ناجی ئافراسیاو نوسەروو وەرگێر لەم چاوپێكەوتنەی لەگەڵ (رێگای كوردستان ) تیشك دەخاتەسەر تایبەتمەندییەكانی نیولیبرالیزم لەمرۆو ئاماژە و لێكەوتەكانی ئەو پرۆژەیە لە كوردستان و عێراق و هاوكات باسی لێكەوتەكانی سیاساتی بەرەی ڕاستڕەوی ئۆپۆزسیۆن و دەسەڵات دەكات و باسی پرۆژەی ئەلتەرناتیفی چەپیش دەكات لەمرۆدا، كە دەبێت چی بێت و چۆن لە یەككاتدا لەسەر هێڵی رووبەروو بونەوەو خستنەرووی ئەلتەرناتیڤیش كاربكات . ئەو لەو گفتوگۆیەدا بەدرێژی باسی لێكەوتەكانی سیاساتی نیولیبرالیزم لەسەر رۆڵی دەوڵەت و لێكەوتەكانی لەسەر كەرتە خزمەتگوزارییەكاندا دەكات . دەقی گفتوگۆمان لەگەڵ ناجی ئافراسیاو نوسەروو وەرگێر.

نیولیبرالیزم لەئەمڕۆدا چ پرۆژەیەكە، تایبەتمەندییەكانی چین؟

(تاچەر) كە لەگەڵ هاوشانە ئەمریكییەكەی (ڕیگان) بە دامەزرێنەری نیولیبرالیزم ناسراون، لە ڕستەیەكی بەناوبانگدا سیستەمی سەرمایەداریی دوایین و ئایدۆلۆژیاكەی كورتكردەوە: "شتێك نییە بەناوی كۆمەڵگاوە، ئەوەی هەیە تاكەكانە". ڕوونە كە مەبەستی (تاچەر) لە تاكەكان؛ گروپێكی بچوكی سەرمایەدار،بازرگان،دەسەڵاتدارە. كاتێك ئێمە باس لە پرۆژەی نیولیبرالیزم دەكەین، پێویستە خەسڵەتەكانی ئەم سیستەمە بخەینەڕوو، كە ئەویش بریتییە لە چڕبوونەوەی سەرمایە، واتا ژمارەیەك لە سەرمایەداران دەیان ئەوەندەی جاران پارەكانیان كەڵەكە دەكەن، هەربۆیە سەمیر ئەمین پێیوایە؛ ئەم گۆڕینە‌ چۆنێتییە چڕبوونەوەیەكی زیاتری بەدەستخستووە، ئەوەش بەمەبەستی دەستبەسەراگرتنی زیادەبەها لەلایەن چەند تاقمێكی "ئۆلیگارشی" یەوە. 

ئاماژە و لێكەوتەكانی ئەو پرۆژەیە لە كوردستان و عێراق چۆنە؟

دیارە كۆمەڵێك بەڵگە لەسەر هەژموون و ڕاسپاردەكانی ئەو پرۆژانە لەبەردەستدان، چونكە حكومەتی هەرێمی كوردستان-عێراق، لە مانگی شوباتی 2016دا كۆمەڵێك بەرنامەی لەژێر ناوی (چاكسازیی دارایی و كارگێڕی)دا ڕاگەیاند. لەكاتی پێشكەشكردنی سیمینارەكەدا (حكومەت) بە ئاشكرا دانینابەوەدا كە بە هاوكاریی (بانكی جیهانی) پرۆژەی چاكسازی جێبەجێدەكات. پرۆژەی (ڕیفۆرمی ئابووری) خۆی لە بچوكردنەوەی حكومەتدا دەبینێتەوە (كەمكردنەوەی فەرمانبەرانی كەرتی گشتی)، واتا پێویستە دەوڵەت دەستبەرداری خزمەتگوزارییە گشتییەكان ببێت و ڕادەستی كەرتی تایبەتیان بكات لەوانەش؛ كەرتی كارەبا و ئاو، تەندروستی، پەروەردە و خوێندن، هەروەها فرۆشتنی ئەو كارگە و مانیفاكتۆرانەی كە پێشتر داهاتیان بۆ كەرتی گشتی و بەرهەمی نیشتیمانی دەگەڕاندەوە، لە ئێستاشدا پاشئەوەی لە كۆتایی ساڵی 2016دا هەردوو حكومەتی عێراق و هەرێم قەرزە نێودەوڵەتاكانیان پێگەیشت، نیشانەكانی جێبەجێكردنی پرۆژەی نیولیبرالیزم، و ڕاسپاردە و مەرجەكانی (بانكی جیهانی و سندوقی دراوی نێودەوڵەتی) دەركەوتوون، لەوانەش بەرزكردنەوەی باج و ڕسومات لەسەر هاونیشتیمانی، وەك سیما و تایبەتمەندییەكانی ئەم پرۆژەیەش، دەكرێت دەیان نموونەی بەرچاو و ڕۆژانە بهێنینەوە: 

1- لە سێكتەری پەروەردە و خوێندنی باڵادا دەبینین چیتر قوتابخانە و زانكۆ گشتییەكان فەرامۆش دەكرێن (كوالێتییان دادەبەزێنرێت و پاڵپشتیی جارانیان نامێنێت) تاكو خوازیاران ڕووبكەنە خوێندنگا و زانكۆ ناحكومی/تایبەتەكان، یاخود هێنانە ئارای سیستەمی پارالێڵ، كە بریتییە لە فرۆشتنی كورسیی خوێندن بە خوێندكار لە بەرامبەر بڕێك پارەدا، واتا ئەو خوێندكارەی نمرەی كەمە دەتوانێت لە بەرامبەر پارەدا هاوتەریبی كەسێكی تر ببێت كە نمرەكەی لەو بەرزترە، لەڕاستیدا ئەمەش فێڵێكە و لە خوێندكاران دەكرێت چونكە جاران بەهەمان نمرەش دەیتوانی بخوێنێت، بەڵام لە ئێستادا حكومەتی هەرێم ڕێژەی وەرگرتنی خوێندكاری بەسیستەمی خۆڕایی كەمكردۆتەوە، بەمەبەستی ناچاركردنیان لەڕووكردنە سیستەمی پارالێڵ و زانكۆ و پەیمانگای ئەهلی.

2- لە سێكتەری تەندروستییشدا، پرسی داخستنی نەخۆشخانی فریاكەوتنی كۆنی سلێمانی یەكێك بوو لەو مژارانەی ناڕەزایەتییەكی زۆری بەدوای خۆیدا هێنا، چونكە ئیتر خەڵكی لەو ڕاستییە تێگەیشتووە كە وەزارەتی تەندروستی لەپێناو بەرژەوەندیی نەخۆشخانە و نۆرینگە ئەهلییەكاندا پاشەكەشێ بە خزمەتگوزارییە تەندروستییە گشتییەكان دەكات. بەدەربڕینێكی تر؛ سەرمایەدار و خاوەن نەخۆشخانە تایبەتەكان فشار لەسەر حكومەت دروستدەكەن تاكو چەندین دەرگا لەسەر خەڵك دابخەن، بۆئەوەی بەناچاری ڕوو لە نەخۆشخانە تایبەتەكان بكەن، چونكە ئەگەر كەرتی تەندروستی سەرجەم خزمەتگوزارییەكان بەخۆڕایی پێشكەش بكات ئیتر بازاڕی ئەوان سست و بێ نەخۆش دەبێت. هەربۆیە نرخی بلیتی نەخۆشخانە حكومییەكان و دەرمانەكان و پارەی نەشتەرگەرییەكان گرانتر بوون (لەكاتێكدا پێشتر ئەم خزمەتگوزارییانە‌ بە نرخێكی ڕەمزی بوو ). 

