بەشی دووەم

سپۆت

دواکەوتنی دانانی دەستوور بۆ هەرێم دەرهاوێشتەی قەیرانی سیاسییە و یەکێکە لە شکستەکانی حوکمڕانی هەرێم

پێویستە دەسەڵاتی کوردستانی پێداچوونەوە بە لیژنەی ئامادەکردنی پرۆژەی دەستووردا بکات

دەبێت ئیعتبار بۆ ئەو هەموو مامۆستاو پسپۆڕ و شارەزایانەی بهێنێتەوە کە سیڤییان لێوەرگرتن و دواتر کادری حزبییان دانا

پەیوەندی نێوان دەستووری عێراق و هەرێم چییە؟

پەیوەندی نێوان دەستووری هەرێم و دەستووری عێراقی پەیوەست کراوە بە سروشتی دەوڵەتەوە، واتا پەیوەندی نێوان دوو قەوارەی سیاسی، وەکو ئەوەی لە دیباجەی دەستووری عێراقدا هاتووەو دانی بەوەدا ناوە؛ عێراق دەوڵەتێکی فیدراڵی و سیستەمی حوکمڕانی تیایدا، کۆماری پەرلەمانی دیموکراتییە. واتا هەرێمی کوردستان لە چوارچێوەی دەوڵەتێکی فیدراڵیدا دەستوور بۆ خۆی دادەنێت. لە مادەی 120ی دەستووری عێراقیشدا هاتووەو دەڵێت هەرێمی کوردستان هەڵدەستێت بە دانانی دەستوور بۆ خۆی، کە پەیکەری دەسەڵاتەکانی هەرێم و سنوری دەسەڵاتی و میکانیزمی پەیڕەکردنی ئەو دەسەڵاتانە دیاری دیاری دەکات. لەگەڵ ئەم دەستوورەدا، (واتا دەستووری عێراقی) ناکۆک نەبن. 

ئەوەشی لە دیباجەدا دووپات کردووەتەوە، کە دەڵێت پابەندبوون بەم دەستوورەوە، یەکێتی ئارەزوومەندانەی گەل و خاک و سەروەری عێراق دەپارێزێت. ئەمە واتای ئەوە دەگەیەنێت، دروستکردنی مەترسی بۆ سەر یەکپارچەیی خاکی عیراق بە تاوانێکی گەورە دادەنرێت، ئەمانە و زۆر بڕگەو مادەی دەستووری دیکە پەیوەندی نێوان هەردوو دەستوورەکە ڕێکدەخەن،واتا ئازادی دانانی دەستووری هەرێم ڕەها نییە وسنوردارە. ئەمە جگە لەوەیزۆر بەربەستی دیکەی دەستووری و سیاسی و کۆمەڵایەتی لەبەردەم دانانی دەستوورێکی دیموکراتی بۆ هەرێم هەن و لە هەمووی مەترسیدارتر مادەی 2 و مادەی 3ی دەستوور و هەروەها دەستێوەردانی جیهانی و هەرێمایەتییە. ئەمە جگە لەوەی ناکۆکی نێوان هەرێم و بەغدا و لاوازی عێراق لە هەموو ڕوویەکەوە، دەرفەتێکی زۆری بۆ زاڵبوونی هۆکاری دەرەکی ڕەخساندووە بۆ ئەوەی لەگەڵ ئەو ئاراستە گشتییە ناوخۆییەدا یەکبگرنەوەو پێکەوە کار لەسەر بوونی دەستوورێکی لاواز بۆ هەرێمی کوردستان بکەن و ڕێگانەدەن ئەو مافەیش پەیرەو بکرێت کە دەستووری عیراقی بە هەرێمی داوە. هەموو ئەمانە ئاستەنگی مەترسیدارن. سەرباری بوونی ئەم گرفتانە، بەڵام، ئەمە ئەوە ناگەیەنێت، هەرێم کۆپی دەستووری عێراق بکات. سوربوون لەسەر ئیرادەی گەل بابەتێکی زۆر گرنگە لەبەرانبەر ناڕەوایەتی ناوخۆیی و دەرەکی بەشێکی گەورەی سەرکەوتنی ئەم دەستوورە مسۆگەر دەکات. داننانی دەوڵەتی عیراق بە بوونی دەستوور بۆ هەرێم، واتای بوونی دوو دەستووری جیاواز و دوو ناوەندی بڕیاری (ڕاپرسی) جیاواز و بوونی تێروانین و واقعبینی جیاواز بۆ جیهانبینی و بۆ ژیانی سیاسی. لە کۆتاییدا هاووڵاتییانی هەرێمیکوردستان خاوەن ئیرادە و بڕیارن و پێویستە عێراق ڕێز لە بریاری خەڵکی کوردستان بگرێت، لە ڕێزگرتنی ئەم جیاوازییەوە پەیوەندی نێوان هەردوو دەستوور ڕێکبخرێت و کە ئەمە لە بەرژەوەندی هەرێم و ناوەندیشدا دەبێت.

گرنگە هەرێم پێش هەموارکردنەوەی دەستووری عێراق دەستووری خۆی تەواوبکات، یاخود دوای هەموارکردنەوەی دەستوورەکەی عێراق کە ئێستا لیژنەی بۆ پێکهێنراوە؟

لە بارودۆخێکی ئاسایی و لە سایەی دەسەڵاتێکی دیموکراتیدا هەمواری دەستوور کارێکی ئاساییە. بەڵامبە هۆی لاوازی پرۆسەی دیموکراتی لە هەردوولا، نووسینی دەستووری لە هەرێمی کوردستان و هەموارکردنەوەی دەستووری عێراقیش ڕووبەڕوووی دۆخێکی ئاڵۆز دەکاتەوە،دواکەوتنی دانانی دەستوور بۆ هەرێم دەرهاوێشتەی قەیرانی سیاسیە و یەکێکە لە شکستەکانی حوکمڕانی هەرێم و بە هەمان شێوە هەمواری دەستووری عێراقیش ئەنجامی قەیرانی سیاسی و شکستی ئەزموونی دەوڵەتداریی و پرۆسەی دیموکراتییە لە عێراقدا. ئەم دوو پرسە لە یەکتری جیاناکرێنەوەو کاریگەرییان لەسەر یەکتری هەیە. پێناچێت ئامانج لە هەمواری دەستووری عێراقی بۆ چارەسەری قەیران بێت، بەڵکو مەترسی بۆ سەر پرۆسەی سیاسی و بەتایبەتی پرسی دیموکراتی دروست دەکات و کاریگەری نەرێنی لەسەر دۆخی هەرێمیش دەبێت، ئەگەر هەمواری دەستووری عیراق ئیرادەی تەواوی پێکهاتەکانی لەسەر نەبێت و ببێتە هۆی پێشێلکردنی مافەکانیان، ئەوا ئەگەرێکی زۆر هەیە عێراق بەرەو دکتاتۆریەت بگەڕێتەوەو بەربەستیش بێت بۆ دانانی دەستووری هەرێم. چارەنووسی قەوارەی سیاسی هەرێم لە هەمواری دەستووری عێراقیدا چۆن بێت، کاریگەرییەکەی لە ئاستی بوون یان نەبوونی دەستووردا دەبێت و ئەو هیوایەی بۆ بوونی دەستوورێکی پێشکەوتووخوازانە بۆ هەرێم هەیە کۆتایی دێت. پرۆژەی هەمواری دەستوور لە عێراق، ناسەقامگری سیاسی دروست کردووەو لە گوتاری سیاسی شەقام و زۆربەی پارتە سیاسییەکانی عیراق داواکاری گۆڕینی سیستەمی سیاسی و ڕەتکردنەوەی هەموو حزبە سیاسییەکان، زەنگێکی مەترسیدارە. سەبارەت بە پێشکەوتن و دواکەوتنی ئەم دوو پرۆسەیە لە یەکتری، بەداخەوە هەرێمی کوردستان دەمێکە دواکەوتووەو لە سایەی فەرمانڕەوایەتی پارتی و یەکێتیدا زۆر شایستەی یاسایی لەدەستدراوەو هاووڵاتییانی هەرێمی کوردستان، بەتایبەتی خەڵکی زەحمەتکێش لە ڕووی یاسایی و دارایی و کارگێڕی و سیاسییەوە باجەکەیدەدەن. بۆیە پرسەکە لە دواکەوتن و پێشکەوتندا نەماوەو پێویستە هەرێمی کوردستان شان بەشانی هێزە مەدەنی و دیموکراتیخوازەکانی عێراق، لەلایەک رۆڵێکی کارا لە هەمواری دەستووری عێراق ببینێت و لە هەمان کاتیشدا، لە ئامادەکردنی پرۆژەی دەستووری هەرێم کۆتایی بە خەمساردی و بێباکی بهێنێت. پرۆژەی دەستوورێکی پێشکەوتوو بۆ هەرێمی کوردستان تەواو بکرێت، چونکە ئەمە خزمەت بە پرسی کوردستانی و پرۆسەی دیموکراسی لە عێراق و لەناوچەکەشدا دەکات. هەردووکیان کاریگەری ئەرێنی و نەرێنی لەسەر یەکتری دروست دەکەن و تاکو ڕۆڵی حزبە چەپ و پێشکەوتنخوازەکان زیاتر بێت،ئەنجام هەردوولا باشتر دەبێت.

