەیەکە بەشێکە لە وڵاتی چین، بەڵام سیستەمی سیاسیی هەردووکیان لەوەی چین جیاوازە. واتە یەک وڵات و دوو سیستەم. واتە لە ماکاو و هۆنگ کۆنگ سیستەم سیستەمی سەرمایەدارییە لەکاتێکدا لە چین سیستەم سیستەمێکی کۆمۆنیستییە. هەم ماکاو و هەم هۆنک کۆنگ، یاسای بنەڕەتی (واتە دەستوور)ی تایبەت بە خۆیان هەیە و تا ڕادەیەکی زۆر خۆیان خۆیان بەڕێوە دەبەن: ئاڵای تایبەت، پۆلیسی تایبەت، دراوی تایبەت و حکوومەت و پەرلەمانی خۆیان هەیە، بێ لەوە سیستەمی سیاسیی لە هەرێمی کوردستاندا، حاڵی حازر، سیستەمێکی پەرلەمانییە و شتێکی ئەوتۆی لەگەڵ ئەوەی عێراقدا فەرق نییە.

 یەکێکی دیکە لەو خاڵانەی کە گرفتیان لەسەرە، پرسی تێکەڵکردنی دین و شەریعەت، یاخود بنەماکانی ئایینێکی دیاریکراو، ئەمە تاچەند گرفت دروست دەکات لەگەڵ پرەنسییپەکانی مافی مرۆ‌ڤ؟ لەکاتێکدا هەرێم پێکهاتەی جیاوازی تێدا دەژین؟

ڕاستە ئەمە خاڵیکی دیکەیە کە گرفتی لەسەرە. دەستووری عێراق دەڵێت نابێ هیچ یاسەیەک دەربکرێ کە پێچەوانەی پرەنسیپەکانی دیموکراسی بێ لەلایەک و لەگەڵ (سەوابت)ەکانی بنەما و بنەواشەکانی ئیسلام پێکناکۆک بێ. ئەمە کۆمەڵێ ئیشکالیاتی تێدایە. پرەنسیپەکانی دیموکراسی چین؟ ئەی (سەوابت)ەکانی ئیسلام چین؟ ئەو سەوابیتانە ڕەنگە لای خەڵکی سوننەمەزەب شتێک بن و لای خەڵکی شیعەمەزەب شتێکی دیکە. ئەمە بێ لەوە وەکوو دەزانرێ بزووتنەوە ئایینییە سیاسییەکان کە ئیسلام و سیاسەت تێکەڵ دەکەن، لێکدانەوەی جیاوازیان هەیە. چ لایەنێک مەرجەعە بۆ ساغکردنەوەی سەوابیتەکانی ئایینی ئیسلام کە بڵێ ئەوەیان سەوابیتە و ئەوەیان سەوابیت نییە، بۆیە و هەقە، ئەم مەسەلەیە لە پرۆژەی دەستووردا یەکلا بکرێتەوە.

 ئەی چی بکرێت بۆ‌ دەرباز بوون لەم دۆ‌خە؟

ڕاستە ئیسلام ئایینی زۆربەی خەڵکی کوردستانە، بەڵام خەڵکی دیکەی ناموسڵمان هەن وەکوو ئێزدی و کریستیان و کاکەیی. هەقە ئیسلام تێکەڵ بە سیاسەت و قانوون نەکرێ و ئەو پرسە بۆ نوێنەرانی خەڵک لە پەرلەماندا جێ بهێڵدرێ.

 دیاریکردنی سنووری هەرێمی کوردستان کێشەیەکی دیکەی بەردەم نووسینەوەی دەستووری هەرێمی کوردستانە، چۆ‌ن دەتوانرێت مامەڵ لەگەڵ کێشەی ناوچە کوردستانییەکانی دەرەوەی هەرێمدا بکرێت؟

ئەمە پرسێکی گرنگە. کە هەر دەستوور و قانوونێ لە باری جیوگرافییەوە تا کوێ بڕ دەکا و بەسەر کێدا جێبەجێ دەبێ. دیاریکردنی سنوور، پرسێکی زۆر گرنگە. گرفتەکە لێرەوە دەست پێ دەکات کە هێشتا سنووری هەرێمی کوردستان دیاری نەکراوە، چونکە بەپێی مادە 140ی دەستووری عێراق، هەندێ ناوچە هەن پێیان دەگوترێ ناوچەی کێشەلەسەر و تا ئێستا بەپێی میکانیزمەکانی ئەو مادەیە ساغ نەبوونەتەوە کە لە ڕووی کارگێڕییەوە سەر بە بەغدان یان هەرێمی کوردستان. لەناو مادە 140دا، تەنیا ناوی کەرکووک بەناو هاتووه، دەنا ناوچەکانی دیکە ناویان نەهاتووە. ئەمە خۆی لە خۆیدا گرفتێکە. پاشان بەداخەوە، ئەو ناوچە کوردستانییانە لە دەستووردا کە خۆمان دەنگمان بۆ داوە، کردماننە ناوچەی کێشە لەسەر. لەکاتێکدا ئەو ناوچانە لە باری مێژوویی و جیوگرافییەوە بەشێکن لە کوردستان. دەکرێت ئەمە بەکراوەیی بەجێ بهێڵت، چونکە تۆ‌ لە دەستووری عێراقدا ئەمەت قبوڵکردووە، تەنیا دەکرێت ئاماژە بەمادەی 140 بکرێت و جێبەجێکردنی بکرێ.