3- هەروەها پێدانی كەرتی ئاو و كارەبا بە چەند كۆمپانییەك بۆئەوەی چیتر خەڵكی بەپێی پێوەری گیرفانی ئەم خزمەتگوزارییەی پێبگات. دواتریش شارەوانی دەیەوێت بڕێك پارە بەسەر هاونیشتیمانییاندا بسەپێنێت بۆئەوەی لەبەرامبەر ئەو زبڵ و خاشاكەی كۆمپانیاكان كۆیدەكەنەوە مانگانە خەڵك پارە بدەن بەو كۆمپانیایەی تەندەرەكەی بۆ دەرچووە. ئەگەر ڕێگری و بەربەست لە بەردەم ئەم پرۆژەیەدا نەكرێت، چیتر ژیان بۆ كەمینەی سەرمایەدار/بازرگان/دەسەڵاتدار دەبێت، نەك زۆرینەی هەژار.

ناوەرۆك و میكانزمەكانی نیولیبراڵیزم لە خۆرئاوا و خۆرهەڵات چ جیاوازییەكی هەیە؟

بەوردی نازانم یاخود ناتوانم بەراوردكاریی لەنێوان كارایی پرۆژەی نیولیبراڵیزم لە ڕۆژئاوا و ڕۆژهەڵاتدا بكەم، بەگشتی ئەوەی لە وڵاتانی ئەوروپا بەدی دەكرێت جیاوازە لەوەی لە ئەمریكادا هەیە، چونكە كەرتی گشتی یان ئەوەی پێی دەوترێت سیستەمی سۆسیال لە وڵاتانی ناوچەی یۆرۆ هێشتا كاردەكات و لانی كەمی خزمەتگوزاریی گشتی و خۆڕایی هێشتا بوونی ماوە، بەڵام لە ئەمریكا كە من ناوی دەنێم "لوتكەی هەڕەمی ئیمپریالیزم/ نیولیبراڵیزم"، لەوێ ئەم پرۆژەیە بەزەقی جێبەجێدەكرێت و كەڵەگایی كۆمپانیا و بانكەكان فۆرمێكی دڕندە لە سەرمایەداری پێشكەشدەكات. هاوكات لە ڕۆژهەڵاتدا ئەم پرۆژەیە شانبەشانی جەنگی نەتەوەیی و ئایینی و مەزهەبی كاردەكات، و گوزەرانی گەلانی ئەم ناوچەیەی بەرەو لێواری دۆزەخ بردووە.

ئەوەی ڕووبەڕوو دەبێتەوە لە بەرامبەر ئەو پرۆژەیە چەپەكانن نەك لە كوردستان لەسەر ئاستی دوونیاش، لە كوردستان ئەو بەرەنگارییە چۆن دەبینی، دەبیێت چۆن بە چ پرۆژەیەك ڕووبەڕووبێتەوە، ئایە رەتكردنەوە بە غیابی پرۆژەیەكی بەدیل چارەسەرە؟ 

هاوكات لەگەڵ جەنگی هەمیشەیی ئیمپریالیزم، جێبەجێكردنی مەرجەكانی بانكی جیهانی بۆتە مۆتەكەیەك لەسەر گەلانی ناوچەكە، بەپێی ڕاسپاردەكانی ئەم دامەزراوە ئایدۆلۆژییە، دەبێت وڵاتانی قەرزوەرگر و پاشكۆ، سەرجەم كەرتە گشتی و خزمەتگوزارییە بنەڕەتییەكانی ژیان (تەندروستی، پەروەردە، هتد) بكەن بە پارە و چیتر خزمەتگوزاریی گشتی و خۆڕایی بوونی نامێنێت، بەرژەوەندیی ئۆلیگاریشیی حوكمڕانیش لە وڵاتانی جیهانی سێهەمدا (گۆڕەپانی جەنگ‌)، لەوەدایە دەرامەت و سامان بەشێوەیەكی نایەكسان لە بەرژەوەندیی خۆیان دابەشبكەن. بۆیە وەك سەمیر ئەمین دەڵێت "باڵادەستیی بەرژەوەندیی ئۆلیگارشییەكان لەسەر ئاستی جیهان، پێویستی بە دامەزراندن و پاڵپشتیی دیكتاتۆریەتی ئۆلیگارشییە‌ لەسەر ئاستی ناوخۆ، بۆ ئەوەی پاشكۆیەتی بكات و لە دامێنی ئاغاكانی سیستەمی جیهانییدا بەشداریی لە بەتاڵانبردنی سامانە نیشتیمانییەكاندا بكەن". ئەم پرۆسەیە بۆتە هۆی بەرهەمهێنانی دوو چینی جیاوازتر لە جاران، كەمینەیەكی بچوك لەسەر ئاستی هەسارەكە زۆرینەی ڕەهای دانیشتوان دەچەوسێننەوە، بەڵام خۆشبەختانە لە زۆربەی ئەو وڵاتانەی خەریكە نیولیبراڵیزم ژیانیان لێبسەنێتەوە، بزووتنەوە جەماوەرییەكان دەستیان داوەتە خەباتی بەرەنگاری، بێگومان ئەمەش بەبێ بوونی ئایدیایەكی سۆسیالیستیی شۆڕشگێڕانە دەچێتەوە خزمەتی ناسیۆنالیزمی لۆكاڵی، دواتر هێزە كۆنەپارێزەكانی دەڵاڵی زلهێزە ئیمپریالیستەكان لەڕێگەی حكومەتی سەربازییەوە دەچنەوە سەر دەسەڵات، وەكئەوەی لە زۆربەی وڵاتە عەرەبییەكاندا بەدیدەكرێت. 

بەهۆی سیاساتی بەرەی راستڕەوەی دەسەڵات و ئۆپۆزسیۆن كۆمەڵگا دەبینن لە چ دۆخ و قەیرانگەلێكدایە، چەپ لە كوردستان بۆچی نەبۆتە ئەلتەرناتیف، پرۆژەی ئەلتەرناتیفی چەپ دەبێت چی بێت، ئەوە ئیمكانە؟

وەك لەسەرەوە ئاماژەم پێكردووە، چەپ لە هەر پنتێكی جیهان و كوردستاندا بیەوێت گۆڕانكاریی ڕیشەیی بكات و سیستەمێكی كۆمەڵایەتیی نوێ سەرپێبخات، هیچ ڕێگاچارەیەكی تری نییە جگەلە تەبەنیكردنی ئایدیایەكی سیاسیی ڕادیكاڵ. ئەگینا بەدەردی ئۆپۆزسیۆنی كۆن و نوێ دەڕوات، چونكە هەموو شتەكان لەلایەن خودی دەسەڵاتەوە چوارچێوەیان پێ بەخشراوە و ڕەنگڕێژ كراون. دەریشكەوت داهێنانی ئۆپۆزسیون لە سیستەمی پەرلەمانی،دیموكراسیدا لە هەناوی دەسەڵات خۆیەوە هەڵدەتۆقێ، وەك توێژۆڵكە و بەرگی مار، دووبارە پارێزبەندی بۆ سیستەم بەرهەمدەهێنێت و كەلێنەكانی پڕدەكاتەوە، نەك ڕیشەكێشی بكات. دیارە نوخبەی ڕۆشنبیری ئێمەش سێ دەیە زیاترە كار لەسەر قیزەوەنكردن و بێئەرزشكردنی ئایدیا و سیاسەت دەكات، و ئۆپۆزسیۆنی كوردییش بەرهەمی ئەو تێزانە بوو كە دەبێت خەڵك بەبێ هیچ ئایدیا و ئاراستەیەكی سیاسی گۆڕانكاریی بكات و هەڵگری هیچ شوناسێك نەبێت. دیارە لەم دۆخە قەیراناوییەی ئێستادا بەڕەچاوكردنی هەلومەرجی ئاڵۆزی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی، تەنها میكانیزمێك لەبەردەم تەوژمی نوێی بزووتنەوەی چەپدا ئەوەیە، كە ئاگایی خەباتی چینایەتی لەلای چینی چەوساوە بەرزبكاتەوە و ناڕەزایەتییەكانی خەڵك پاراو بێت بە هۆشیارییەكی سۆسیالیستی، تاكو لە هاتنەئارای دەرفەتی سەركەوتنی گەل بەسەر دەسەڵاتدا، بنەما و پرەنسیپەكانی سۆشیالیزم لە نێو كۆمەڵگادا جێكەوت ببن.