دابەشکردنی ئەندامانی لیژنەی نووسینەوەی دەستوور بەسەر بەشێک لە حزبەکاندا تاچەند زیان بە هەرێمی کوردستان دەگەیەنێت؟

ئەم خاڵە زۆر گرنگە، لەڕاستیدا دوو شێوازی دیموکراسی بۆ دانانی دەستوور هەیەو ئەوانیش هەڵبژاردنی ئەنجوومەنی دامەزرێنەر (الجمعیە التاسیسیە) و ئەوی تریان دانانی دەستوور لە ڕێگای راپرسی گەلەوە (الاستفتاء الشعبی)، بۆ ئەمەش بریکاری تەنیا بۆ ئامادەکردنی پرۆژەی دەستوور دەدرێتە لیژنەیەکی پسپۆرو شارەزای بواری دەستووریی، دواتر دەخرێتە بەردەم راپرسی گەلەوە. بەپێی ئەم ڕێکارە بێت، گەل لەڕێگایڕاپرسییەوەڕاستەوخۆ دەستوور بۆ خۆی دادەنێت، کە سەرکەوتنی ئەمەش پشت بە دوو شت دەبەستێت، یەکەمیان شارەزایی و پسپۆڕی ویستی دیموکرتیخوازانەی ئەو لیژنەیەی دەبێتە بریکارداری گەل و دووەمیانڕاپرسیڕاستەوخۆی هۆشمەندانەیە. بۆ نموونە ئەمریکا ڕاستەخۆ لە دوایڕزگاربوونی ئەمەی پەیرەو کردووەو لە دوای شۆڕشی فەرەنسیشەوە، ئەم شێوازە ئاستێکی جیهانی وەرگرت. ئەوەی لە هەرێمی کوردستان دەکرێت لیژنەی ئامادەکردنی پرۆژەی دەستوور بریکاری کەمینەش نین، نەک بریکاری گەل، زۆر توانای مرۆیی لە شارەزاو پسپۆڕی تایبەت لە کوردستان هەنو پێویستە دەسەڵاتی کوردستانی پێداچوونەوە بە لیژنەی ئامادەکردنی پرۆژەی دەستووردا بکات و ئیعتبار بۆ ئەو هەموو مامۆستاو پسپۆڕ و شارەزایانەی سیڤییان لێوەرگرتن و دواتر لە بریتی ئەوان کادری حزبیی پێنج لایەنەکەی دەسەڵات، دانران نەک پسپۆرو شارەزا. چونکە لەسەر بنەمای تەوافقی سیاسی و بەرژەوەندی حزبی ڕێککەوتبوون. پێویستە بەسەر خەڵکی کوردستاندا تێپەڕنەبێت و تەوافقی سیاسیڕەت بکرێتەوەو بریکاریڕاستەقینەی گەل لەسەر بنەمای تواناسازی و پسپۆریو شارەزایی و ڕێزگرتن لە جیاوازی ئایدیۆلۆجی فرەیی کۆمەڵگای هەرێم پێکبهێنرێتەوە. هەروەها پێویستە ڕۆڵی جەماوەری دەنگدەر، کە بەهۆی گەندەڵی و نەبوونی حوکمرانی باش و بێمووچەیی لاواز بووە، ئاشت بکرێتەوەو گرفتەکانیان چارەسەر بکرێت.

ڕەخنەیەکی زۆر لەسەر ڕەشنووسی دەستوور لە پرسی دیاریکردنی سیسەتمی سیاسی و بەمەرجەعبوونی ئاین (دیاریکردنی بنەماکانی شەریعەی ئیسلام وەکو سەرچاوەی سەرەکی یاسادانان) هەبوو، بۆچوونی ئێوە چییە؟

ئەمە ململانێیەکی کۆنە و لە سەردەمی پێش هۆبز لۆک و رۆسۆوە هەبووە، هەرچەندە لەوکاتەدا شێوەی ململانێیەکە وەکو ئێستا نەبووە، بەڵام لە کۆتاییدا،ڕۆسۆ فەلسەفەی حوکمرانی لە تیۆری گریبەستی کۆمەڵایەتی داهێنا، کە پەیوەندی نێوان دوو گرووپی لە کۆمەڵگا (دەسەڵات و خەڵک) ڕێکخست و فەلسەفەی حوکمڕانی پەیوەست کرد بە مرۆڤەکانەوەو تا ئێستا ئەم فەلسەفەیە لە گۆڕانکاریدایەو لە ئەنجامدا دەرکەوت، لە دەرەوەی بیری مرۆڤ شتێکی تر بۆ حوکمرانی ناگونجێت. سەرباری گۆڕانکارییەکی زۆر، ئەم ململانێیەئێستا شێوەیەکی ئایدیۆلۆجی وەرگرتووەو لە نێوان دوو ڕەوتی جیاوازدایەو هەر مرۆڤە ململانێیەکە لە ژێر ناویعەلمانی و ئایینیدا بەڕێوە دەبات، کۆمەڵگای مرۆڤایەتی کۆشش دەکات، کار بە یاسادانراوەکان و هەموو داهێنانێک کە زادەی بیری مرۆڤایەتییە بکرێت و ڕەوڕەوەی مێژووی پێشکەوتووخوازیی بەرەو پێشەوە بەردەوام بێت. لەم قۆناغەشدا کە دوو حزبی بۆرژوازی نەتەوەیی کوردی حوکمڕانن، ئەگەر هەڵوێستیانڕوون و ئەرێنی نەبێت، لەم ڕووەوە بەرپرسیارێتیەکی مێژووییان دەکەوێتە ئەستۆ.

نووسینی دەستوور لەبەر رۆشنایی تێڕوانینی ئایدیۆلۆجیا یان ئاینێکی دیاریکراودا سەرکەوتن و دەسکەوتێکی گەورە نییە بۆ کەس، بەپێچەوانەوە پێویستە سەرکەوتنی دەستوور لە دەنگ و ڕەنگ و ویستی هەموو کۆمەڵگای هەرێمەوە تەماشا بکرێت، هەموو هاووڵاتییانی کوردستان بەجیاوازی نەتەوەیی و ئاینی و تایفییەوە، بە قەناعەت و بێ هیچ ترس و دوودڵییەک دەنگی پێبدەن و هەرێمی کوردستان بە نیشتمانی خۆیان بزانن و دڵنیابن ئەم دەستوورە بەبێ جیاوازی مافی هەمووان دەستەبەر دەکات. ئەو بۆچوونەی سەرەوە، لە مادەی 2ی دەستووری عێراقی لە ژێر کاریگەری ململانێی تایفەگەری ئاینی و تەوافقی سیاسی نێوان پێکهاتەی نەتەوەییەکاندا بۆ سفرکردنەوەی دەستوور و بێشوناسکردنی دەستوور نووسراوەتەوەو پێشەکییەکە بۆ ئەو ویلایەتە فەقیهەی کە ئێستا لە عێراقدا گەشەدەکات، لەمەش خراپتر مادەی 3ی دەستوورە کە تەواوی کۆمەڵگای عیراقی پابەندکردووە بە بەڵگەنامەکانی کۆمکاری عەرەبی و کردوویەتییە بەشێک لە جیهانی ئیسلامی. ئەمانە پەیوەندی بە بەرژەوەندی سیاسی چەند حزب و لایەنێکەوە هەیە و هیچ پەیوەندییەکی بە ئاین و نەتەوەو نیشتمانەوە نییە. ڕەنگە ئەم ئاراستە سیاسییە لەناو دەستووری عیراقیدا جێگای ببێنەوە، بەڵام ئەمە بۆ دەستووری هەرێمی کوردستان بارێکی گران دەبێت و ئاستەنگ و بەربەست لەبەردەم قۆناغی راگوزەری گۆرانکاری دیموکراسی و پێشکەونتخوازی و بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی نیشتمانی کوردستانیدا دروست دەکات، چونکە گەلی کوردستان ستراتیجی خۆی هەیە و تەواو جیاوازە لەوەی لە عێراق دەگوزەرێ. بۆ ئەمە باشترین بژاردەئەوەیە کە بوێرانە ڕێچکەی سیاسەت کردن لە هەرێمدا ڕاستبکرێتەوەو دەسەڵاتداران لە پێشکەوتن و گۆڕانکاری دیموکراسی نەترسن و گفتوگۆیەکی فراوان لە نێوان هەموو لایەنە سیاسییەکانی کوردستاندا بەڕێوەبچێت و ڕاستییەکان بۆ خەڵکیڕوون بکرێتەوەو کۆپی دەستووری وڵاتان بەسەر واقعی هەرێمدا نەسەپێنرێت.

پێویستە دەستووری هەرێمی کوردستان، دەستوورێکی عەلمانی مەدەنی دیموکراسی بێت و شوناس و ناوەرۆکێکی نیشتمانیی کوردستانێکی پێشکەوتووخوازانەلەخۆبگرێت. جارێکی تر دووپاتی دەکەمەوە کە ناکرێت بە تەوافقی سیاسی کە گەورەترین مەترسی لەپێش گشتگیری و پێشکەوتنخوازی دەستوور دادەنێت، دەستوور دابنرێت و پشت لە بەرژەوەندی گەل و نیشتمان بکرێت و دەستکەوتی حزبی و بەرژەوەندی دەرەکی بپارێزێت.

سەبارەت بە سیستەمی سیاسی هەرێمی کوردستان، تا ئێستا هیچ سیستەمێکی سیاسی وەکو جێگرەوە، بۆ سیستەمی پەرلەمانی نەخراوەتەڕوو، زۆرینە لەسەر سیستەمی کۆماری پەرلەمانی دیموکراتی وەکو لە پرۆژەی دەستووری هەرێمدا دانراوە، شتێکی دیکە نەخراوەتەڕوو. ئەمەش یەکێکە لەو سیستەمانەی لە زانستی سیاسی و لە ڕووی دەستوورییەوە بە دیموکراتیترین سیستەم دادەنرێت. هەرچەندە ئەم ناونیشانە بۆ سیستەمی سیاسی لە ڕووی هەڵویست و بڕیاری سیاسییەوە گرنگە، بەڵام، حیکمەت لە پابەندبوونە بە ناوەرۆکی جۆری سیستەمەکەوە.