 

 

 

دیمانە: هێرش مەغدید

هونەری كوردی بەتایبەت موزیك لەنێو بێنەو بەردەیەكی ئاڵۆزدایە هەن سنوورە كلتورییەكانی بڕیوەو بەئارەزووی خۆیان گۆرانی دەڵێن و گوێ‌ بە رێساو یاساكان نادەن، هەشن ئاوازو كلتوری كوردیان لەبەرچاوەو تاموچێژ دەدەنە هونەری كوردی، بۆ وەڵامی ئەم پرسیارانەو لایەنی دی هونەری كوردی هونەمەند رزگار حوسێن وڵامی پرسیارەكانی دایەوە.

-بواری هونەر بەتایبەت موزیك فراوانە، خۆت لەكوێی ئەم هونەرەدا دەبینییەوە؟ 

+ من لەسەرەتا دانیم‌و وەنەش گەیشتوومەتە كۆتایی، خۆم لەناوەندیدا ئەبینم و خاوەن تایبەتمەندیەكی خۆم لەوبوارەدا.

- كامیان سەركەوتوون تێكست بۆ دەنگ دابنرێ‌ یان بە پێچەوانەوە دەنگ بۆ تێكست؟

+ دەگەڕێتەوە سەر ئاواز دانەر، بەڵام بەڕای من ئاواز بۆ تێكست دابنرێ كارەكە پڕۆفیشناڵتر دەبێ.

- سەرسامیت بە هونەرمەندێك ناچاری لاسایی كردنەوەی نەكردووی؟

+ بەدڵنیایەوە ئەوە ئینكاری لێناكرێ من بەوتنەوەی گۆرانییەكانی هونەرمەندی گەورەی ڕۆژهەڵات مامۆستا مەزهەری خالقی و هونەرمەند كاك زیاد ئەسعەد دەستم پێكرد كاریگەری ئەوانم لەسەربوو.

- هونەری ئەمڕۆ كە تێكەڵێكە لە ئاوازی بیانی و خۆماڵی، بەتایبەت كلیپەكان چۆن دەبینی؟

+ گۆڕینەوەی هونەری نەتەوەكانی تر شتێكی جوانە بكرێت، بەڵام نەك بەشێوەێك ڕێك مۆركی ئەو نەتەوەی پێوە دیاربێ، بەڵام بەداخەوە ئەوەندە كلیپی تەقلیدوو میلۆدیو میوزیكی بیانی تێكەڵ بە هونەری كوردی بووە نەك شێواندن بەڵكو ئەبێ بڵێین یادی بەخێر.

-خۆت لەكام قوتابخانەی هونەری یان ستایلدا دەبینی؟

+ سونەتی‌و عرفانی‌و جار جارە ئەرەبێسك.

-مەرجە گۆرانیبێژ یەكێك لە ئامێرە مۆسیقییەكان بزانێ‌؟

+ ئەگەر نەزانی قسەم نییە لەسەری، بەڵام كە بزانێت بەدڵنیاییەوە هاندەری سەرەكی ئەبێت بۆ بەرەو پێشچوونی زیاتر.

-ئەو هۆكارانە چین كەوا لە هونەرمەند دەكات هەمیشە بە زیندووی بمێنێتەوە؟

+ قودسیەتی هونەرمەند لەچەند خاڵێك دایە 1- ئەخلاق‌و هەڵسوكەوتی بەرزبێت لەئاست تاكی بەرامبەر. 2- سادەیی‌و خاكی بوون‌و ناخ پاكی 3-لووت بەرز ڕوح گەورەو غرور نەبێ 4-بێ وەعد نەبێ لەگەڵ كاتدا هەمیشە وەك ئەڵماس ئەدرەوشێتەوە......

- هەست ئەكەی گۆرانیبێژ هەبێت هونەری كوردیان بەرەو هەڵدێر بردبێ؟

+ بەدڵنیایەوە من ناویان دەنێم پەتا یاخود ڤایرۆسێك بۆ ناو هونەر پێویستە دژە ڤایرۆسێكیان لێبدری بەس لەدووری 100مەتر بەچەناگا ئێشاڕەت بكەن بڵێن ئەوەرمایكە نەوێرن ناویشی بێنن نەك ناو بنرێن هونەرمەند ، ئاخرهونەرمەند دەبێت داهێنان بكات نەك داهێنان ببات..... لەكۆتایدا زۆر سوپاست دەكەم بۆ ئەم بەسەركردنەوەیە گەورەیتان نواند بەپێویستی دەزانم هونەرمەندە پەراوێز كراوەكانیش بەسەر بكەنەوە گەورەیی دەنوێنن هەمیشە ساغبن.

 

 

پرۆفایلی هونەرمەند:

من ڕزگار حسێن موزیسیان و گۆرانیبێژ، ژەنیارم لەئامێری نەی ئیرانی، وەك نازناو ناسراوم بە (ڕزگاری نەی) یاخود ڕزگاری فلوت، لەدایك بووی 15/10/1983 لەناحیەی سەنگەسەر، یاخود بڵێین ناودەشت لەدایك بووم، تەمەنی گەنجیم لەم شارۆچكەیە بەسەربرد هەتا ساڵی2008 ، ئێستاش لە شاری دەروازەی ڕاپەڕین ڕانیەی خۆشەویست ئەژیم ئەم شارە بۆمن لەئێستادا گوزەری ساتەكانمە.