 

 

دیمانە: هێرش مەغدید

قسەكردن لەسەر ئایین و عەلمانیەت و ئیسلامی سیاسی وەكو كۆمەڵێك چەمكی گرنگی ناو مێژووی مرۆڤ، گفتوگۆیەكی بەردەوامی نێوان من و هاوڕێم زیرەك كەمال بووە، دواتر لەسەر داواكاری من و رەزامەندی بەڕێزیان دەقی گفتوگۆی نێوانمان كە چەندین ساڵە درێژەی هەیە كردە زنجیرەیەك دیمانە، بەهیوام لە ئایندەدا درێژەی هەبێت و ببێتە پڕۆژەیەكی تێرو تەسەلترو هەمەلایەنتر.

 

- ئایین باس خواسێكی گەورەی سەر زاری نێوان هەموو ئەوانەیە كە چ بە رەهایی رەتی دەكەنەوەو چ ئەوانەشی لەسەر هەمان فۆڕمی رەهایی بوون شوێنكەوتەی ئایینن، تۆ چ روانین و لێكدانەوەیەكت بۆ ئایین هەیە؟ یاخود ئایین لای تۆ چۆن پێناسە دەكرێت؟

+ دیارە بەر لەوەی بێمە سەر وەڵامدانەوەی ناوەڕۆكی پرسیارەكەت، من لایەنگری هیچ ئایین و رێبازێكی فیكری و فەلسەفی و سیاسی نیم بە مانا رەهایی و پیرۆزییەكەی و هەروەها دژی هیچ كامێك لەوانەش نیم لەسەر هەمان فۆرم و نێوەڕۆك، چونكە من هیچ جۆرە میتۆدێكی زانستی و فەلسەفی هەر كام لەم رێبازانە لای من ئەوەندە دەوڵەمەندو بێ‌ خەوش و راست نین فۆرم و وێنایەكی پیرۆزییان پێ‌ ببەخشین و لە ئەلف تاكۆتایی بیانكەینە مەنهەجیەت و نەخشەی كایەكانی ژیانی خۆمان و هیچیشیان ئەوەندە لاوازو كەم خوێن و بێ‌ ئەرزش نین فڕێیان بدەینە دەرەوەی ژیان.

لای من وەكو چۆن جوانی جۆرێكە لە بەرهەمی چنینەوەی چاوی ئینسان، ئاواش هەر مرۆڤەو جۆرێك لێكدانەوەو تێگەیشتنی خۆی بۆ جیهانبینی ئایینی و فیكری و سیاسی هەیە، چونكە رەهایی بوون كە فۆرم و نێوەڕۆكە هەرە ترسناكەكەی فیكرە، لە فۆڕمی ئایین سەلەفییەتی فیكری و داعش دروست دەكات و لە فۆڕمی مۆدێرنەشدا هێتلەرو مۆسۆلینی و سەدام و فاشیزم و نازیزم دروست دەكات، سەرەنجام هەردوولا لە یەك سەرچاوە وزە وەردەگرت كە ئەویش توندڕەوی سەلەفیەتی فیكرییە.

 

- ئەگەر بكرێت بەر لەوەی شۆڕبینەوە بۆ ناو كرۆكی باسەكە بە كورتیش بێت لەسەر ئایین خۆی قسە بكەیت؟ 

+ قسەكردن لەسەر ئایین توانایەكی فیكری و زانستی وردی دەوێت، چەندین بیرمەندو فەیلەسووفی مەزن بە درێژایی سەدان ساڵی رابردوو تێزە فیكرییەكانی خۆیان بۆ ئایین تەرخانكردووە و لە هەوڵی ئەوەدا بوونە لە بنەماكانی ئایین تێبگەن، دەكرێت بڵێین جۆرێك لە جیاوازی لە نێوان ئاینەكاندا هەیە, بەڵام ئاینەكان لە فۆڕمە گشتییەكانیاندا دەچنەوە سەریەك سەرچاوە و لەوێوە تێكەڵاوی ژیانی گشتی دەبن.

پێم وایە ماركس لە هەموو فەیلەسووفەكانی تر، ورتر و بابەتیانەتر قسەی لەسەر ئایین كردووە و شرۆڤەی فاكتەرەكان و بیانوەكانی دروست بوونی ئایینەكانی شیكردتەوە، ماركس دەڵێت (ئایین بریتییە لە هۆشیاری كۆمەڵگا لە قۆناغێكی دیاریكراوی مێژووییدا) لە شوێنێكی تردا دەڵێت ئایین بریتییە لە هۆشیارییەكی نووستوو، ئایین پەناگە و هیوای ئەوانەیە كە ژیان خستووینەتیە دەرەوەی بازنەكانی خۆی و لە هەموو جۆرە چێژوو مافێك بێبەش كراون، هەربۆیەش هەر خودی ئەو فەیلەسووفە دەڵێت نابێت هێڵێكی راست و چەپ بەسەر ئاییندا بهێنین و یەكسانی بكەین بە هیچ! نابێت پەلاماری دەقە ئایینییەكان بدەین و هەستی خەڵكانی ئایین پەروەر زامدار بكەین، نابێت بە زمانێكی سادەگۆیی و رووكەشانە لەسەر ئایین قسە بكەین و بیخەینە ناو جوغزێكی سیاسی و كۆمەڵایەتی رووت. بەڵكو دەبێت وەكو كۆمەڵێك چەمكو بنەمای فیكری لە ئاسماندا دایبگرین و لەناو كات و شوێندا جێگری بكەین و لەوێوە گفتوگۆی لەسەر بكرێت و بخرێتە ژێر چاودێری و زەڕەبینی زانستی و مەعریفی و فەلسەفی، ماركس دەڵێت نابێت ئێمە ئایین وەكو بوونێكی مێژوویی و ئامادە لەناو كایەكانی مێژوودا بەبێ‌ شڕۆڤەیەكی وردو عەقڵانی رەتبكەینەوە، بەڵكو دەبێت ئێمە گفتوگۆیەكی هێمن و عەقڵانی لەسەر ئەو ژینگەیە بكەین كە ئایین تیایدا لەسەری جێگیرە، پێویستە لەو هیواو ئومێدانە تێ‌ بگەین كە مرۆڤ لەناو ئاییندا بەدوایاندا دەگەڕێت، هەڵبەت كەم گەل و نەتەوە هەیە ئایینی خۆی نەبێت و دەكرێت بڵێین زۆر لە ئایینەكان لەسەردەمی خۆیاندا شۆڕشی خەڵكی چەوساوە بووە، مرۆڤیان لە كۆمەڵێك قەیدو كۆت و زنجیرو چەق بەستن دەرهێناوەو خستوویەتیانە سەر زەمینی واقیعێكی نوێ‌، بەڵام لەبەر ئەوەی ئایین ناتوانێت و هێزو وزە ناوەكییەكانی لەو ئاستەدا نەبووەو نییە خۆی لەگەڵا هەلومەرج و گۆڕانكارییەكان بگونجێنێت، لەبەر ئەوەی ئایین ئەوەندەی گرنگی بە رۆژی دواییی و مردن دەدات، گرنگییەكی ئەوتۆ بە ژیان و دنیا نادات، بۆیەش دواتر هەر خودی ئەو ئایینەی سەردەمانێك و لە قۆناغێكی دیاریكراوی مێژووییدا پەناگەو هیوای چەوساوەكان بووە، دواتر بۆتە بەربەست لە بەردەم رەوتی پێشكەوتن و دنیای مەدەنیەت و شارستانیەت، ئایین مەرگ و ژیان چوون یەك دەكات، واتا لە جیهان بینی ئایینەكاندا ژیان واقیعێكە خودا دروستی كردووە بۆ ئەوەی مرۆڤ تیایدا خۆی ئامادە بكات بۆ مردن.