 

 

بەشی یەکەم

سپۆت

دەستوورێکى عەلمانى دیموکراسى مەدەنى دەتوانێت تەواوى پێکهاتە جیاجیاکانى هەرێمى کوردستان لەسەر بنەماى هاووڵاتییبوون کۆبکاتەوە و تاکەکانى ئەو پێکهاتانە شوناسى کوردستانى بوون و ئینتیما بۆ ئەم نیشتمانە قبوڵ بکەن

بوونى دەستوور پەیوەندییە ناوچەیی و جیهانییەکانى هەرێمى کوردستان لەگەڵ دەرەوەدا ڕێکدەخات و لە سنورى پەیوەندى سەربازییەوە دەچێتە ئاستی سیاسى و دەستوورى، ڕێوشوێن بۆ دامەزراوەیی کردنى فەرمانڕەوایی لە هەرێمى کوردستان دادەنێت و دەبێتە هۆى سەقامگیرى سیاسى و جێگیرى دەسەڵاتە گشتییەکانى هەرێم.

هەرێمى کوردستان پێویستى بە بوونى دەستوورێکە پرەنسیپى دەوڵەتى مەدەنى دیموکراتى عەلمانى پەیڕەو بکات و لەو دەستوورەدا سیستەمى حوکمڕانى هەرێم دیارى بکات

پێویستە دەستوور دایکى ئەو یاسایانە بێت، کە کۆتایی بە مشەخۆرى و چاوچنۆکى چینى دەسەڵاتداران و سەرمایەدارە دواکەوتووەکانى هەرێم بێنێت، دەستێوەردانى حزبى لە ناو دامەزراوەکانى حکوومەتدا کۆتایی پێبهێنێت

لەم دیمانەیەدا بابا عەلى جبارى جیگری سکرتێری کۆمیتەی ناوەندی و ئەندامی مەکتەبی سیاسی حزبی شیوعى کوردستان، بۆچوونى خۆى لەبارەى نووسینەوەى دەستوورى هەرێمى کوردستان و هاوکات هەموارى دەستوورى عێراق دەخاتە ڕوو. باس لە گرنگى دەستوور بۆ هەرێمى کوردستان دەکات و هاوکات بەربەستەکانى بەردەمى ڕوون دەکاتەوە.

بەر لەوەى دەست بەوەڵامدانەوەى پرسیارەکان بکەم، پێویستە دووپاتى ئەو راستییە بۆ ڕاى گشتى بکەمەوە، کە هۆکارى سەرەکى دواکەوتنى دەستوورى هەرێمى کوردستان و نەبوونى تا ئێستا، بەبێ ویستى دەسەڵاتى پارتى و یەکێتى نەبووە و ئەوان بەرپرسیارێتى مێژوویی ئەم بۆشاییە دەستوورییە و ئەو پاشاگەردانى و قەیرانانەن کە لە ئەنجامى بۆشایی دەستوورییدا دروست بوون. پێویستە بەر لە هەموو شتێک هەردوو حزبى فەرمانڕەواى هەرێمى کوردستان، پارتى دیموکراتى کوردستان و یەکێتیى نیشتمانیى کوردستان و بەر لە دانانى دەستوور لەبەرانبەر گۆڕى شەهیدان و ئەنفالکراوەکان و بەرد و دارى ئەم نیشتمانەدا ڕابوەستن و داواى لێبوردن لە هەڵەبجەى شەهید و بادینان و گۆپتەپە و تەکێ سێوسێنان و داواى لێبوردن لە کەرکووک و شەنگال و خانەقین، لە کەسوکارى شەهیدان و ئەنفال و کیمیاباران و سەرجەم خەڵکى کوردستان بکەن. دان بەم بەرپرسیارێتییە مێژووییەیاندا بنێن، ئەگەرنا، چۆن لە ڕابردوودا هۆکارى نەبوون و دواکەوتنى بوونى دەستوور بوون ئێستایش هەمان مەترسى هەیە جارێکى دیکە ببنەوە هۆکارى نەبوون و دواکەوتنى ئەم دەسکەوتە گەورەیە بۆ گەلى کوردستان.

گرنگی دەستوور بۆ وڵاتان چییە؟

دەستوور وەکو لە پێناسەى خۆیدا هاتووە، دایکى یاساکانە و بەرزترین پلەبەندى یاسایی هەیە. لە هەر وڵاتێکدا، بنەما سەرەکییەکانى سیستەمى حوکمڕانی و شێوەى دەوڵەت و حکوومەت و دەسەڵاتە گشتییەکان دیارى دەکات و پەیوەندى نێوان ئەم دەسەڵاتانە لەگەڵ یەکترى و لەگەڵ هاووڵاتییاندا ڕێکدەخات. بەم پێیە بێت، دەستوور ئەو پێناسەیە بەخۆى دەدات کە پرەنسیپە گشتییەکانى یاسادانان و مافى دەسەڵاتداران و هاووڵاتییان لەیەک کاتدا دەستەبەر دەکات، ئەمەش لە کاتیکدا ڕاستە، دەستوەردان لە باوەڕى فیکرى و ئایینى هاووڵاتییدا نەکرێت و بەکردار پابەندبوون بە سەروەرى دەستوور و ڕێز لە پلەبەندى یاسایی بگیرێت و هۆشیارى کۆمەڵایەتى لەو ئاستەدا بێت هاووڵاتییان بوونى دەستوور بەپێویست بزانن.

هەروەها گرنگى دەستوور لەوەدایە، مافە سیاسى و یاسایی و ئابوورییەکانى تاک ڕوون دەکاتەوە و لە هەمان کاتدا ڕۆڵ و ئەرکى دەوڵەت، بۆ دروستکردنى هاوسەنگى لە نێوان بەرژەوەندى کۆمەڵگا و تاک ڕادەگرێ و لە کاتى بوونى دەستوورێکى مەدەنى و عەلمانى و دیموکراسیدا، یەکسانى و دادى کۆمەڵایەتى بەدی دێنێت.

• لەڕووى سیاسییەوە، دەستوور سروشتى دەوڵەت، کۆمارى بێت یان پاشایەتى و سیستەمى حوکمڕانى وڵات، پەرلەمانى بێت یان سەرۆکایەتى، سروشتى دەسەڵاتى دیموکراتى و دیکتاتۆرى و وردەکارییەکانى ئەو دەسەڵاتانە و پەیوەندییان لەگەڵ یەکترى و پەیوەندى هەریەکێکیان لەگەڵ دەستوور و هاووڵاتییاندا ڕێکدەخات.

• لە ڕووى مافەوە، دەستوور ئازادى ئاینى و سیاسى و مەدەنى و فیکرى و تەواوى مافەکانى تاک لە دەستوورێکى عەلمانى مەدەنى دیموکراسیدا دەستەبەر دەکات. 

• لە ڕووى یاساییەوە، دەستوور لە لوتکەى هەرەمى یاسایى دەوڵەتدایە و چوارچێوە بۆ یاسادانان دادەنێت و دەبێتە سەرچاوەى یاسادانان و ڕێگا لە دەرکردنى هەر یاسایەک دەگرێت لەگەڵ بنەماکانى دەستووردا ناکۆک بێت.

بەپێى ئەم تێڕوانینە بۆچى گرنگە هەرێمى کوردستان خاوەنى دەستوورى خۆی بێت؟

گرنگى دەستوور سەبارەت بە هەرێمى کوردستان، لە گرنگى دەستوور بۆ هەر وڵاتێکی دیکە کەمتر نییە و بگرە زیاترە، ئەم بابەتە تەنیا لەوەوە نابینرێت کە وەکو لایەنى شەکلى و تەنیا بوونى دەستوورێک مامەڵەى لەگەڵدا بکرێت، بەڵکو جگە لە گرنگى لایەنە دەستوورییەکەى، لە هەمان کاتدا، بابەتێکى سیاسی هەستیارە و پێشکەوتنى دۆزى گەلى کوردستان دەخاتە پێش چاوى جیهان و لە هەمان کاتدا دەبێتە لایەنێکى گەشى مێژووى سیاسى دەوڵەتى عێراق و بزووتنەوەى ڕزگاریخوازى کوردستانى و دیموکراسى لە عێراقدا بگرە لە ناوچەکەشدا دەچێتە قۆناغێکى پێشکەوتووەوە. دەستوورێکى عەلمانى دیموکراسى مەدەنى دەتوانێت تەواوى پێکهاتە جیاجیاکانى هەرێمى کوردستان لەسەر بنەماى هاووڵاتی بوون کۆبکاتەوە و تاکەکانى ئەو پێکهاتانە شوناسى کوردستانى بوون و ئینتیما بۆ ئەم نیشتمانە قبوڵ بکەن، بوونى دەستوور خزمەت بە ڕێکخستنەوەى دۆخى یاسایی و سیاسى دەکات و لەبریى حزب و کەس، دەستوور دەبێتە سەرچاوە و (مەرجەع)، ناوماڵى کوردستانی ڕێکدەخاتەوە و گۆڕانکارییەکى چلۆنایەتییە بۆ تێکۆشانى نیشتمانى و چینایەتی.

ئەمە جگە لەوەى بوونى دەستوور پەیوەندییە ناوچەیی و جیهانییەکانى هەرێمى کوردسان لەگەڵ دەرەوەدا ڕێکدەخات و لە سنورى پەیوەندى سەربازییەوە دەچێتە ئاستی سیاسى و دەستوورى. ڕێوشوێن بۆ دامەزراوەیی کردنى فەرمانڕەوایی لە هەرێمى کوردستان دادەنێت و دەبێتە هۆى سەقامگیرى سیاسى و جێگیرى دەسەڵاتە گشتییەکانى هەرێم. کە تا ئێستا ئەو دامەزراوانە لە ئەنجامى بەرژەوەندى و ململانێى حزبى و بەهۆى پاوانخوازى حزبییەوە ناجێگیرن.

هەرێمى کوردستان پێویستى بە چ جۆرە دەستوورێکە؟ بۆچوونى حزبی شیوعى کوردستان لەم ڕووەوە چییە؟

دەستوورى هەر وڵاتێک ڕەنگدانەوەى ئاستى هۆشیارى کۆمەڵایەتى و شوناسى فیکرى و ئایدیۆلۆجى دەسەڵات و پەیوەندى بەرهەمێنانى ئابوورى و هێزى کارى ئەو وڵاتەیە. ئەمە جگە لە کاریگەرى کەلتوورى گشتى کۆمەڵگا و فاکتەرى دەرەکى جیهانى و هەرێمایەتى و ڕێکخراو و ناوەندە جیهانییەکان، بەتایبەتى سندووقى دراوى نێودەوڵەتى کە لە رووى ئابوورییەوە ڕۆڵى نەرێنى لەسەر وەزعى یاسایی و دەستوورى وڵاتان دادەنێت.