 

 

 

لەم دیمانەیەدا ئەمین فەرەج مامۆستاى زانکۆ و هەڵگری بڕوانامەى دکتۆرا لە زانستە سیاسییەکان بۆچوونى خۆى لەسەر پرسی نووسینەوەى دەستورى هەرێمى کوردستان، ئاستەنگەکانى بەردەمى، جۆرى سیستەمى سیاسی و ململانێکان لەسەر چۆنیەتى نووسینەکە ڕادەگەیەنێت، هاوکات باس لە هەوڵى هەموارکردنەوەى دەستورى عێراق و کێشەکانى بەردەمى دەکات.

ئاودێر-ڕێگای کوردستان

سپۆت

نزیکایەتییەکى زۆر لەنێوان هەرێمى کوردستان و ئیسرائیل لە پرسی نووسینەوەى دەستور هەیە، بەتایبەت لە پەیوەست بە سنووری جوگرافییەوە

ئەو ململانێیەى لەنێوان لایەنە سیاسییەکانی هەرێم لەسەر جۆرى سیستەمە هەیە، ململانێیەکى سیاسییە و بەشێکى پەیوەندیدارە بە چەواشەکردن، یاخود بەلاڕێدابردنى کرۆکى پرسەکە

هەموارکردنەوەى دەستوری عێراق پێویستى بە کۆمەڵێک ڕێوشوێن هەیە کە لەم دۆخەى ئێستای عێراقدا بوونیان نییە 

ئەجێنداى هەندێک لایەنى سیاسی وادەخوازێت دەستور هەموار بکرێتەوە و هەریەکەشیان لە ڕوانگەى خۆیەوە هەوڵى هەموارکردنەوەکە دەدات

 گرنگى دەستور بۆ وڵات چییە، ئایا گرنگە هەرێمى کوردستان خاوەنى دەستورى خۆی بێت؟

هەموو وڵات و دەوڵەتێک پێویستى بە دەستورى تایبەت بەخۆى هەیە، هەرچەندە هەندێک وڵات هەیە کە دەستوریان نییە، بۆ نموونە بەریتانیا یاخود ئیسرائیل، بەڵام بەشێوەیەکى گشتى بوونى دەستور گرنگی تایبەتى خۆى هەیە، بەو پێیەى دەستور ماف و ئەرکەکانى سیستەمى سیاسی، دەسەڵات و هاووڵاتییان و هاوکات پەیوەندى نێوان دەسەڵاتەکان دیاری دەکات، جگە لەمەش دەستور بەرزترین یاسایە لە سەر ئاستى دەوڵەتدا و هەموو یاساکانى دیکە دەبێت لە ڕوانگەى دەستورەوە دابڕێژرێن، بۆیە هەموو دەستورێکى نووسراو بۆ وڵاتان بە گرنگ و پێویست دەبینرێت، هەرێمى کوردستان لە ساڵى 1992ەوە خاوەنى پەرلەمان و حکوومەت و کایەیەکى سیاسی تایبەت بە خۆیەتى، بەتایبەتى لەدواى ساڵى 2003 و دواى ڕووخانى ڕژێمى بەعس و نووسینەوەى دەستورى هەمیشەیی عێراق لە ساڵى 2005 ئەو مافە بە هەرێمى کوردستان دراوە کە خاوەنى دەستورى تایبەت بەخۆى بێت، بۆیە زۆر گرنگە بۆ دیاریکردنى ماف و ئەرکەکان، بۆ دەستنیشانکردنى سروشتى سیستەمى سیاسی هەرێم و بۆ ئەوەى پەیوەندییەکان لەنێوان هەولێر و بەغدا ڕێکبخرێن، هەرێمى کوردستان دەستورێکى نووسراوی هەبێت، خەڵک ئەرک و مافەکانى بزانێت، بەهەمان شێوە دەسەڵاتیش ئەرک و مافەکانى دیاریکراو بێت بۆ ئەوەى هیچ کەس و لایەن و دەزگایەک نەتوانێت یاساکان پێشێل بکات.

ئێستا لە بەغدا هەوڵێک بۆ هەموارکردنەوەى دەستور هەیە، گرنگە هەرێمی کوردستان پێش ئەم هەموارکردنەوەیەی دەستورى عێراق، دەستوری خۆى بنوسێتەوە، یاخود دواى هەموارکردنەوەکە؟