واتا لە دیدو قەناعەتی ئاییندا بەتایبەتی هەرسێ‌ ئایینی ئاسمانی ژیانی سەر زەمینی خۆ ئامادەكردنی مرۆڤە رووەو مەرگ و هەر خودی ژیان، بۆ ئەوەی خوڵقاوە تاكو مرۆڤ تیایدا خوا بناسێت و لە قودرەت و تواناو هێزی خوا تێ‌ بگات، هەڵبەت بەشێكی تر لە ماهییەتی فیكری ئایین، ئەوەیە كە ئایین خۆی دەخاتە سەرووی كات و شوێن و وەكو مێژوو خۆی وێنا دەكات، بۆیەش دەبینین زۆرجار كە ئایین رووبەڕووی پرسیارێكی فیكری قورس دەبێـتەوە خۆی لە وەڵامدانەوە دەبوێرێت و دەڵێت ئەمە زانستێكەو تەنها خوا خۆی دەیزانێت، من خۆشم بڕوایەكی پتەوم بەو تێزە هەیە كە دەڵێت ئەگەر مردن نەبوایە ئایین نەدەبوو، چونكە بەشێكی گەورەی لە دایك بوونی ئایین و خۆبەستنەوەی مرۆڤ بە ئایینەوە ترسان بووە لە مردن، تێنەگەیشتن بووە لە مردن، بیرمان نەچێت چونكە مردن وەكو هێزێكی شاراوەو نادیار وایە، بۆیەش یەكێك لەو وێنانەی مرۆڤ بۆ خوا دروستی كردووە ئەوەیە كە خوا لەسەرووی كات و شوێنە.

 

- لە كوێوەوە دەكرێت رەخنەی جددی لە ئایین بگیرێت؟ ئایا ئایین وەكو دەق خۆی دەداتە دەست رەخنە؟ یان بۆ دەبێت هەر جۆرە قسەكردنێك لەسەر كەسایەتییەكی ئایینی یان مێژووی سیاسی ئایین زۆرجار یەكسان دەكرێت بە هێرشكردن بۆ سەر پیرۆزییەكانی ئایین؟

+ من وای دەبینم كە ئایینەكان بۆ سەردەمی خۆیان جۆرێكی تازەگەری بوونە، بەڵام ئەگەر هەر لە سەرەتای مێژووی سەرهەڵدانیان نەیانتوانی سەر زەمینی ژیانی مرۆڤ بكەنە مەڵبەندی تەبایی و لێبوردەیی و ئاشتی و ئازادی و یەكسانی، بگرە سەرجەم ئایینەكان هەموو رەنگ و ئاڵاو واڵاكانیان بەلاوەناو ژیانی مرۆڤیان لە چوارچێوەی دوو رەنگ و دوو وێنە كۆكردۆتەوە، رەش و سپی بەهەشت و دۆزەخ، شەیتان و رەحمان، لە روانگەی ئایینەكان مرۆڤی باش و عاقڵا و زانا ئەو كەسەیە كە شوێنكەوتەی ئەوان بێت و مرۆڤ لە دیدی ئەوان بوونەوەرو كائینێكی بەستەزمانەو تەنها گوێی هەیە، ئەوان مرۆڤی قسەكەر و بیركەرەوە و خاوەن رای تایبەتییان خۆش ناوێت، بۆیەش دەبینین مرۆڤی ئایینی مرۆڤێك ئەوەندەی گوتاری ئایینی رۆژانی هەینی و حیكایەتەكانی شەڕی ئەسحابەو كافرو سەرجەم بەسەرهاتە ئاینییەكان دەیوروژێنێت، ئەوەندە وتەی فەیلەسووف و شیعری شاعیران و توێژینەوەی توێژەران نایوروژێنێت، مرۆڤی ئایینی كائینێكەو بوونەوەرێكە زمانی قسەو گفتوگۆی لێ‌ سەنراوەتەوەو تەنها لە رێگای گوێیەكانی بۆی هەیە پەیوەندی بە مەعریفە و زانستو پرسە دنیاییەكانەوە بكات، واتا بۆی هەیە تەنها گوێیەكانی بەكاربهێنێت بۆ زانین و بیستنو وەرگرتنی زانیاری، ئەویش ئەو فەرموودەو زانیارییانەی سەدان ساڵە هەزار بارە دەبنەوەو بە پیرۆزكردنی چەمكەكان و خۆ وێناكردنی سەركردەكان نائاینییەكان وەكو كائینێكی پیرۆزو سەرووی رەخنە، رەهەندێكی ئایینیشی هەیە، جا با ئەو حوكمڕان و دەسەڵاتداری هەڵگری هەر جۆرە ناسنامەو ئیدیعای هەر جۆرە بنەمایەكی مۆدێرنە بكات، ئامادە نەبوونی سەركردەكانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بۆ چۆڵكردنی كورسی حوكمڕانی بەشێوەیەكی دیموكراسی و چۆڵنەكردنی شوێنی خۆیان بۆ كەسانی لە خۆیان لێهاتووترو شایستەتر، وای كردووە ئایین و پیاوو گروپ و هێزە ئایینییەكان لە ژێرەوە گەمەی سیاسی خۆیان بكەن و لەناو خانە وردەكانی ژیانی كۆمەڵگا وردە وردە نەشونما بكەن و دواتر رەگو ریشەی خۆیان بەناو كایەكانی ژیاندا بڵاوبكەنەوەو دواتریش بە قسەو گوتارو كردەوە ببنە مایەی هەڕەشەو مەترسی بەسەر كلتورو فیكری پێشكەوتن و تازەگەری و كرانەوە لەباربردنی دژایەتی كردنی دەسەڵاتە حوكمڕانەكانی رۆژهەڵات بۆ دیموكراسییەت و دەستكەوتە فەلسەفییەكانی مۆدێرنە وایكرد گەلان لە هەموو شتێك نائومێدبن و هیچ جۆرە بڕواو متمانەیەكیان بە پێشكەوتن و بەرهەمە فەلسەفی و مەعریفییەكان دنیای مۆدێرنە نەمێنێت و سەرەنجام بگەڕێنەوە ناو تونێلە تاریك و راڕەوە كۆنەكانی ژیانی رابردوو، ئاخر جاران و لەناوەڕاستی پەنجاكانی سەدەی بیستەم بەسەرەوە خەڵكی لە خۆشەویستی داریوش و ماركس ریشیان دەهێشتەوە، ئێستاش لە خۆشەویستی ئوسامە بن لادن و ئیسلامبولی و ئەبوعەلای مەودودی و قەرەزاوی ریشیان دەهێڵنەوە. جاران خەڵكی منداڵەكانیان و گەنجەكانیان دەناردە خولی فێربوونی گۆرانی و مۆسیقا و ئێستا دەیاننێرن بۆ ئەزبەركردن و فێربوونی وانەكانی ئایینی، جاران لە گوندو شار بە دەگمەن نەبوایە كەس ناوی عەرەبی لە منداڵەكانی نەدەنا، تەنانەت ئەو كوردانەی لە بەرەی رژێمە یەك لە دوای یەكەكانی عێراقیش پێگەو بەرپرسیارێتیان هەبوایە، ناوی كوردیان لە منداڵەكانیان دەنا، جاران تەنانەت مزگەوت و تەكیەو خانەقاو دیوەخان و ناوەندە كۆمەڵایەتییەكانی تر شوێنی ئەزبەركردنی شیعرەكانی نالی و جزیری و مەحوی .. بوون، ناوەندی فێربوونی زمانی كوردی و بەرگریكردن بوون لە ماهییەتی نەتەوایەتی و ئاشنابوون بە مێژووی خۆمان، ئێستا بەشی زۆری مزگەوت و ناوەندەكانی تر شوێنی ئاشناكردنی منداڵ و گەنجەكانمانن بە سەید قوتب و حەسەن بەنناو مەودودی و ئیسلامبولی، ئێستا بەناو دیموكراسیخوازو حزبی ماركسی و چەپ و پێشكەوتووخوازەكان لە میدیاو تۆڕە كۆمەڵایەتییەكان بە زمانێكی سادەو زبرو رووشاندن بەربوونەتە گیانی یەكتری و بۆ دەرمانیش بەلای شەڕو ململانێكردن لەگەڵا ئیسلامی سیاسی و سەلەفیەتی فیكری و گروپ و هێزە كۆنەپەرستەكاندا ناچن، بگرە فەلسەفەو زانستو مەعریفەی مرۆییی و ئامرازەكانی تەكنەلۆژیای گەیاندن و راگەیاندن كراونەتە ئامرازی پەرەپێدانی فیكری سەلەفی و پاشەكشە پێكردنی تازەگەری.