هەرێمى کوردستان پێویستى بە بوونى دەستوورێکە پرەنسیپى دەوڵەتى مەدەنى دیموکراتى عەلمانى پەیڕەو بکات و لەو دەستوورەدا سیستەمى حوکمڕانى هەرێم دیارى بکات، کە سیستەمى کۆمارى پەرلەمانى دیموکراتى بێت و دەستاودەستکردنى ئاشتییانەى دەسەڵات و جێگیرى بۆ دەسەڵاتە گشتییەکان و سیستەمى پێشکەوتووخوازانەى هەڵبژاردن (سیستەمى نوێنەرایەتى ڕێژەیی) بۆ ئەنجوومەنەکان و پەرلەمان مسۆگەر بکات. دەستوورێک بێت، پاڵپشتى لە کۆمەڵگایەکى بەرهەمهێن بکات و بەبێ جیاوازى، خۆشگوزەرانى بۆ هاووڵاتییان فەراهەم بکات. دەستوور دایکى ئەو یاسایانە بێت، کە کۆتایی بە مشەخۆرى و چاوچنۆکى چینى دەسەڵاتداران و سەرمایەدارە دواکەوتووەکانى هەرێم بێنێت و دەستێوەردانى حزبى لە ناو دامەزراوەکانى حکوومەتدا کۆتایی پێبهێنێت.

ڕۆڵى پارتە سیاسییەکان بابەتێکى گرنگە و پێویستە دەستوور پاڵپشتى لە بوونى یاسایەکى پێشکەوتنخوازانەى پارتە سیاسییەکان بکات و ئەم ڕۆڵە پشتگوێ نەخرێت. وەکو موریس دوفیرجى دەڵێت، گەشەکردنى پارتە سیاسییەکان پەیوەستە بە گەشەى دیموکراسییەوە.

لە دەستوورى هەرێمدا دووپاتى کوردستانى بوونى ناوچە دابراوە کوردستانییەکان بکرێتەوە، ئەم ناوچانە کە ڕۆڵى سەرەکییان لە ڕاپرسیدا بۆ دەوڵەتى سەربەخۆیی کوردستان بینى و بەرزترین ڕێژەى دەنگدەر لەو ناوچانەدا دەنگیان بە بەڵێ بۆ سەربەخۆیی داوە. ئەم بابەتە قابیلى سازش نییە، لە دەستدانی خاک لە بەرانبەر بەدەستهێنانى دەستوور، هیچ بەهایەکى نییە و لەم حاڵەتەدا نەبوونى دەستوور لە بوونى باشترە، قەوارەی سیاسی هەرێم لاواز دەکات و گەل بێ هیوا دەکات.

بەو پێیەى عەلمانییەت زادەى بیرى مرۆڤایەتییە، حزبی شیوعى کوردستان کار بۆ بوونى دەستوورێکى عەلمانى دیموکراتى و مەدەنى دەکات، بەڵام ئەمە کۆتایی نییە. دەستوورى عەلمانى هەموو کات خۆشگوزەرانى و ئاسودەیی پێشکەش بە مرۆڤایەتى نەکردووە. عەلمانییەتى دەستوور ئامانج نییە، بەڵکو دەروازەیەکە بەرەو بیرى ئازاد و سەرەتاى هەنگاونانە بەرەو لابردنى ئەو کۆت و بەندانەى ئاستەنگ لەبەردەم کارکردن بە یاسا دانراوەکانى بەرهەمى فیکرى مرۆڤدا دادەنێن. تەنیا لە ناو دەستوورى عەلمانیدا دەتوانرێت درێژە بە ململانێ لە پێناو پرەنسیپى هاووڵاتییبوون و مەدەنی بوونى دەستوور و حکوومەتى باش و یەکسانى و دادپەروەرى کۆمەڵایەتى و بێلایەنى دەستوور بدرێت. ئەمە جگە لەوەى جۆرەکانى دەستوور لە ڕووى هەموارکردنەوە بۆ دەستوورى نەرم و دەستوورى رەق ( الدستور المرن و الدستور الجامد) و لە ڕووى ماوەى کارپێکردنى بۆ دەستوورى کاتى و دەستوورى هەمیشەیی (الدستور المۆقت والدستور الدائم)، دابەش دەکرێن. هەریەکە لەم جۆرانەش ڕۆڵ و کاریگەرى خۆى لەسەر ناوەڕۆکى دەستوور و پرۆسەى دیموکراسى و دەستاودەستکردنى دەسەڵات و هەموارى دەستوور هەیە و دەسەڵاتى سیاسى لە جیهانى سێدا، کامیان بۆ بەرژەوەندى خۆى گونجاو بێت پەیڕەوى دەکات.

 

- لە عودەکەی فەرید ئەتڕەشەوە گوێم بۆ موزیک کرایەوە

- دەرھێنان ژیانی داگیرکردووم

- ھەولێر شاری شارستانیەت و ھونەر و جوانیە

جەمال جەباری – شیڤان شێرزاد

یەکێک لە ھونەرمەندە ھەرە بەرچاوەکانی نێو بواری دەرھێنان و درامای سووریا، (موزانە ئەتڕەش)ـە، کە ساڵانێکە لە بواری دەرھێناندا خزمەت بە ھونەری سینەما دەکات، ھاوکات یەکێکە لە کچە میدیاکارە بە سەلیقەکانی وڵاتەکەی دا، ڕۆژانەش 5 پڕۆگرامی تەلەڤزیۆنی لە بارەی ھونەر و دنیای ڕاگەیاندن پێشکەش دەکات.

موزانە بەڕەچەڵەک سوورییە و نەوەی ھونەرمەندی گەورە (فەرید ئەتڕەش)ـە، لەو دیمانەی (ڕێگای کوردستان)ـیشدا ئاماژە بۆ گەورەیی بواری ھونەر و خۆشەویستی خۆی بۆ بواری دەرھێنان دەکات و لە بارەی سەردانەکەشی بۆ پایتەختی کوردستان دەڵێت: سرووشت و جوانیە دڵڕفێنەکەی ھەولێر ھەرگیز لە یاد و یادەوەریی مندا ون نابێت، خۆشەویستی خەڵکی ئەو شارەشم قەد بیر ناچێتەوە، کە ھێندە عاشقن بە ھونەر و ڕێزگرتن لە ھونەری ئێمەدا.

• چ یادەوەریییەکت لە میانی سەردانەکەت بۆ ھەولێر تۆمارکرد؟

بەر لەوەی بێمە کوردستان و بە چاوی خۆم ئاوەدانی و سەقامگیری پایتەختی کوردستان ببینم زۆرم لەو بارەیەوە خوێندبۆوە، بەڵام ئەوەی کە منی تووشی شۆک کرد ڕێزگرتن و خۆشەویستی ئەو خەڵکە ھونەردۆستەی کوردستان بوو، کە ھەرگیز لە یاد و یادەوەرییەکانی مندا ون نابێت، بە جۆرێک لە ماوەی مانەوەم لە ھەولێر، عەشقێکی گەورەم بەدی کرد بۆ ھونەری کوردی و ھونەری ئێمە، وەک ئەوەی بینیم خەڵکی ئەو شارە بە تامەزرۆییەوە لە ڕابردوو ڕوانیوویانەتە ھونەری ئێمە، بەتایبەتی بەرھەمە کۆنەکانی سووریا، لە یەکەمین دیداری نێودەوڵەتی ئەنیمێشنیش بە چاوی خۆم ھەموو ئەو جوانیانەم بینی، کە لە دوورەوە گوێبیست دەبووم، بۆیە پێناسەی من بۆ ھەولێرئەوەیە، کە ھەولێر شاری شارستانیەت و ھونەر و جوانیە.

• ھونەری فەرید ئەتڕەش چ ڕەنگدانەوەیەکی لەسەر ژیانی تۆ ھەیە؟

بێگومان نەک تەنیا من، بگرە تەواوی خانەوادەکەمان لە ھونەریی ئەوەوە فێری ئەلف و بێ موزیک و گۆرانی و کاری دەرھێنان بووین، ھەر ئەویش بوو دەرگاکانی بۆ ئێمە کردەوە، کە بە زنجیرە خۆمان بخزێنینە نێو دنیای بێگەردی ھونەرەوە، ئەوەتانێ من و (محەمەد ئەدیب) وەک نەوەیەکی ئەو زاتە ڕێچکەی ئەومان گرتووە و دەمانەوێت لە ڕێگەی بەرھەمە ھونەرییەکانمانەوە ناوی ئەو کەڵە ھونەرمەندە بە زیندوویی بھێڵینەوە، ھەرچەندە ئەو لە مێژووی ھونەری عەرەبدا ھەرگیز ون نابێت، چونکە شاکارەکانی ڕابردووی بوونەتە پێگەیەک بۆ ناساندنی ھونەر لە وڵاتەکەمان و سۆزی عودەکەی ئەویش لە گوێچگەی ھەموواندا دەزرینگێتەوە.

• بۆچی دنیای دەرھێنانت ھەڵبژارد؟

لام وایە، لەو بوارەدا تواناکانی خۆم بینیووەتەوە، بەجۆرێک کە عەشقی گەورەم بۆ بوارەکە وای لێکردم کە دنیای سینەما و دراما لە سووریا لەسەر دەستی من نوێگەرییەک بەخۆیەوە ببینێ، چونکە بڕوام وایە، ئێمەی گەنج دەتوانین داھێنان لەو بوارە بکەین و ڕۆژانە بیرۆکەی نوێ دابڕێژین بۆ سەرکەوتنی سینەمای ئەو وڵاتە، ئەگەرچی ئێستا بە بارودۆخێکی سەخت تێدەپەڕێ بەھۆی جەنگ و پەلاماردانی وڵاتان و قەیرانی سەختی ناوچەکە، بەڵام پێموایە نابێ ھەرگیز لەژێر ھیچ فشارێکدا ھونەر لە پایەکانی خۆی بکەوێت.