دەبووایە پێش ئەوە دەستورى عێراق دابنرێت لە ساڵى 2005 هەرێمى کوردستان خاوەنى دەستورى خۆى بووایە، ئەمەش وای دەکرد لەکاتى دانانى دەستورى عێراقدا ڕەچاوى ماف و ئیمتیازاتەکانى هەرێمى کوردستان بەگوێرەى دەستورەکەى بکرێت، بەڵام بەداخەوە ئەوە ڕووینەداووە و هەرێم نەیتوانیوە پێش ئەو وادەیە ببێتە خاوەنى دەستورى خۆى، بێگومان ئەگەر دەستورى عێراق هەموار بکرێتەوە، بەتایبەتى ئەگەر هەموارکردنەوەکە دژى مافەکانى خەڵکى کوردستان بێت، یاخود کەمکردنەوەى ئەو مافانە بێت کە لەدەستوردا هاتووە، دەبێتە زیان بۆ هەرێمى کوردستان و ئەزموونەکەى، بەڵام بە بۆچوونى من ئێستا هەم بارودۆخى عێراق و هەمیش بارودۆخى هەرێمى کوردستان بەجۆرێکە کە هەموارکردنەوەى دەستور کارێکى ئاسان نییە، ڕاستە هەموارکردنەوەى دەستورى عێراق داواکارییەکى جەماوەرییە و لیژنەشی بۆ پێکهێنراوە، بەڵام پڕۆسەى سیاسی عێراق گرفتى گەورەى هەیە، هەموارکردنەوەى دەستور پێویستى بە کۆمەڵێک ڕێوشوێن هەیە کە لەم دۆخەى ئێستادا لە عێراقدا بوونیان نییە، ئەمە بۆ هەرێمى کوردستانیش ڕاستە، هەرچەندە ئێستا لایەنە سیاسییەکان و پەرلەمان و حکوومەتی هەرێمى کوردستان جەخت لەسەر ئەوە دەکەنەوە کە پێویستە هەرێم ببێتە خاوەنى دەستور، بەڵام تا ئێستا ئەو ئاستەنگ و بەربەستانەى کە بۆ دانانى دەستورى هەرێم هەبوون چارەسەر نەکراون، بۆیە ئاسان نییە لەکاتێکى نزیکدا دەستور بۆ هەێمى کوردستانیش دابنرێت.

بەبۆچوونى ئێوە چ نیازێک لە پشت هەوڵى هەمواکردنەوەى دەستورى عێراق هەیە؟ ئایا گرفت لە دەستورەکەیە یاخود لە جێبەجێنەکردنیدایە؟ 

بابەتى هەموارکردنەوەى دەستورى عێراق ڕەهەندى زۆری هەیە، ڕەهەندێکیان پەیوەندى بە خەڵکەوە هەیە، هاووڵاتییان وا دەزانن بە گۆڕێنى دەستور و حکوومەت و پەرلەمان، پرۆسەی سیاسی لە عێراقدا ڕاست دەبێتەوە و گەندەڵى کەم دەکرێتەوە و چاکسازى ڕوودەدات، بەڵام لە ڕاستیدا کێشەکانى عێراق زۆر لەوە گەورەترن، بۆیە هەوڵى هەموارکردنەوەکە بەشێکى پەیوەندى بە فشارى خەڵکەوە هەیە، بەڵام ئەجێنداى هەندێک لایەنى سیاسی وادەخوازێت کە دەستور هەموار بکرێتەوە و هەریەکەشیان لە ڕوانگەى خۆیەوە هەوڵى هەموارکردنەوەکە دەدات، بەتایبەتى لایەنى شیعى، لەکاتى دانانى دەستوری عێراق لە ساڵى 2005 بەوپێیەى سونەکان بایکۆتیان کردبوو تاکە لایەنى بەهێز کە ئامادەبوو دەستور بنوسێتەوە لایەنى کوردستانى بوو، بۆیە ڕازى بوون بە دانانى کۆمەڵێک بڕگە کە لە بەرژەوەندى خەڵکى کودستان بووە، بەڵام ئێستا و دواى بەهێزبوونى زیاترى دەسەڵاتى شیعى و تێپەڕاندنى ئاستەنگەکانى ساڵى 2005 شیعە نیازى وایە هەندێک لەو مافانە کەم بکاتەوە، بەتایبەتى ئەوانەى پەیوەندییان بە پێگەى هەرێمى کوردستانەوە هەیە، لەلایەکى دیکەشەوە تەنانەت لایەنە سونییەکانیش نیازیان هەیە گۆڕانکارى لە دەستوردا بۆ بەرژەوەندى خۆیان بکەن، جگە لەوەش ئەو دەستورەى کە دانراوە کۆمەڵێک گرفت و کەموکوڕى تێدایە، کۆمەڵک بەند و مادە ئیشکالى بۆ پرۆسەى سیاسی لە عێراق دروست کردووە، دەیانەوێت چارەسەری بکەن، بۆ نموونە پرسی نەوت بەتەواوى یەکلایی نەکراوەتەوە، ڕوون نییە کە ئایا مافى دەوڵەتە یان هەرێم، پرسی مادەى 140 کە لەڕووى شیکلییەوە ماوەکەى بەسەرچووە و لەڕووى ناوەڕۆکەوە جێبەجێنەکراوە کە پێویستە بکرێت، ئەمە جگە لە دەستکاریکردنى چەند بڕگەیەکى دیکەی دەستور، بۆیە ئەمانە بوونەتە هۆکار، ئەمە جگە لەوەى دەکرێت وەکو کارتێکى فشار لایەنە سیاسییەکان دژی یەکتر بەکارى بهێنن، واتە فشار خستنە سەر یەکترى بۆ ملکەچبوون بۆ داواکانى یەکترى یاخود دروستکردنى هاوسەنگى لە پەیوەندییەکانى نێوانیان.