 

- باشە چی وادەكات گەلان هەر لە دۆخی ئاییندا بمێننەوەو نەتوانن بازبدەن بۆ ئەودیوی شوراكانی زانینو پێشكەوتن، بەتایبەتیش لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و سەرجەم وڵاتانی ئیسلامی، بۆچی گەلانی ئەوروپا توانیان رێنیسانێك بەرپا بكەن و ئایین لەگەڵا دنیای مۆدێرنە بگونجێنن، بۆچی ئەو رێنیسانسە لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست سەریهەڵنەدا؟

+ هەڵبەت هۆكارەكان زۆرن و وەڵامدانەوەی پرسیارێكی ئاواش توانایەكی فیكری و فەلسەفی و زانستی و سۆسیۆلۆژی قووڵی دەوێت، بەڵام بیرمان نەچێت ئەو كۆمەڵگایانەی لەناو بەستەڵەك و ئایدیۆلۆژیای چەق بەستوو گیریان خواردووەو، ناتوانن تەكان بدەن و خۆیان لەو چەقینە دەرباز بكەن، ئەو كۆمەڵگایانەن بە درێژایی مێژوو دیكتاتۆریەت و فاشیەت و توتالیتارییەت حوكمی كردوون، ئەو كۆمەڵگایانەن كە غەریب و نامۆكراون بە دیموكراسیەت و كلتوری كرانەوەو تازەگەری، پێویستە ئەوە بزانین كە سیستەمە حوكمڕانییانەی كە بە درێژایی نیوەی یەكەمی سەدەی بیستەم بەسەرەوە حوكمڕانی وڵاتانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستو زۆر وڵاتی تری دنیایان كردووە، ئەگەرچی ناوی دیموكراسی و سۆسیالیستی و عەلمانییان لە خۆیان ناوە، بەڵام لە كردەوە لە پراكتیزەكردنی سیاسەتی كاركردنیان لەسەر زەمینی واقیعداو لە ناوەڕۆكی بیركردنەوەو روانینیان بۆ پرسی ئیدارەدانی كۆمەڵگاو كایەكانی پێشكەوتن، شێوازێك بوون لە حوكمڕانی ئایین ، هەڵبەت ئایینیش لە فۆڕمە داخراوەكەی، لای ئەوان دیموكراسیەت و مۆدێرنە گەمەیەكی سیاسی و چەكێكی ترسناكی دەستیان بووە بۆ گەوجاندنی كۆمەڵانی خەڵكو راگرتنی رەوڕەوەی زانستو پێشكەوتن لە شوێنی خۆی.

سەرۆكو دەسەڵاتدارە سیاسییەكانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەوپەڕی وردبینی و فێڵبازانە ئایینیان وەكو چەكێكی بەهێز بۆ مانەوەو درێژەپێدانی حوكمڕانی خۆیان بەكارهێناو كردیانە یەكێك لە پایە هەرە بەهێزو كۆنكرێتییەكانی راگرتنی دەسەڵاتی خۆیان، لەلایەك توانیان پیاوانی ئایینی و ناوەندو گروپە ئایینیەكانیان بەگژ حزب و هێزە چەپ و ماركسی و دیموكراسییەكاندا وەناو بە تۆمەتی هاوردەكردنی فیكری سەلەفی و كلتوری كافرەكان وێنەی سیاسی و كۆمەڵایەتی ئەو حزب و هێزنە لەبەر چاوی خەڵك و لەسەر زهنیەتی رای گشتی ناشیرین كردو خۆیشی كردە بەرگریكارو پارێزەری ئایینی و داب و نەریت و بونیادە تەقلیدو داڕزاوەكانی كۆمەڵگا، بەمەش توانیان بەوپەڕی لێزانی شەڕی گەورەیان لە نێوان ناوەندە ئایینەكان و گروپ و حزب و هێزە چەپو ماركسی و دیموكراسییەكان دروست كردو شەڕێك سەرەنجام بە شكستی فیكری پێشكەوتووخوازی و سەركرەوتنی ناوەتە ئایینەكان كۆتایی هات.. سیستەمە دەسەڵاتدارەكان بەربەستێكی پۆڵاین و بەهێزیان لە بەردەم ئەو كلتورە پێشكەوتووخوازە دروست كرد كە جیاوازییەكان دەخاتە چوارچێوەی گفتوگۆیەكی عەقڵانی و بەیەكەوە ژیانێكی دیموكراسیانە، هەڵبەت ئەو سیستەمە دەسەڵاتدارانە كە بنەمای حوكمڕانیان فاشیەت و دیكتاتۆریەت بوو ئایینیان وەكو ئایین قبوڵ نەبوو، بەڵكو ئایین و پیاوانی ئایینیان خستبووە ناو جوغزو گەمەیەكی سیاسی و بۆ مەرامی تایبەتی خۆیان بەكاریان هێنان.