• چی لە عودەکەی فەرید فێربووی؟

وەک ئاماژەم بۆ کرد، سۆز و چریکەی بولبوولی عودەکەی ھونەرمەندی گەورە (فەرید ئەتڕەش)، لە گوێچکەی ھەموواندا دەزرینگێتەوە، ھەمیشەش بە تامەزرۆییەوە پەنجە لەسەر ۆتەری عودەکەم دادەنێم و بە ھێمنی پارچە موزیکێک بۆ خاڵی بوونەوەی ڕۆحم دەژەنم، کە ھەست و ئارامیەکی زۆرم پێدەبەخشێت و بەرەو دنیای ئەفسوناوی موزیکم دەبات، کە ژیان لە بەرچاوی ھەمووان جوانتر دەکات.

• ئەی چی وا لێکردی ببیت بە پێشکەشکار لە کاتێدا تۆ دەرھێنەری سینەماییت؟

کاری ڕاگەیاندن حەز و ئاواتێکی منداڵیم بوو، تەنانەت شەوان خەونم بەو ڕۆژانەوە دەبینی، کە ڕۆژگار ڕێگەم بدات، بە پڕۆگرامێکی تەلەڤزیۆنی خزمەت بە بواری ھونەر بکەم، سوپاس بۆ خوا کە ئەو خەونەم ھاتەدی و نەک پڕۆگرامێک، بەڵکو ئێستا خاوەنی 5 پڕۆگرامی ڕۆژانەم، کە تایبەتن بە داھێنانی ھونەری و جمووجۆڵە ھونەرییەکانی سووریا، ھاوکات پڕۆگرامێکی بەیانیانم ھەیە بۆ خستنە ڕووی نوێترین ڕووداوی ڕۆژ لە کەناڵێکی وڵاتەکەم، ماوەی 15 ساڵیشە لە نێو میدیادا ڕۆڵێکی کاریگەر دەبینم لە پێشکەش کردنی پڕۆگرام و ناساندنی ھونەری سووریا بە گەلانی جیھان.

• مەرجە دەرھێنەر لە ڕێگەی ئاکادیمیاوە دەست بۆ کاری دەرھێنان ببات؟

وەڵامی ئەو پرسیارە لە دوو ڕوانگەوە دەدرێتەوە، جارێکیان وەک ئەوەی پێویستیەکە کە دەرھێنەر لە ڕێگەی ئەکادیمیاوە شارەزای خۆی و پسپۆری خۆی بەکاربھێنێت بۆ داھێنان لە بوارەکە، ھەندێ جاریش ئەزموون ڕۆڵ دەبینێت لە سەرکەوتنی دەرھێنەردا، بەو پێیەی تەمەنێکی بە کاری نواندن و دەرھێنان بەخشیووە، وەک خۆشم بە زەروورەتێکی دەزانم، کە ھونەرمەند دەبێت لە ڕێگەی زانستەوە کاری دەرھێنان پێشکەش بکات، وەک ئەوەی من لە ڕێگەی فێرگە زانستیەکانەوە توانیم دەست بۆ کاری دەرھێنان ببەم.

• دەگوترێت جگە لە کاری دەرھێنان و کاری میدیایی سەرگەرمی کارێکی بازرگانی ئەوەیان تا چەند ڕاستە؟

بەڵێ، من و (ئەدیب) کۆمپانیایەکی ھونەری بەڕێودەبەین و کاریشمان تایبەتە بە بواری ئەنیمێشن، چونکە ھونەرێکی نوێیە و خواستێکی زۆری لەسەر لەلایەن ھونەرمەندانی بواری دەرھێنانەوە و زۆربەی قوتابیانی بەشی سینەماش دەیانەوێ لەو ھونەرە تێبگەن و تواناکانیان لەو بوارە تاقی بکەنەوە.

• لە ھیچ بەرھەمێکی سینەمایی دا ڕۆڵت بینیووە؟

نەخێر، چونکە کاری من دەرھێنانە، بەڵام ھەندێک جار حەزەکانم باڵاتر دەبن بۆ بواری نواندن، ئەگەرچی تا ئێستا بەشداریم لە ھیچ کارێکی درامی و سینەمایی دا نەکردووە، بەڵام ئەگەر بەرھەمێک سیناریۆکەیم بەدڵ بێت و ڕۆڵەکە لەگەڵ کەسایەتی مندا بگونجێت، بێگومان قبووڵی دەکەم و ڕۆڵەکە بەرجەستە دەکەم.

• چی وای لێکردی بە جلی کوردییەوە دەرکەویت؟

قارەمانێتی و بوێری خەڵکی کوردستان وای لێکردم، بە عەشقەوە جلی کوردی بپۆشم، ھاوکات خۆشەویستی و وەفاداری خەڵکی ھەولێر منی تووشی شۆک کرد و بەڵێنیش دەدەم، کە ھەرگیز ئەو وەفایە جوانە لە ھزری مندا نەسڕێتەوە و بەردەوامیش لە ھەوڵدابم بۆ دروستکردنی پردی پێوەندی ھونەری لە نێوان سینەمای ھەولێر و وڵاتەکەمدا، نەک تەنیا لە بواری سینەما، بەڵکو لە بوارەکانی دیکەشدا پێوەندییەکی پتەو دروست دەکەم تا بتوانین ھونەری ھەردوولا تێکەڵ بە یەکتر بکەین.

 

 

 

شوان محەمەد ئەندامی كۆمیتەی ناوەندی حزبی شیوعی كوردستان، لە دیدارێكی تایبەتی (ڕێگای كوردستان) ئاماژە بۆ ئەوە دەكات كە هەردووك نوخبە سیاسییە دەسەڵاتدارەكانی عێراق و هەرێم خاوەنی یەك فایلی ڕەشن لە خراپەكاری، بە كەوتنی هەر یەك لە حكوومەتەكان لە عێراق و هەرێمی كوردستان چارەنووسی ئەوی تریش دەكەوێتە مەترسی. دەشڵێت: لە كوردستان شتێك نییە بەناوی قەیرانی دارایی، بەڵكو ئەوەی هەیە قەیرانی حوكمڕانییە.

ڕێگای كوردستان- تایبەت

حکوومەتی هەرێم ئامادەیی دەربڕیوە بەهەموو شێوەیەک هاوکاری دەسەڵاتدارانی عێراق بکات بۆ دەربازبوون لەو بارودوخەی تێیکەوتووە، پێتان وایە ئەم هاوکارییە لەبەرژەوەندى کام لایە؟

ڕەهەندی یەكەم : پێویستە بگەڕێینەوە بۆ پێكهێنەرانی هەردووك حكوومەتەكە، ئایا پێكهێنەرانی هەردووك حكوومەت لە كام دەستەبژێری سیاسیین و دووری و نزیكی ئەم دوو نوخبە سیاسییە لە یەكتری تا كوێیە؟ هۆكار چییە پێكهێنەرە سەرەكییەكانی حكوومەتی هەرێم پشتگیری مانەوەی كابینەی حكوومەتی ئێستای عێراقن، لە كاتێكدا تەواوی خەڵك لە باشوری عێراق دژی هەموو كوتلە سیاسییە گەندەڵەكان كە پشتگیری حكوومەتی عێراق دەكەن لەسەر شەقامن و داوای گۆڕانكاری ڕیشەیی دەكەن، بەبڕوای من پێكهێنەرانی ئێستای حكوومەتی هەرێم بەتایبەت پارتی و یەكیتی كە بەدرێژایی 28 ساڵە دەستیان بەسەر دەسەڵات داگرتووە، تێوەگلاوی دەیان دۆسیەی گەندەڵین لە بەتاڵان بردنی سەروەت و سامانی خەڵكی كوردستان جگە لە دۆسییەكانی كوشتنی ڕۆژنامەنووس و شەڕی ناوخۆ و چەندین كاری تری هاوشێوەی كوتلە دەستڕۆیشتوو و حوكمڕانەكانی تری باشور و ناوەڕاستی عێراق كە ئەوانیش لەدوای 2003 و ڕووخانی ڕژێمی سەدام تێوەگلاوی دەیان دۆسیەی گەندەڵی و بەتاڵانبردن و ڕەشەكوژی و تاوانی جۆراو جۆرن و 15 ساڵە ڕاستەوخۆ و ناڕاستەوخۆ حوكم دەكەن، دەتوانین بڵێین هەردووك نوخبە سیاسییە دەسەڵاتدارەكانی عێراق و هەرێم خاوەنی یەك فایلی ڕەشن لە خراپەكاری، بە كەوتنی هەر یەك لە حكوومەتەكان لە عێراق و هەرێمی كوردستان چارەنووسی ئەوی تریش دەكەوێتە مەترسی، هەروەك چۆن سەرباری دابەشبوونی ئەم دەسەڵاتدارانە لە هەردووك حكوومەت بەسەر دووبەرەی دژبەیەكی هەرێمایەتی و نێودەوڵەتی كە ئەمریكا و ئێرانن، بەڵام بۆ مانەوەی حكوومەتێكی بكوژ و گەندەڵی وەک حكوومەتەكەی عادل عەبدولمەهدی یەك واژۆ دەكەن و لەپشتی دەوەستن، تەنانەت یەكێتی و پارتی پرس بە گۆڕانیش ناكەن بۆ واژوكردنی مانەوەی حكوومەتی ئێستای عێراق كە گۆڕان شەریك و پێكهێنەری كابینەی نۆیەمە لەگەڵ هەردووكیان، بابەتەكە ڕوونە گەندەڵەكان هەوڵی مانەوەی یەكتردەدەن لە هەر بارودۆخێكدابن. بەبڕوای من لەوە زیاتر نییە، چونكە كە بابەتەكە پرسی نەتەوەیی بێت پاڵپشتیكردنی حكوومەتەكەی عادل عەبدولمەهدی كەوا وێنای دەكەن بۆ پرسی كورد كەسێكی باشە، هەر ئەو كوتلە عەرەبییانەی ئێستا پشتگیری مانەوەی حكوومەتەكەی مەهدی دەكەن لەو كوتلانەن كە لەپەرلەمان پشتگیری هەموارکردنەوە دەستوور دەكەن كە بۆ پرسی نەتەوەی كورد گومانی زۆر هەڵدەگرێ و حكوومەتەكەی عادل عەبدولمەهدیش وەك چارەسەركردنی گرفتە بنەڕەتییەكان لەو هەموارکردنەوەیە دەڕوانێ‌ و هەر ئەو كوتلە پەرلەمانییە دەسەڵاتدارانەن خەڵكی خۆیان دەنێرنە ناو خۆپیشاندەران و دروشمی هەموارکردنەوەی دەستوور وەك داوای خۆپیشاندەران بەرز دەكەنەوە، ئەگینا ڕوونە خۆپیشاندەرە ناڕازییەكان داوای نان و كار و ئازادی و حكوومەتێكی دوور لە بەشبەشێنەی حزبی دەكەن. بۆیە كە حكوومەتی هەرێم لە خەمی پرسی نەتەوەییدا بووایە هەرگیز ڕازی نەدەبوو بە مانەوەی حكوومەتێك كە خواستی كوتلە شیعییەكان دژی دۆزی كورد وەك چارەسەر دەبینێ و پشتگیری مانەوەیان دەكرد، بەڵكو هەوڵی گۆڕینیان دەدا.