دیاریکردنى سیستەمى پەرلەمانى، سەرۆکایەتى یاخود نیمچە سەرۆکایەتى، زۆرترین کێشەى نێوان لایەنە سیاسییەکان بووە، کامیان بۆ هەرێم گونجاوترە؟

سروشتى سیستەمى سیاسی لە هەرێمى کوردستان، بابەتێکى نوێ نییە، لەسەرەتاى ئەزموونى حکومڕانى لە هەرێمى کوردستانەوە کەم تا زۆر وروژێنراوە، سەرەتا پێویستە بپرسین هەرێمى کوردستان لەڕووى یاسایی و سیاسی و دامەزراوەییەوە خاوەنى سیستەمێکى سیاسی جێگیرى پێشکەوتووە تاوەکو بزانرێت چ جۆرە سیستەمێکی سیاسی هەیە، واتە پرسیارەکە ئەوەیە سیستەمى سیاسی لە هەرێمى کوردستان وەکو وڵاتانى پێشکەوتوو دەتوانرێت پێناسە بکرێت، ئەمە لەلایەک، لەلایەکى دیکەوە ئەگەر گوتمان هەرێمى کوردستان دەتوانین وەکو سیستەمێکى سیاسی مامەڵەى لەگەڵ بکەین، یاخود بیناسێنین، بەڵام لێرە ڕووبەڕووى کێشەى جۆرى سیستەمە سیاسییەکە دەبینەوە، ئایا سیستەمەکە پەرلەمانى، سەرۆکایەتى یاخود تێکەڵاو یان چ جۆرێکى دیکەى سیستەمە، ئەگەر لەسەر ئاستى نێودەوڵەتى سیستەمێکى سیاسی پێشکەوتوو بێت گرنگ نییە سیستەمەکە چ جۆرێکە، چونکە هەموو ئەم سیستەمانە دەچنە چوارچێوەى هەڵبژێردراوەکانەوە و لە وڵاتانى خۆیان سەرکەوتنیان بەدەستهێناوە، بۆ نموونە سیستەمى سیاسی پەرلەمانى کە بەریتانیا کە بە دایکى ئەو سیستەمە ناسراوە لەچەندین وڵاتى دیکەى ئەوروپاش سەرکەوتنى گەورەى بەدەست هێناوە، سیستەمى سەرۆکایەتى لە وڵاتە یەکگرتووەکانى ئەمریکا سەرکەوتنى بەدەستهێناوە، بەهەمان شێوە سیستەمى تێکەڵاو لە فەرەنسا، بەڵام ئایا گرفتەکە جۆرى سیستەمەکەیە کە لە هەرێمى کوردستان دەبێتە هۆى باشکردنى پرۆسەى سیاسی یاخود نا، لە ڕاستیدا دەکرێت بڵێین ئەو ژینگەیەى کە سیستەمە سیاسییەکە کارى تێدا دەکات گرنگترە لە جۆرى سیستەمەکە، چونکە لە عێراقدا لەڕووى دەستورییەوە سیستەمەکە پەرلەمانییە، بەڵام لەڕووى واقعییەوە کێشە و گرفتێکى زۆر لە سیستەمەکە دروست بووە کە پەیوەندیدارە بەو ژینگەیەى سیستەمەکە کارى تێدا دەکات، دەمەوێت بڵێم ئەو ململانێیەى کە لەنێوان لایەنە سیاسییەکان هەیە ئەگەرچی لەڕووى دەستورییەوە ناکۆکییە لەسەر ئەوەى کام یەک لەو جۆرە سیستەمانە (پەرلەمانى، سەرۆکایەتى، تێکەڵاو) باشە یاخود کامیان باشترە، بەڵام لە ڕاستیدا ململانێکە بۆخۆى ململانێیەکى سیاسییە و بەشێکى پەیوەندیدارە بە چەواشەکردن، یاخود بەلاڕێدابردنى کرۆکى پرسەکە، واتە گرنگ لە جۆرى سیستەمەکە نییە، گرنگە سیستەمێک بێت کە وەڵامگۆی داخوازییەکانى خەڵکى هەرێمى کوردستان بێت، چونکە ئەو سیستەمەى کە ئێستا لە هەرێمى کوردستان پەیڕەو دەکرێت لەڕووى شکلییەوە دەکرێت بڵێین نیمچە سەرۆکایەتیی، یاخود نیمچە پەرلەمانییە، کە پێی دەگوترێت تێکەڵاو، کە لە فەرەنسا پەیڕەو دەکرێت، بەڵام لەڕووى کردارییەوە هیچ بنەمایەکى سیستەمى تێکەڵاوى بەسەردا ناسەپێنرێت، چونکە پەیوەندی نێوان دەسەڵاتەکان، چۆنییەتى هەڵبژاردنى پەرلەمان و ئەداى کارى پەرلەمان، پەیوەندی نێوان پەرلەمان و حکوومەت، سەرۆکایەتى هەرێم و حکوومەت، لە هیچ یەکێک لەو جۆرە پەیوەندییانە ناچێت کە لە فەرەنسا هەیە، بۆیە ئەگەر سیستەمی سیاسی لە هەرێم بشکرێت بە پەرلەمانى، هەر بەو شێوەیەى ئێستا دەمێنێتەوە ئەگەر بونیادى سیستەمەکە یاخود ئەو ژینگەیەى کە سیستەمەکە کارى تێدا دەکات، دەستکارى نەکرێت و گۆڕانکارى تێدا نەکرێت.