 

- ئەو سیستەمە حوكمڕانییانەی تۆ باسیان دەكەی بۆ درێژەدان بە تەمەنی سیاسی خۆیان بە تەنها سوودییان لە ئایین بینی یان سوودیان لە بەرهەمەكانی مۆدێرنەی ئەوروپیش بینی؟ چونكە من وا هەست دەكەم دەسەڵات لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەسەرجەم ئامرازەكانی ئایین و مۆدێرنە خەریكی چەوساندنەوەی مرۆڤ و بەرفراوانكردنی كایەی حوكمڕانی خۆیەتی؟

+ راستە ئەو دەسەڵاتدارانەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست سوودێكی یەكجار زۆریان لە دەستكەوت و بەرهەمەكانی دنیای مۆدێرنەوە وەرگرت، بەڵام ئەوان تەنها دەستكەوت و بەرهەمە تەكنەلۆژیا سەربازییەكانی دنیای مۆدێرینەیان وەرگرت، بەڵام فەلسەفە و عەقڵانییەتی ئەو مۆدێرنەیان رەتكردەوە، بنەمای هێزو سیستەمی سەربازی و هێزی پۆلیس و ئاسایشیان لە ئەوروپا وەرگرت، چەك و تەقەمەنی و بەرهەم سەربازی و ئامرازەكانی شەڕیان لە ئەوروپا هێنا، بەڵام دیموكراسیەت و عەقڵانیەت و لێبوردەیی و كلتورو مافی مرۆڤ و بەیەكەوەژیانی دیموكراسیانەو مەدەنیانە كەبەشێكی گەورەی دەستكەوتی مۆدێرنە بوون رەتكردەوەو بگرە نەك هەر رەتیانكردەوە بەڵكو ئەو چەمك و بەها مرۆیی و عەقڵانیانەیان بە جۆرێك شێواند كە رای گشتی لە دژ بوروژێنن و بەگژی دابكەنەوە>

راستە زیاتر لەسەد ساڵە وڵاتانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە عێراق و كوردستانیشە تێكەڵاوی و سەروكاریان لەگەڵا مۆدێرنەی ئەوروپا هەبووە، بەڵام گوتم ئەوانە بە تەنها دەستكەوتو رووكارە دەرەكییەكان و تەكنەلۆژیای شەڕی مۆدێرنەیان بۆ بەهێزكردنی پایەو بنەمای حوكمڕانی خۆیان وەرگرت و چ بەهاو كلتوری فەلسەفی و دیموكراسیش هەیە خستیانە ژێر پێی خۆیان، بۆ نموونە كاتێك لە سەدەی نۆزدەیەمی زایینیدا دەوڵەتی نەتەوەیی لە ئەوروپا دادەمەزرێت، ئیدی ئەو مۆدێلە دەگوازرێتەوە بۆ رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و زۆر شوێنی تر، لە ئەوروپا دەوڵەت لەگەڵا خۆیدا تەوژمێكی نوێی فیكری و فەلسەفی و سیاسی حوكمڕانی دەهێنێت،بۆ نموونە پەرلەمان و دادگاو رۆژنامەگەرییەكی چالاك، سوپا، بنەمایەكی فەلسەفی فیكری نوێ‌ لە ئاستی پەروەردەو خوێندنو تازەگەری دەكاتە كۆڵەگەی سەرەكی خۆی. رۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەوڵەت وەكو فۆرمێكی سیاسی دنیای مۆدێرنە وەردەگرێت، بەڵام دیموكراسیەت و عەڵمانیەت وەرناگرێت، یان ئەگەر دیموكراسیەت وەربگرێت وەكو ئەوەی ئێستا لە ئێران هەیە بەڵام عەڵمانیەت رەتدەكاتەوە، ئەگەر عەڵمانیەت وەربگرێت وەكو ئەوەی لە توركیا هەیە ئەوا دیمكوكراسیەت رەتدەكاتەوە، ئەمەش وایكردو بووە هۆی ئەوەی كە گەلانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست لەم مۆدێل و شێوازە حوكمڕانییە بێزار بێت كە بە رووی دەرەوە و لە رووی رووخسار تازەگەری بوو، بەڵام لە رووی ناوەڕۆك هەمان تان و پێی حوكمڕانی میرنیشنەكانی سەدەكانی رابردوو بوو، چونكە دەوڵەت بووە چوارچێوەیەك و ناوەندێك بۆ پێگەیاندن و دەوڵەمەندكردنی كۆمەڵێك بنەماڵەو دەسەڵاتی سیاسی، كە تیایدا هاووڵاتی و دانیشتوانەكەی خستە دەرەوەی ژیانو رێز و حورمەتو مافەكانیانی خستە ژێرپێی بەرژەوەندییەكانی خۆیان.

 

دیمانە: محەمەد چاوشین

  حەسن ڕەحمان پەنا، ئەندامی کۆمیتەی ناوەندی کۆمەڵەی ڕێکخراوی کوردستانی حیزبی کۆمۆنیستی ئێران، لە چاوپێکەوتنێکدا لەگەڵ (ڕێگای کوردستان)، ئاماژەی بەوەدا کە بەدوری دەزانێ ئامریکا ھەمان سیناریۆی ئەفغانستان و عێراق لەسەر ئێرانیش دووبارە بکاتەوە و ئەگەری پەلاماری سەربازی بە دوور دەزانێت.

ئەو بەرپرسەی کۆمەڵەی ئێران، لەمیانی ئەو چاوپێکەوتنەدا وەڵامی کۆمەڵێک پرسیاری(ڕێگای کوردستان)دەداتەوە و ڕوونیشی دەکاتەوە کە "کۆمەڵەی ئێران دانیشتنی ئاشکرا لەگەڵ ئێران لە وڵاتێکی سێھەم و بە چاودێری ناوەندە نێونەتەوەییەکان ڕەت ناکاتەوە".

 ڕێگای کوردستان: دۆخی ئێستای ناوچەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست تادێ قەیراناوی تر دەبێت، ئەمریکا بە چەک و جبەخانەیەکی زۆرەوە حزوری فیزیکی و نیزامیشی ھەیە، گەمارۆکانی سەر ئێرانیش تادی چڕتر دەبنەوە، ئێوە پێتان وایە دۆخەکە بەرەو کوێ دەڕوات؟ ئایا پێتان وایە پەلاماری سەربازی بۆسەر ئێران لەگوڕێدا بێت؟

 حەسەن ڕەحمان پەنا: ھەوڵی ئەمریکا تا ئێستا توندتر بوونەوەی زەختی ئابووری لەسەر کۆماری ئیسلامی بووە. بە سفر گەیاندنی فرۆشتنی نەوتی ئەو وڵاتە و دابڕانی ھەرچی زیاتری ئەو دەسەڵاتە لە کۆمەڵگای نێودەوڵەتی و کورتکردنەوەی دەستی کۆماری ئیسلامی بووە لە کێشە و ئاڵۆزییەکانی ناوچەکەدا. 

ئەگەرچی ئابووری ئێران لە ماوەی ٤٠ ساڵی ڕابردوودا بەزۆر ھۆکاری جۆراوجۆر، لەوانە گەندەڵی و دزی و تەداخولی بەردەوامی سپای پاسداران، ئەو ئابووریەی نەخۆشتر و شپرزەتر کردووە، بەڵام گەمارۆ ئابوورییەکانی ئەمریکاش لە پانزدە مانگی ڕابردوودا، ئاسەواری نێگەتیڤی زیاتری لەسەر ئابووری نەخۆشی ئێران داناوە و ژیانی خەڵکی ئەو وڵاتەی زۆر زۆر لە جاران دژوارتر کردوە. 