ڕەهەندی دووەم: ئەوەی وا دەكات دەسەڵاتدارانی كورد پشتگیری مانەوەی حكوومەتی عادل عەبدولمەهدی بكەن، هەمان ئەو هۆكارانەی كە ئێستا لە باشوری عێراق خەڵكی هەژاری هێناوەتە سەر شەقامەكان لە بێكاری و ناعەدالەتی و هەژاری و كەمی خزمەتگوزاری و دەستگرتن بەسەر داهات لەلایەن نوخبەیەكی حوكمڕان، هەمان هۆكاریش لە هەرێمی كوردستان هەیە، بۆیە ترسی دەسەڵاتدارانی كورد لەوەیە كە خۆپیشاندانەكانی خوارووی عێراق ببنە هۆی دەستلەكاركێشانەوەی كابینەكەی عەبدولمەهدی سەرەتایەك دەبێت بۆ ئاوابوونی خۆری كوتلە حوكمڕانەكانی ئێستا و ئەوەش دەبێتە هۆی سەرهەڵدانی خۆپیشاندان لە كوردستان و خەڵك داوای گۆڕانكاری دەكەن و داوای جێهێشتنی دەسەڵاتداران و مافەكانیان دەكەن، هەروەك چۆن دەسەڵاتدارانی هەرێم نەیانشاردۆتەوە كە هەر گۆڕانكارییەك لە بەغدا ڕووبدات كاریگەری بۆ سەر دۆخی هەرێمی كوردستانیش دەبێت، ئەمەش مەترسی لەسەر دەسەڵاتی ئێستای هەرێمی كوردستان دەبێت و لە بەرژەوەندیاندا نییە.

حكومەتى عێراق توانای ئەوەی هەیە عێراقێکی پڕ لە گەندەڵی و هەژاری بە دۆخێکی ئاسایی بگەیەنێەوە؟

بەبڕوای من نەخێر، چونكە حكوومەتەكەی عادل عەبدولمەهدی سەرباری ئەوەی خۆی تەكنۆكرات و بێلایەن نیشان دەدات، بەڵام نابێ بیرمان بچێت بە تەوافقی زۆربەی ئەو كوتلە سیاسییانە لەدایك بوو كە تێوەگلاوی دۆسیەی گەندەڵین و حكوومەتەكەی عادل عەبدولمەهدی هەر هەنگاوێك بنێت دژی دۆسییەکانی گەندەڵی، لەلایەن ئەو كوتلانەوە ڕووبەڕووی وەرگرتنەوەی متمانە دەبێت لە ڕێگەی پەرلەمان و پێناچێت عەبدولمەهدیش خۆی تووشی واقعێكی وابكات، سەرباری هەندێك هەوڵی بچووك بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی گەندەڵی، بەڵام لە دۆسیە گەندەڵییە گەورەكان لەنموونەی بەتاڵانبردنی نەوت و سپیكردنەوەی پارە و گرێبەستە سەربازییەكان و دەیانی تر كە كوتلە گەورەكانی لە پشتن تا ئێستا نەیتوانیوە هەنگاوی سەرەتاییش بنێت‌، هەر ئەو بێ ئومێدیەیە وایكردووە شەقامی عێراقی داوای سەردەمێكی تازە و حوكمڕانییەكی تازە بكەن.

وەکو حزبی شیوعی کوردستان، چۆن دەڕواننە پەیوەندییەکانی عێراق و هەرێم؟

سەبارەت بە پەیوەندییەكانی هەرێم و بەغدا لە دەستووری عێراقدا دیاری كراوە لەسەر هەموو ئاستەكان و دەستووریش پەسندكراوی خواستی هەموو عێراقییەكانە، دەسەڵاتدارانی هەرێمی كوردستان هیچ سەردەمێك لە پڕكردنەوەی پۆستە سیادییەكانی عێراق و هەموو كابینە وەزارییەكانی عێراق كە لەسەر ئاستی هەرێم پشكی شێریان بردووە هەمیشە پۆستەكانیان پڕكردۆتەوە، هیچ ڕۆژێك كە پرسی نەتەوەی كوردیش پێویستی بە كشانەوە بووبێت وەك كارتی فشار نەكشاونەتەوە كە شەقامی كوردستانیش داوای كردبێت، چونكە بەرژەوەندی حزبییان وایخواستووە، ئەوەی نە حكوومەتی مەركەزی پابەندی بووە كە كوتلە گەورەكانی حوكمڕان لە باشوری عێراق بەردەوام زۆرینەی حكوومەتیان پێكهێناوە تێوەگلاوی گەندەڵین و نە حكوومەتی هەرێمیش كە زۆرینەی پارتی و یەكیتی پێكهێنەرین پابەندی بوون، ئەو مادانەن كە زیاتر پەیوەندییان بە داهات و نەوت و گازەوە هەیە، چونكە پابەندبوون بەو مادانەی دەستوور لە بەرژەوەندی گەلانی عێراقە بە هەموو پێكهاتەكان و دژی خواستی كوتلە دەسەڵاتدارەكانە هەم لە عێراق و هەم لە هەرێمی كوردستان، هەربۆیە حزبە دەسەڵاتدارەكان لە هەردووك حكوومەت لە پێناو خواستەكانی خۆیان هەمیشە هەردوولا دەستووریان پێشێلكردووە، چونكە دەستوور ڕێگری دەكات لە زاڵبوونی حزب بەسەر حكوومەت و گەندەڵی و ناعەدالەتی، ئەوەش لە بەرژەوەندی هیچ كامێكیان نییە، هەمیشەش لە میدیا وایان نیشانداوە كە هەردووك حكوومەت خیلافیان هەیە تا شەقام ڕازی بكەن بەو پاساوانەی دەیانهێننەوە، بەڵام لە واقیعدا هیچ كات ئەم دوو نوخبە سیاسییە دەسڵاتدارە دژ بەیەك نەبوون و بێ پەیوەندی نەبوون لەگەڵ یەكتری نە پێش ڕیفراندۆم و نە دوای ڕیفراندۆم، چونكە ئەوان خاوەنی یەك بەرژەوەندین ئەویش كەڵەكەكردنی سامانە.

پێت وایە ئەگەر هەرێم و عێراق لەسەر بودجە و مووچە ڕێکنەکەون، قەیرانی دارایی ڕوو لەهەرێم دەکاتەوە؟

ئەوەی ئێمە بەردەوام گوتوومانە و دەیڵێینەوە ئەوەیە كە لە كوردستان شتێك نییە بەناوی قەیرانی دارایی، بەڵكو ئەوەی هەیە قەیرانی حوكمڕانییە لە هەرێم و قەیرانی بوونی حكوومەتێكی بێ دەسەڵاتە بەرانبەر بە دەسەڵاتی دوو حزب، قەیرانی عەقڵیەتی بەڕێوەبردنە ئەگینا بە كام لۆژیكی ئابووری و ئیداری هەرێمێكی پێنج ملیۆن كەسی خاوەنی هەناردەی 700 هەزار بەرمیل نەوت بێت لە ڕۆژێك و پێنج دەروازەی گومرگی یاسایی نێودەوڵەتی هەبێت و هەناردەی گاز بكات و خاوەنی دوو فڕۆكەخانە و ملیاران دینار داهاتی ناوخۆبێت، لە مانگێكدا نەتوانێت مووچەی فەرمانبەرانی بدات، ئایە دەچێتە كام عەقڵەوە؟ بەدڵنیاییەوە كە حكوومەتێكی دوور لە هەیمەنەی حزب و بنەماڵە و شەفاف و تەكنۆكرات هەبێت دوور لە گەندەڵی ئێمە پێویستمان بە بەغدا نییە، بەڵام بەغدا ئێستا بیانووە بەدەست دەسەڵاتدارانی هەرێم بۆ درێژەدان بە گەندەڵییەكانیان، تاكو كە سبەی نەوتیشیان نەنارد بۆ بەغدا بڵێن بەغدا لەگەڵمان ڕێكناكەوێت و بۆیە درێژە دەدەن بە سیاسەتی پاشەكەوتی مووچە و سەركوتكردنی فەرمانبەران وەك لە ڕابردوو كردیان كە ئێمە هیوادارین پێكبێن تا مووچەی خەڵكی هەژار نەبڕێت و بە واقعی ڕێكبكەون چونكە حكوومەتی هەرێم لە ساڵانی 2015 و 2018یش ڕێكکەوتنی لەگەڵ حكوومەتی عێراق واژۆكرد، بەڵام لە ئەرزی واقع پابەندی نەبووە و دواجار خەڵك بە برسیەتی باجەكەی داوە، هیوادارین ئەمجارە سینارێوی وا دووبارە نەكرێتەوە.