 

كاتێك دەوروبەر كاریگەری خۆی لەسەر تاك جێدەهێڵێ‌ ئەوە ناچارت دەبی ئەو كاریگەریانە هەڵڕێژی جا لەهەر روویەكەوە بێت، چاوی هونەرمەندو شاعیران لەم كاتانەدا شتە شاراوەكان دەبینێ‌ و دەخوازێ‌ ئەویش جێپەنجەی خۆی لەسەر جوانی سروشت و رووداوەكان هەبێت، (بنار پیرداود) وەك هونەرمەندێكی شێوەكار سەرنجەكانی لەنێو رەنگەكاندا بەتاڵ دەكاتەوەو دەیانخاتە سەر ئەو پەڕە سپیانەی لەبەردەمیتی، ئەو بەجۆرێك سروشتی نەخشاندووە حەزدەكەی بۆ پیاسەیەك بچییە ناوی، بۆیە رێگای كوردستان بەباشی زانی بەسەریكاتەوە:

دیمانە: هێرش مەغدید

-كامە قوتابخانە لای تۆ چێژ بەخشترە؟

+تایبەت بە قوتابخانە هونەرییەكان، لای من قوتابخانەی ریالیزمی زیاتر پەسندترە‌و لە هەمووشیانم زیاتر پێ‌ خۆشترو جوانترە، چونكە راستەوخۆ چێژ بە بینەر دەبەخشن، وە دەتوانم رێك وەكو فۆتۆیەكە دەری بچوێنم.

 -ئەوەی ئێمە سەرنج دەدەین تابلۆكانت هەمووی زەیتین بۆچی؟

+راستە هەموو تابلۆكانم رەنگی رۆنین، خۆم زۆر حەز بەو جۆرە رەنگە دەكەم وە دەتوانم ئەوەی من مەبەستمە لە چوارچێوەی تابلۆكەما بیپێكم، وە تابلۆكانیشم سروشتین، بۆیەش سروشتم هەڵبژارد چونكە لە منداڵییەوە بە بینینی سروشت‌و ئەو شێوە تابلۆیە واقیعییانە دڵخۆش دەبووم، هەر بەشێكی كوردستان سەیر بكەین خۆی لە خۆیدا تابلۆیەكە ویستوومە لە رێگەی رەنگەوە جوانییەكانی ئەو سروشتە بۆ ناو تابلۆكانم بگوازمەوە.

-كامە قەبارە لای تۆ پەسنترە بۆ وێنەكێشان؟

+لەسەر جۆرەها قەبارە كارم كردووە، لە بچووكەوە بۆ زۆر گەورە، وە لەسەر دیواری درێژ‌و بڵند‌و هەتا لەسەر كۆڵكە داریش وێنەی سروشتم كێشاوە، زیاتریش حەزم بە قەبارەی (60×80)یە چونكە لەو شێوە قەبارەیە دەتوانم كاری جوانتر بكەم.

 - كەس یارمەتیدەرتە بۆ ئەنجامدانی كارەكانت؟

+هیچ كەسێك یارمەتیدەرم نییە وەكو دەستگرتن بۆ تەواوكردنی كارەكانم، بەڵام كاتێك دەستم بە ئیشی سروشتی كرد لە ساڵی 2010 ئەوكات بە مامۆستا (هێمن خدرەسۆر)م نیشاندەدا، بەڕاستی ئەو وای لە من كرد بگەم بەو رۆژە، وە بۆ هەمیشە وەك مامۆستاو رێنیشاندەر لە دەروونم دەمێنێتەوە.

  پرۆفایل:

بنار پیرداود قادر، لە دایكبوونی 4/11/1983 لە قەزای مەخمور چاوی لە دونیا هەڵێناوە، دەرچووی پەیمانگای هونەرە جوانەكانی هەولێرە، بەشداری چەندین پێشانگای شێوەكاری كردووە لە شارەكانی كوردستان، وەك خۆی دەڵێ‌ زیاتر لە پێنج جار داوەتی دەرەوەی وڵاتانی عەرەبی‌و ئەوروپی كراوە، بەڵام لەبەر بواری ماددی كە گەشتە هونەرییەكان لەسەر گیرفانی خۆی بووە نەیتوانیوە بەشداری بكات، لە ئێستاشدا مامۆستایە لە قوتابخانەی (قانیع) سەر بە پەروەردەی دەشتی هەولێر.

 

ئاودێر-ڕێگای کوردستان

 

پڕۆژەیاسای چاکسازى کە ئێستا لە پەرلەمانى کوردستانە، ڕووبەڕووى ڕەخنەیەکى زۆرى هاووڵاتییانى هەرێمى کوردستان بووەتەوە و حکوومەت و ژمارەیەک لە پەرلەمانتارانیش بە چارەسەرێکى گونجاوى چاکساى لە هەرێمى کوردستان ناوی دەبەن، بەپێى بەدواداچوونێکى ڕێگاى کوردستان، پڕۆژەکە کۆمەڵێک لایەنى ئەرێنى تێدایە و دەکرێت وەکو سەرەتایەک بۆ ڕێکخستنەوەى مووچە تەماشا بکرێت، لەگەڵ ئەوەشدا کۆمەڵێک خاڵى نەرێنى هەیە بەشێوەیەک لە ئەگەرى جێبەجێکردنى لە پەرلەمانى کوردستان گەندەڵى و بەهەدەردانى سامانى وڵات بۆ چینێکى دیاریکراوى کۆمەڵگە بەیاسایی دەکرێت.