سیاسەتی دەوڵەتی ترامپ بۆ پەلاماردانی نیزامی وەک ئەوەیکە لە عێراق و ئەفغانستان روویاندا کە ڕووخاندنی کۆماری ئیسلامی بێت، بە دی ناکرێت . 

بەڵکوو بە قسەی خۆیان ئاڵوگۆڕ لە ڕەفتاری حکوومەتدایە، نەک لەناوبردنی دەسەڵات. بەڵام بەھۆی میلیتاریزە بوونی ناوچەکە، بە تایبەت کەنداوی فارس و چەند بەرکەوتەی چکۆڵە کە تا ئێستا ڕوویان داوە و کۆنتڕۆڵ کراون، لەوانە خستنە خوارەوەی فڕۆکەیەکی بێ فڕۆکەوانی سوپای ئەمریکا و یان پەلاماربردن بۆ سەر چەند کەشتیی نەوت ھەڵگر لە لایەن سوپای پاسدارانەوە، ئیمکانی بەرکەوتەی نیزامیی بەرتەسک لە نێوان ئەمریکا و ئێران، یەکێک لە ئەگەرەکان بووە و لە داھاتویشدا ئیمکانی دووپاتبوونەوەی ھەیە. 

سیاسەتی ئەمریکا دەرحەق بە ئێران تا ئێستا دەست پی ھەڵگرتن لە زیادەڕەوییەکانی بووە.

قسەکانی ڕوحانی سەرۆک کۆماری ئیسلامی کە چەند رۆژ پێشتر رایگەیاند "لەگەڵ ھەرکەسێک کە پێویست بکات لە پێناوی بەرژەوەندی نەتەوەییدا دادەنیشم"، داگیرسانی گڵۆپی سەوز بۆ دانیشتن و وتووێژ لەگەڵ دەوڵەتی ئەمریکا و شەخسی ترامپ بوو. 

بەڵام دیارە بۆ ئەو کارە دەبێ ڕەزایەتی سوپای پاسداران و "بەیتی ڕەھبەری" بە تەواوی لەگەڵ بێت، ئەگەر ڕاگەیەندراو و بە ئاشکراش نەبێت. 

بۆیە بە باوەڕی من ئەگەری ھەڵگرسانی شەڕێکی گەورە لە نێوان ئەمریکا و ئێراندا تا ئێستاش دیاردەکانی دیار نییە و ھەستی پێناکرێت. 

بەڵام لێدان لە ھێز و پێگە و لایەنگرانی ئێران لە سووریا، عێراق و لوبنان لە لایەن سوپای ئیسرائیلەوە بە بێ ڕەزامەندیی ئەمریکا بەڕێوەناچێت کە لە ڕاستیدا شەڕێکی بە وەکالەتە کە ئیسرائیل لە جێی ئەمریکا دژبە ھێز و لایەنگرانی کۆماری ئیسلامی دەیکات. 

ئەو ھەڵسووکەوتە کورتکردنەوەی زیاتری دەستی کۆماری ئیسلامی لە ڕووداوەکانی ناوچەکە و تەسلیم بوون بە بەشێک لە داواکارییەکانی ئەمریکا بە بێ شەڕ و بەرکەوتنی نیزامییە.

 ڕێگای کوردستان: بەرپرسانی ئەمریکا باسی ئەوە دەکەن کە ئەوان نیازی گۆڕینی ڕەفتاری ڕێژیمی کۆماری ئیسلامییان ھەیە نەک گۆڕینی ڕێژیمی سیاسی، ئایا ئێوە جیاوازییەک دەبینین لەنێوان گۆڕینی ڕێژیم و گۆڕینی ڕەفتار و ھەڵسوکەوتەکانی ئەو ڕێژیمە؟ یان ئایا دۆخی ئابووری و کۆمەڵایەتی و سیاسی ئێران ھیچ گۆڕانێک بەخۆوە دەبینێ لە ئەگەری گۆڕینی ڕەفتارەکانی ڕێژیم؟ پێتان وایە چارەنووسی ڕێژیمی کۆماری ئیسلامی لەژێر کاریگەری ئەو گەمارۆ ئابوورییانەی ئامریکا بەکوێ دەگات؟

 حەسەن ڕەحمان پەنا: بەڵێ لە نێوان گۆڕین ڕەفتار و گۆڕینی ڕژیمی دەسەڵاتدار لە سەر ئێران جیاوازیی زۆر ھەیە. گۆڕینی ڕەفتار بە مانای دەست ھەڵگرتن لەو زیادەڕەویی و تەداخۆلانەیە کە دەسەڵاتدارانی کۆماری ئیسلامی لە ناوچەکە لەوانە ‌ فەڵەستین، لوبنان، سووریا، عێراق، یەمەن و شوێنەکانی دیکە دەیکەن. بە مانای دەست ھەڵگرتن لە درووشمی لە نێوبردنی دەوڵەتی ئیسڕائیل لەسەر گۆی زەوییە.

بە مانای دەست ھەڵگرتن لە سووتاندنی ئاڵای ئەمریکا و ئیسڕائیل لە خۆپیشاندانە دەوڵەتییەکان لە ئێران و دەست ھەڵگرتن لە ھەڕەشە و گوڕەشەکانی ئاخوندەکان لە نوێژی ھەینی و ھەروەھا بە مانای دەست ھەڵگرتنی سوپای پاسداران لە تاقیکردنەوە مووشەکییەکانی لەم وڵاتەیە. دیارە ھەموو ئەمانە بە مانای گۆڕینی ڕەفتاری ڕژیمە کە لە کۆماری ئیسلامی دەوەشێتەوە. 

بەوتەی خومەینی دامەزرێنەری کۆماری ئیسلامی "ئەگەر ھەر کات دەسەڵاتی ئیسلام بکەوێتە مەترسییەوە، دەست ھەڵگرتن لە ھەموو ئەو یاسا ئیسلامیانە ی کە ئەو پێی دە گوتن یاسای (ثانوییە) ڕێگاپێدراوە" ، کە وایە لە کۆماری ئیسلامی دا گۆرینی کردار بۆ مانەوەی دەسەڵات زۆر رێگا پێدراوە. 

بەڵام ڕووخاندنی ڕژیم بە مانای دووپاتکردنەوەی سیناریۆکانی وەک عێراق لە دژی سەدام حسێن، ئەفغانستان لە دژی تاڵی‌بان و لیبیا لە دژی معەممەر قەزافی، بە باوەڕی من تا ئێستایشی لە گەڵ بێت لە نەخشە و پلانی دەوڵەتی ئەمریکا دا نییە و بە ئاسانی ئەو دەوڵەتانەی کە ئاماژەیان پێکرا جێبەجێ نابێت .

ڕەوتی ڕووداوەکانی تا ئێستا ھەروەکوو لە وەڵامی ‌ پرسیاری یەکەمیشدا ئاماژەی پێدرا، وەھا داھاتوویەکمان پێ نیشان نادات.

گۆڕینی ڕەفتارەکانی ڕژیمی ئێران، ویست و داخوازی دەسەڵاتدارانی ئەمریکایە کە ئەگەر ئەوانە ڕووبدا دەبێت گەمارۆ ئابووریەکان لەسەر کۆماری ئیسلامی لابچن. 