ئەم کابینەی حکوومەتی هەرێمی كوردستان چۆن هەڵدەسەنگێنن؟

ئێمە هەر لەسەرەتاوە ئۆپۆزسیۆنی خۆمان ڕاگەیاند، چونكە پێمان وایە بەرنامەی ئابووری ئەم حكوومەتە لەگەڵ تێڕوانینی ئێمە ناگونجێ كە پشتی بەستووە بەپلانی بانكی نێودەوڵەتی كە پشتی بە تایبەتكردنی كەرتەكان بەستووە، سەرباری تێبینی تری سیاسییمان، بەڵام كە سەیربكەین ئەم كابینە هیچی باشتری نەكردووە لەماوەی پێكهێنانی تا ئێستا كە وابكات هەمووان هەست بە گەشبینی بكەین، بۆنموونە پاشەكەوتی سێ مووچەی فەرمانبەران بەردەوامە، بۆ ئەمساڵ مانگەكانی 10 و 11و 12 نادرێن، چونكە ساڵ تەواو دەبێت، هەرچەندە من پێم وانییە ئەوە پاشەكەوتیش بێت بەڵكو كەڵەگای سیاسییە بەسەر فەرمانبەرانەوە، چونكە پاشەكەوت بە ڕێژەیە و لەدۆخێكی خراپی دارایی یان جەنگ دەكرێت و پاشەكەوتەكەش دەخرێتە سەر ژمارە حسابی، بەڵام لە هەرێم و بەتایبەت ئێستا نە ئەو هەلومەرجە هەیە نە ئەو هەنگاوە یاسایی و ئیدارییەكانی پاشەكەوت هەیە. كارەبا پێنج كاتژمێرە لە 24 كاتژمێردا و ئەویش لەكاتی خەودا لە شەو هەیە، سوتەمەنی نییە و كە هەشبێ گرانە، هەژاری و بێكاری و كۆچ و خۆكوشتن و جیابوونەوە و تاوان و گەندەڵی و بەرتەسكردنەوەی ئازادی ڕۆژنامەوانی كە زیادی نەكردبێ كەمی نەكردووە، ئیدی ئەوانە واقعن و هەڵبەستراو و وتاری پۆپۆلیستی نین، جگە لەوەی حكوومەت نەیتوانیوە داهاتەكان بگەڕێنێتەوە بۆ خەزێنەی حكوومەت، تاكە ئیشێك ئەم حكوومەتە كردبێتی، زیادكردنی دەوامی فەرمانبەرانە ئەویش نادادپەروەرییە، چونكە ئێستا مانگی 11یە، بەڵام مووچەی مانگی هەشت دراوە، كەوابێت كە مامۆستابیت ئێستا دەبێت لە پشوودابیت نەك دەوام بكەیت، چونكە ئەرك بەرانبەر مافە، ئێستا فەرمانبەران ئەرك جێبەجێدەكەن بێ ئەوەی مافیان پێ بدرێت لەكاتی خۆیدا.

 

 

لەم دیمانەیەدا، داناى سەعید سۆفى ئەندامى خوولى پێشووترى پەرلەمانى کوردستان و چاودێرى سیاسی، باس لە گرنگى و ڕۆڵى دەستوور لە یەکلاییکردنەوەى پرسە چارەنووسسازەکان دەکات، هاوکات ئاماژە ڕەشنووسی دەستوورى هەرێم و سیستەمى سیاسی وڵات لە دەستووردا دەکات، پەیوەندى نێوان ڕەشنووسی دەستوورى هەرێم و هەموارکردنەوەی دەستوورى عێراق ڕوون دەکاتەوە.

سازدانى: ئاودێر نەسرەدین

گرنگى دەستوور بۆ وڵاتان لە چیدایە، ئایا هەرێمى کوردستان پێویستى بە دەستوور هەیە؟

دەستوور هەم وەکو سەرچاوەى یاساکانى وڵاتە، هەم زۆرجاریش بە چەتری یاساکان ناودەبرێت، ئەمە جگە لەوەى دەستوور جۆرێک لە سەقامگیرى بە دامودەزگاکانى وڵات دەبەخشێت، دەستور شەرعیەت لە ئیرادەى جەماوەر وەردەگرێت، ئەمەش وای کردووە هەموو ئەو دامودەزگایانەى لەڕێگەى دەستوورەوە دامەزراون، دەسەڵاتەکانیان هەر لەوێوە ڕێکخرابێت، لە حاڵەتى نائاسایی و شەڕ و حاڵەتى گواستنەوەدا، دەستوور دەبێتە (مەرجەع)، هەمیشە دەستوور ببێتە مەرجەع باشترە کە شەرعیەتى لە هاووڵاتییان وەرگرتووە وەک ئەوەى کەسێک یاخود هێزێکى سیاسی یان دەزگایەک مەرجەع بێت، چونکە لە حاڵەتى دووەمدا هەموو کاتێک دەرفەتى جۆرێک لە لایەنگیرى یاخود دەستێوەردانى سیاسی بوونى دەبێت، بە پێچەوانەوە دەستوور بوار بۆ ئەوە ناهێڵێتەوە، ئەگەر هەموو ئەو گرنگى و بایەخانەى کە باس کران بۆ وڵاتان پێویست بن، بۆ هەرێمى کوردستان زەرورەتن، چونکە ئێمە لە هەرێمى کوردستان کۆمەڵێک دامودەزگامان هەیە تا ئێستا سەقامگیر نین، کۆدەنگى سیاسییان لەسەر نییە، هەروەها بە تەواوى یەکلایی نەبوونەتەوە، بۆ نموونە سەرۆکایەتى هەرێم، سیستەمى سیاسی هەرێم، (پەرلەمانییە یاخود سەرۆکایەتى)، ئەگەر دەستوور هەبێت، بەشێوەیەکى بنچینەیی سەرجەم ئەمانە یەکلایی دەکرێنەوە، لە بوونى دەستووردا پێویست ناکات بیر لەوە بکەینەوە دەسەڵاتەکانى هەرێم تا کوێ دەچن، پەیوەندی نێوان دەسەڵاتى یاسادانان و جێبەجێکردن چیین، کێ مەرجەعى پرسە چارەنووسسازەکانە، دەستوور سەقامگیرى بە دۆخى سیاسی و دامودەزگاکانى هەرێم دەبەخشێت کە لە بنەڕەتدا سەقامگیرى سیاسی و دامودەزگایی کەمە، بۆیە دەستوور ئەم پرسانە یەکلایی دەکاتەوە، لە هەمووشی گرنگتر جێکردنەوەى کۆمەڵێک پرەنسیپە کە قابیلى دەستکارى نین، لەناو پەرلەمان یاخود لەناو گەمەى سیاسی، بۆ نموونە ئەگەر لە دەستوور پرسی ماف و ئازادییەکان چەسپێنرا، هەر زۆرینەیەک بێتە پەرلەمان یاخود هەر زۆرینەیەک دەسەڵاتى حکوومەت بگرێتە دەست، ناتوانێت یارى بەو پرەنسیپانە بکات، ڕەنگە کۆمەڵێک ڕێوشوێن دەستنیشان بکات، بەڵام هیچکات ناتوانێت دەستکارى بنچینەییان بکات، لەم ناوچەیە ئاڵوگۆڕی سیاسی ڕوودەدات، شەڕ و ئاژاوە زۆرە، ناکۆکى نێوان حزبە سیاسییەکان و ململانێ و توندوتیژى لە هەرێمى کوردستان بوونى هەیە، ئەگەر ئەو دەستوورەى کە دادەنرێت ڕێزى لێ بگیرێت کە ئەوە گرنگترین شتە، هەنگاوێکی باش دەبێت بە ئاڕاستەى سەقامگیرى، لەوەش گرنگتر پێویستە دەستوور ڕەنگدانەوەى ئیرادەى هاووڵاتییان بێت، ئەو ڕەشنووسەى کە ئامادە دەکرێت نابێت تەنیا ئیرادەی زۆرینەیەکى سیاسی یاخود ئیتیفاقییەکى سیاسی بێت، زۆر گرنگە کۆدەنگى سیاسی و جەماوەرى لەسەر بکرێت.

دابەشکردنى ئەندامانى نووسینەوەى دەستوور بەسەر بەشێک لە حزبە سیاسییە دەسەڵاتدارەکان تا چەند دەستوور لەم ڕێڕەوە لادەدات کە باست کرد، ئایا ئەم دابەشکرییە هەنگاوێکى ڕاست و زانستییانەیە؟

ئەو لایەنانەى کە لەناو پەرلەمان و لە دەرەوەى پەرلەمانن کەم تا زۆر جۆرێک لە ڕەنگدانەوەى ئیرادەى سیاسییە لە هەرێمى کوردستان، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا خەڵکانێکى زۆر هەن کە نوێنەراییەتیان لە دامەزراوەکانى هەرێم نییە، بۆیە گرنگە کەس بێبەش نەکرێت لە نووسینەوەى دەستوور، من پێم وایە زۆر چین و توێژ هەن کە لەوانەیە نوێنەرایەتییان لەو لیژنەیە نەبێت، بۆیە گرنگە ئەگەر نوێنەرایەتیشیان نەبێت، ڕەچاوى دۆخى ئەوان بکرێت، چونکە دواجار کوا دەستوورێک رەنگدانەوەى تەواوى ئیرادەى هاووڵاتییان بێت، کوا دەستوورێک بە سەدا پەنجا و یەک پەسەند بکرێت، لە حاڵەتى دووەمدا دەستوورەکە ناتوانێت ئەو ڕۆڵە ببینێت کە هەموو دەستوورێک دەیبینێت، چونکە ئەگەر زۆرینەى هاووڵاتییان دەنگیان لەسەر نەدابێت، ڕێزى ناگرن و بەدەستورى خۆیانى نازانن، بۆیە پێویستە دەستوور بە جۆرێک لە پڕۆسەى ڕاوێژکارییدا تێپەڕێت.