پرۆژەیاسای (چاکسازی لە خانەنشینی و مووچە و دەرماڵە و بەخشین و ئیمتیازاتەکانی دیکە لە هەرێمی کوردستان- عێراق) لە (19) مادە پێکهاتووە و ئێستا لە پەرلەمانى کوردستانە. هەرچەندە ئەم پڕۆژەیە گۆڕانکارى زۆرى تێدا کراوە و چەند جارێک چووەتە پەرلەمان و دواتریش گەڕێنراوەتەوە بۆ ئەنجوومەنى وەزیران، بەڵام هێشتا پڕۆژەکە سەرەڕاى کۆمەڵێک لایەنى باش، بەهۆى ناعەدالەتییەکى گەورە لە دابەشکردنى مووچە ڕووبەڕووى ڕەخنەیەکى زۆر بووەتەوە. 

شارەزایانى ئابوورى و بەشێک لە پەرلەمانتاران باس لەوە دەکەن کە کۆمەڵێک خاڵى ئیجابی لەناو پڕۆژەکەدا هەن کە ئەگەر بێت و جێبەجێبکرێن دەبنە هەنگاوێکى گرنگ بۆ ڕێکخستنەوەى مووچە و کەمکردنەوەى گەندەڵى و بە هەدەردانى سامانى وڵات، وەکو هەڵوەشاندنەوەی خانەنشینی نایاسایی لە وەزیرەوە بۆ بریکار و خواتر، کۆکردنەوەى فەرمانگە خانەنشینییەکان لەیەک فەرمانگەدا، ڕێگریکردن لە دوو جار سوودمەندبوون لە مووچە، ڕێکخستنەوەی لیستی شەهیدان و کەمئەندامی سەنگەر و زیندانی سیاسی و پێشمەرگەی دێرین، نەهێشتنى یەکەى ژمێریاى هێزە سەربازى و حزبییەکان و هاوکات وەرگرتنەوەی پلە سەربازی و ئیداری لەو کەسانە لە دەرەوەی شایستەی خۆیان پلەیان بەرزکراوەتەوە، ئەمە جگە لە چەند خاڵێکى گرنگى دیکە کە لە ناو پڕۆژەکەدا هەیە و جێبەجێکردنیان بە پێوست دەزانرێت، بەڵام خانەنشینی پلە باڵاکان کە پێشتریش ناڕەزایەتییەکی زۆرى دروست کردبوو، بەبێ گۆڕانکارییەکى ئەوتۆ لە پڕۆژەکەدا دانراوەتەوە بەشێوەیەک زۆربەى خانەنشینانى پلەباڵاکان زیاتر لە پێنج ملیۆن دینار وەردەگرن، ئەمە لە کاتێکدایە کە لە پرۆژەکە نەتواندراوە لایەنی کەمی مووچەی خانەنیشینی فەرمانبەرێکی ئاسایی بکرێتە ٤٠٠ هەزار دینار.

لەتیف مستەفا پەرلەمانتارى خولى پێشووى ئەنجوومەنى نوێنەرانى عێراق باس لەوە دەکات ئەوەى بۆ هەژمارکردنی مووچەی پلە باڵاکان دانراوە، گۆڕانکارییەکى ئەوتۆی تێدا نەکراوە، بەشێوەیەک بە نزیکەیی هەمان مووچەى ئێستا خانەنشین دەکرێن، ئەو جەخت لەوە دەکاتەوە ئەو مووچەیەى بۆ خانەنشینانى پلە باڵاکان دەچێت لەچاو ئەوەى بەغدا زۆر زیاترە، بۆیە بەپێویستى دەزانێت لانى کەم هاوشێوەى ئەوەى بەغداى لێ بکرێت.

بەگوێرەى پڕۆژەیاسای چاکسازى حیساب کردنی مووچەی خانەنشین بەم شێوەیەیە 25%ی کۆی مووچە و دەرماڵە + ٪‏٢.٥ بۆ هەر ساڵێکی خزمەت، واتە ئەگەر کەسێک کەمترین خزمەتی هەبێت بۆ خانەنشینی کە ١٥ ساڵە بەم شێوەیەى لێدێت ١٥ کەڕەت ٪‏٢.٥ دەکاتە ٪‏٣٧.٥ + ٪‏٢٥ دەکاتە ٪‏٦٢.٥ بەمەش پەرلەمانتارێک کە کۆی مووچەکەی ٨ ملێۆن و ٢٠٠ هەزارە، ئەگەر تەنیا ١٥ ساڵ خزمەتی هەبێت مووچەکەی دەکاتە پێنج ملیۆن و ٣٠٠ هەزار دینار. هاوشێوەى پەرلەمانتاران وەزیر و پلە باڵاکانى دیکە بەنزیکەیی هەمان مووچە خانەنشین دەکرێن کە بەراورد بە فەرمانبەرى ئاسایی رێژەکەى لەسەدا پازدە زیاترە، بەوپێیەى لە پرۆژەکە لایەنی کەمی مووچەی خانەنیشینی فەرمانبەرێکی ئاسایی دیاری نەکردووە. 

بەشێک لە چالاکانى کۆمەڵگەى مەدەنى باس لەوە دەکەن کە پڕۆژەیاسای چاکسازى نەک جیاوازی زۆری مووچەی پلە باڵاکانی لەگەڵ فەرمانبەری ئاسایی چارەسەر نەکردووە، بگرە دەرچەی یاسایی بۆ خانەنیشینی هەندێک لە پلە باڵاکان دۆزیوەتەوە تا بە مووچەی یەکجار زۆر خانەنشین بکرێن.