هەرێمى کوردستان پێویستى بە چ جۆرە دەستوورێک، یاخود چ جۆرە سیستەمێکى بەڕێوەبردن هەیە؟

بێگۆمان هەرێمى کوردستان دەستوورێکى مۆدێرنی پێویستە، دەستوورێک کە بەڕوونى دەسەڵاتەکانى جیا کردبێتەوە، پرسی مەرجەعیەت یەکلایی کرابێتەوە، دەستوورێک ماف و ئازادییەکانى هاووڵاتییان، پرەنسیپە مرۆییەکان لەبەرچاو بگرێت، دەستوورێک کە بەڕوونى دابەشکردنى دەسەڵاتەکانى تێدا یەکلایی کرابنەوە.

لەسەروبەندى نووسینەوەى دەستووردا، پێش ئەوەى لیژنەکە کارەکانى ڕاگرێت، ڕەخنەیەکى زۆر لە ڕەشنووسەکە هەبوو بەوەى ئاین کراوە بە مەرجەع؟ ئەوە ڕەخنەیەکى بەجێ بوو؟

بەشی هەرەزۆرى هاووڵاتییانى هەرێم موسوڵمانن، بەڵام لەپاڵ ئەمەشدا کۆمەڵێک ئاینى زۆر و جیاواز لە هەرێمى کوردستان بوونیان هەیە، بۆیە پرسی تێکەڵکردنى دین و شەریعەت، یاخود بنەماکانى ئاینێکى دیاریکراو لەگەڵ دەستووردا گرفت دروست دەکات، لەگەڵ پرەنسیپی مافى مرۆڤ و پرەنسپی ئینسانییەت یەکناگرێتەوە، ئەمە بەو مانایە نییە کە ئاینەکان لەگەڵ ئینسانیەت ناگونجێن، بەڵام شێوازى مامەڵەکردنى ئاینەکان لەگەڵ تاکەکانى کۆمەڵگە و پرسی یاسایی جیاوازە، ئاینەکان تایبەتن بە گرووپێکى دیاریکراو، بە پێچەوانەوە یاسا بەسەر هەموو ئەندامانى ئاینەکاندا وەک یەک دەچەسپێنرێت، هەرچەندە ئەو گرووپە زۆرینەش بێت، بۆیە گرنگە خۆمان لەو ئیشکالیەت و دژیەکییە، خۆمان لەو پارادۆکسە ڕزگار بکەین، وەک چۆن کاتى خۆى دەستوورى عێراق تێیکەوتووە، دەستوورەکە وەک تەوافوقێکى سیاسی مامەڵەى لەگەڵ کرا، ڕاستە حزبە عێراقییەکان زۆرینەیان ئیسلامین جا سونە بن یاخود شیعە، لەناو کوردیشدا باڵى ئیسلامى هەیە، بەڵام لە زۆر ڕووەوە ئەوە سەلمێنراوە کە تێکەڵکردنى پرەنسیپە ئاینییەکان لەگەڵ پرەنسیپە یاساییەکان کێشەى دروستکردووە، لەزۆر شوێندا ئەم دووانە یەک ناگرنەوە، بۆیە گرنگە ڕەشنووسی دەستوورى هەرێمى کوردستان خۆى لەم دژیەکییە بەدوور بگرێت، بۆ نموونە لە دەستووردا باس لە پەیماننانەى نێودەوڵەتى، پڕەنسیپی نێودەوڵەتیی و جاڕى گەردوونیى مافیى مرۆڤ کراوە کە بمانەوێت یاخود نا ئەمانە جۆرێک لە دژیەکی لەگەڵ دەستوورى ئاینى دروست دەکەن، ئەوکات جێبەجێکردنەکەى ئاسان نابێت، کۆمەڵێک پرەنسیپ هەیە لەگەڵ زۆرینەى هەرەزۆرى ئاینەکان دەگونجێن، وەکو ڕێزگرتن لە مرۆڤ و پرسی ماف و ئازادییەکان، بۆیە گرنگە ئەمانە بکرێنە پڕەنسیپ، نەک شەریعەتى ئاینێکى دیاریکراو.

تا ئێستاش ناکۆکییەکى زۆر لەسەر سیستەمى سەرۆکایەتى و سیستەمى پەرلەمانى لەکاتى نووسینەوەى دەستوورى هەرێمى کوردستان هەیە، بۆچوونى تۆ لەم ڕووەوە چییە؟

بمانەوێت یاخود نا سیستەمى پەرلەمانى لە سیستەمى سەرۆکایەتى دیموکراسیترە، هەرچەندە سیستەمى پەرلەمانى بێ کەموکوڕى نییە، بەڵام بۆ دۆخى ئێستا گونجاوترە، بەو پێیەى لە هەرێمى کوردستان جۆرێک لە فرەیی کەلتوورى و دینى بوونى هەیە، ئەوە جگە لە دۆخى سیاسی هەرێمى کوردستان، پەیوەندى نێوان هێزە سیاسییەکان و شوێنەوارى شەڕى ناوخۆ، ئەوانە و چەند هۆکارێکى دیکە پێویستى سیستەمى پەرلەمانى دەستنیشان دەکەن، بەپێچەوانەوە ئەگەرى هەیە جۆرێک لە ناوەندێتیی دەسەڵات دروست ببێت لەلایەن چینێک، بنەماڵەیەک، یاخود حزبێکى دیاریکراوەوە، ئەوەش دەبێتە هۆى جۆرێک لە نامتمانەیی لەناو گەمەى سیاسی، یاخود پەراوێزخستنى کۆى لایەنەکانى دەرەوەى ئەو هێزەى کە دەسەڵاتى سەرۆکایەتییەکەى لەدەستە، سەرەڕاى ئەوەى کە دامودەزگاکانى ئێمە دامودەزگاى سەقامگیر نین، هەمیشە ترسی ئەوە هەیە لە سیستەمى سەرۆکایەتیدا جۆرێک لە ئاڕاستەى تاکڕەوى و دیکتاتۆرى بە کارکردنیانەوە ببینرێت.

لە نووسینەوەى دەستووری هەرێم، گرنگە دەستوورى عێراق لەبەرچاو بگیرێت؟

من پێم وایە لە هەندێک دۆخدا پێویستە هەرێم بەناچارى ڕەچاوى دەستوورى عێراق بکات، بەڵام تا ئێستا دیار نییە لە نووسینەوەى دەستوورى عێراق چۆن و بە چ شێوەیەک مامەڵە لەگەڵ پێگەى هەرێمى کوردستان دەکرێت دواى ئەو فشارەی بەهۆى خۆپیشاندانەکانەوە لەسەر عێراق هەیە، بەتایبەتى ئەوەى پەیوەندى بە ناوچە جێناکۆکەکان و پرسی بڕیارى چارەنووس و جیابوونەوەوە هەیە، ئەگەر بڕیار بێت ئێمە لە عێراق بمێنینەوە، پێویستە دەستوورەکەمان لەگەڵ عێراق جیاوازى زۆر نەبێت (دژیەکی دروست نەکات)، بۆیە نووسینى دەستوور پرسێکى ئاسان نابێت بۆ هەرێمى کوردستان، من نازانم هەرێم چۆن مامەڵە لەگەڵ ئەم دۆخەدا دەکات، بەکراوەیی دەیهێڵێتەوە یاخود لەچوارچێوەى دەستورى عێراقدا دەیگونجێنێت، بەڵام لە هەموو حاڵەتەکاندا هەرێمى کوردستان پێویستى بە جۆرێک لە مفاوەزات لەگەڵ عێراق هەیە.

ئێستا لیژنەیەک بۆ هەموارکردنەوەی دەستوورى عێراق پێکهێنراوە، بۆچوونێکیش هەیە پێی وایە پێش ئەم هەموارکردنەوەیە پێویستە هەرێم ڕەشنووسی دەستوورەکەى تەواو بکات، بۆچوونى تۆ چییە؟

ئەگەر هەرێمى کوردستان پێش گۆڕانکارییەکان لە دەستوورى عێراق دەستوورەکەى خۆى تەواو بکات و دەنگى لەسەر بدات، ئەگەرى هەیە کۆمەڵێک کێشەى بۆ دروست ببێت، ڕەنگە هەرێم لە دەستوورەکەیدا کۆمەڵێک دەسەڵات و ئازادى بەخۆى بدات کە پێچەوانەى دەستوورى عێراق بن و دواتر نەتوانرێت جێبەجێ بکرێن، چونکە بمانەوێت یاخود نا ماف و ئازادییەکانى هەرێمى کوردستان پەیوەستە بە بەغداوە، بەتایبەتى پرسی ناوچە جێناکۆکەکان، بەڵام ئەگەر هەموارکردنەوەى دەستووریى عێراق بکرێت بۆ هەرێمى کوردستان ئاسانتر دەبێت و دەزانێت چۆن مامەڵە لەگەڵ ڕەشنووسی دەستوورەکەى خۆیدا بکات، واتە بەرچاو ڕوونى زیاتری دەبێت، هەرچەندە ئەگەر سێ پارێزگا بە هەموارى دەستوورى عێراق ڕازى نەبن و دەنگى لەسەر نەدەن دەستوورەکە پوچەڵ دەکرێتەوە، واتە لەم دۆخەدا هەموارى دەستوورى عێراق بەبێ ئیرادەى هاووڵاتییانى هەرێمى کوردستان کە ئێستا بوونەتە چوار پارێزگا ناتوانرێت تێپەڕێت، یاخود دەنگى لەسەر بدرێت، بەڵام ئایا بەغدا بەپێى ئەم بڕگەیەى دەستوور کار دەکات یاخود گوێ نادەنە ئەم پرەنسیپە دەستوورییە، چونکە بیرمان نەچێت عێراق زۆرجار پێشێلى دەستووری کردووە.

 

دیدارو چاوپێكەوتنەكان