ئێستا پەرلەمانتاران بەسەر دوو بەرەى جیاوازدا دابەش بوون، بەشێکیان بە هەموو شێوەیەک پشتگیرى پڕۆژە یاساکە دەکەن و بە هەنگاوێکى باش بۆ کۆتایی هێنان بە گەندەڵى و چارەسەرکردنى بەشێکى زۆر لە کێشەکان ناوى دەبەن، بەشێکى دیکەشیان ئەگەرچی ژمارەیان کەمە، لەگەڵ ئەوەدان کە پڕۆژەکە ناعەدالەتییەکى زۆرى تێدایە و پێویستى بە گۆڕانکاری ڕیشەیی هەیە، بەتایبەت لە پەیوەست بە مووچەى خانەنشینى پلە باڵاکان. 

دکتۆر محیەدین حەسەن سەرۆکى فراکسیۆنى ئازادى لە پەرلەمانى کوردستان، ڕاى دەگەیەنێت پڕۆژەیاسای چاکسازى، هەنگاوێکى سەرەتاییە بە ئاراستەى ئەنجامدانى چاکسازى لە هەرێمى کوردستان، "بەڵام دەبێت ئەوە ڕوون بێت کە ناتوانین بەم پڕۆژەیە بڵێین چاکسازى سەرتاسەرى، ئەم پڕۆژەیەى بەناوی چاکساى تەنیا پەیوەندى بە ڕێکخستنەوەى مووچە و دەرماڵەکان هەیە، نەک ئەنجامدانى چاکسازى سەرتاسەرى". باس لەوەش دەکات کە فراکسیۆنى ئازادى لە پەرلەمانى کوردستان تێبینى خۆى لەسەر پڕۆژەکە هەیە و لەگەڵ ئەوەدایە کە خانەنشینى پلەباڵاکان کەمبکرێتەوە و لەبەرانبەریشدا کەمترین مووچەى خانەنشینى لە 400 هەزار دینار کەمتر نەبێت؛ "لە خولەکانى ڕابردوودا، بڕیاربوو کەمترین بڕی مووچەى خانەنشینى لە 400 هەزار دینار کەمتر نەبێت، بەڵام ئەم پڕۆژەیە ڕێژەکەى دیاری نەکردووە، چونکە بە هەزاران کەس هەن، مووچەکەیان نزیکەى 200 هەزار دینارە، ئێمە پێمان وایە کەمترین مووچەى خانەنشینى نابێت لە 400 هەزار دینار کەمتر بێت". گوتیشی؛ "ئەوەى پەیوەندى بە خانەنشینى پلە باڵاکانەوە هەیە ئێمە وەکو فراکسیۆنی ئازادی لەگەڵ ئەوەین ئەو ڕێژەیە کەم بکرێتەوە، بەشێوەیەک کە نابێت جیاوازى مووچەى خانەنشینى پلەباڵاکان و فەرمانبەرانى ئاسایی ئەو ناعەدالەتییە گەورەیەى تێدابێت وەک ئەوەى ئێستا کراوە".

سەرۆکى فراکسیۆنى ئازادى لە پەرلەمانى کوردستان جەخت دەکاتەوە کە کاردەکەن بۆ باشترکردنى پڕۆژەکە و بەپێویستیشی دەزانێت کە یاسای خانەنشینى عێراقی جێبەجێ بکرێت، کە هەم مووچەى خانەنشینى پلەباڵاکان بەڕێژەیەکى باش کەمکراوەتەوە، هەمیش 500 هەزار وەک کەمترین مووچەى خانەنشینى دیاریکراوە.

بەگوێرەى ئەم پڕۆژەیە خانەنشینى فەرمانبەرانى ئاسایی و پلەباڵاکان لە هەرێمى کوردستان جیاوازییەکى زۆریان لەگەڵ خانەنشینى فەرمانبەرانى بەغدا هەیە، هەربۆیە سەرۆکى فراکسیۆنى ئازادى لەگەڵ ئەوەدایە یاساکەى بەغدا جێبەجێبکرێت، بەگوێرەى یاسا هەموارکراوەکەى بەغدا بۆ خانەنشینى پلە باڵاکان ژمارەی ساڵی خزمەت کەڕەت ٪‏٢.٥ کەڕەت مووچەی بنەڕەتی کە هی پەرلەمانتار و وەزیر چوار ملیۆنە، دابەش سەد، زائید دەرماڵەی بڕوانامە (٪‏٥ هەڵگری بڕوانامەی دبلۆم ٪‏١٠ بەکالۆرێۆس ،٪‏١٥ ماستەر ،٪‏٢٠ دکتورا) زائید غەلای مەعیشە کە بەگوێرەی ساڵی خزمەتە بۆ نموونە ئەگەر یەکێک ١٥ ساڵ خزمەتی هەبێ ٪‏١٥ی مووچەی بنەڕەتی پێدەدرێت نەک کۆی موچە، بەم پێیە لەبەغدا ئەگەر پەرلەمانتارێک تەنها ١٥ ساڵ خزمەتی هەبێت مووچەکەى دەگاتە ٢ ملیۆن دینار، بۆ هەر ساڵێکیش کە زیاتر بێت لە ١٥ ساڵەکە ١٠٠ هەزاری تری دەچێتە سەر، ئەمە جگە لەوەى کەمترین مووچەى خانەنشینى لە بەغدا بە 500 هەزار دینار دیاریکراوە.

دیدارو چاوپێكەوتنەكان