بەڵام لە ئەگەری وەھا ھەلوومەرجێک دا و تەسلیم بوونی کۆماری ئیسلامی بەو شەرت و مەرجانە، ئەوەیکە دەمێنێتەوە کۆماری ئیسلامی ناسراوی تا ئێستا نییە، بەڵکوو دەسەڵاتێکی سەرو گوێکراوە کە کەمتر لە ‌دەسەڵاتی ٤٠ ساڵی ڕابردووی ئەو حکوومەتە دەچێت.

بەڵام ویست و داخوازی جەماوەری ناڕازی و دڵ پڕ لە قینی خەڵکی ئێران کە ٤٠ ساڵە ئەسیری ئەو دەسەڵاتە زاڵم و سەرەڕۆیەن، نەک تەنیا گۆڕینی کردار و ڕەفتاری ڕژیم لە دەرەوەی سنوورەکان و ڕووبە کۆمەڵگای نێونەتەوەیی، بەڵکوو کۆتایی ھاتنی دەسەڵاتی لە ناوخوی وڵات دایە. 

ئاڵوگۆڕی بنەڕەتی لە بواری کۆمەڵایەتیی ، ئابووری و سیاسیی ئێران، بەھاتنە مەیدانی زۆرینەی خەڵکی ئەم کۆمەڵگایە واتە کرێکاران و زەحمەتکێشان و خۆڕێکخستن لە دەوری حیزب و ڕێکخراوی شۆڕشگێڕ و جەماوەری تەیار بە سیاسەت، ستراتێژی سۆسیالیستی بۆ کۆتایی ھێنان بە دەسەڵاتی سەرکوتگەرانەی کۆماری ئیسلامی مسۆگەر دەبێت. 

وەھا ویست و داخوازییەکیش لە خزمەت بە سیاسەت و بەرژەوەندەکانی ئەمریکا و ھیچ کام لە زلھێزە کان و ھیچ دەسەڵاتێکی سیاسیی دیکتاتۆڕی و سەرەڕۆ نییە.

 ڕێگای کوردستان: ئەو دۆخە ئاڵۆزەی ئێستای ناوچەکە چ ئەرکێک دەخاتە سەرشانی ھێز و لایەنە سیاسییەکانی کورد لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان؟

 حەسەن ڕەحمان پەنا: ھێز و لایەنە سیاسییەکان لە ڕۆژھەڵاتی کوردستاندا یەک سیاسەت، ڕێباز، تاکتێک و ستراتێژیان بۆ ئێستا و دواڕۆژی پاش کۆماری ئیسلامی نییە. ھەر حیزب و لایەنێک بە پێی بۆچوون و سیاسەتی خۆی لەگەڵ ئەو ھەل و مەرجە ھەڵسووکەوت دەکات.

بەشێک لە لایەنەکان بە تایبەت لایەنی لیبڕاڵ و راست ڕەوە کان ، زۆر لە سەر لێشێواویدا بەسەر دەبەن و ھەر رۆژێک شتێک دەڵێن .

بۆ نموونە، ڕۆژێک چاوەڕوانی تەداخولی ئەمریکا و ڕووخاندنی کۆماری ئیسلامی بە ھیمەتی ئەوانن، ڕۆژێک دڵ بە چاکسازیخوازانی ناوخۆیی دەبەستن، ڕۆژێکی دیکە خەباتی چەکداری دەبێ بە درووشمیان، ڕۆژێک پاش نائۆمێدی لە سیاسەتەکانی ئەمریکا لە نەرمی نواندن دەرحەق بە کۆماری ئیسلامی، پەنا بۆ بە ناو دانیشتن و وتووێژ دەبەن. ئەم سیاسەتە لە نەفسی خۆیدا ناتوانێ کۆکەرەوەی ھێز و خزمەتکردن بە بزووتنەوەی ڕزگاریخوازانەی خەڵکی کوردستان بە ھاوپشتی لەگەڵ خەباتی خەڵکی ئێران بۆ ڕووخاندنی کۆماری ئیسلامی بێت. 

بە نیسبەت حیزبی کۆمەڵە وەک لایەنی چەپ و سۆسیالیستی کۆمەڵگای کوردستان، ھەوڵدان بۆ پشت بەخۆبەستنی خەباتی ڕەوای خەڵکی کرێکار و زەحمەتکێش، پووچەڵکردنەوەی خۆشباوەڕی لە نێو بزووتنەوەی شۆڕشگێڕانەی کوردستان بە باوەڕ و ڕێبازی لیبڕاڵی و ناسیۆنالیستی، دڵخۆش نەکردن بە تەداخولی نیزامی و عەسکەری ئەمریکا دژبە ئێران، ھەوڵدان بۆ ڕێکخستن و بەھێزکردنی بزووتنەوە ڕادیکاڵ و شۆڕشگێڕانە جەماوەرییەکان لە ناو کۆمەڵگای کوردستان و تێکھەڵپێکان و پەیوەندی دانی ئەم بزووتنەوانە بە بزووتنەوە ھاوچەشن و ھاوشێوەکان لە ئاستی ئێراندا، ئەرکێکی لە پێشینەی ئێمەیە.

لە ھەلومەرجی روو لە ئاڵوگۆری ئێران و ناوچەکەدا، ھەوڵدان بۆ ھاوکاریی ھاوبەش لە ئێستا لە سەر خاڵی دیاریکراو و لە داھاتووی ڕووخاندنی کۆماری ئیسلامی بۆ گیرۆدە نەبوونی کۆمەڵگای کوردستان بە شەڕی ناوخۆ و ھەروەھا بە ڕەسمیەت ناسینی دەسەڵاتی جەماوەر لە ڕێگای نوێنەرانی ھەڵبژێردراوی خەڵکەوە لە لایەن ھەموو ھێزە سیاسیەکان بە ھەموو جیاوازییەکانیانەوە، ئەرکێکی بەردەوام و ڕۆژانەی ھێزی چەپ و سۆسیالیست لە کۆمەڵگای کوردستانە و کۆمەڵە کاری مسئولانەی بۆ دەکات.

 ڕێگای کوردستان: لەو ماوانەی پێشوودا دەنگۆی دانیشتن و کۆبوونەوەی بەرپرسانی کۆماری ئیسلامی و چوار حیزبی کوردی ڕۆژھەڵاتی کوردستان بڵاو بۆوە کە گوایە لەوڵاتی(نۆروێژ) ئەو کۆبوونەوەیە کراوە، ئەو ھەواڵە چۆن بووە؟

 حەسەن ڕەحمان پەنا: ئەوەیکە تا ئێستا بە لێدوانی ئەو لایەنانە دەگەڕێتەوە قسەی جۆراو جۆرییان تەحویلی خەڵکی کوردستان داوە. 

بەڵام ئەوەیکە مەعلوومە دانیشتنێک لە وڵاتی "نۆروێژ"ڕوویداوە. ئەوەیشی کە ئاشکرایە، ئەو دانیشتنە ھیچ پەیوەندییەکیان بە چارەنووسی خەڵکی کوردستان بۆ کۆتایی ھێنان بە ستەمی نەتەوایەتی، یان ڕێگا چارەیەک بۆ کۆتایی ھێنان بە کێشەی سیاسی و نیزامیی ٤٠ ساڵی ڕابردووی نێوان کۆماری ئیسلامی و خەڵکی کوردستانەوە نەبووە. 

ئەو دانیشتنە لە درێژەی پیلانەکانی کۆماری ئیسلامی دژبە خەباتی ڕەوای خەڵکی کوردستان و بە مەبەستی پێکھێنانی تەفرەقە و ناکۆکی لە نێوان لایەنە سیاسییەکانی بەشدار لە شۆڕشی خەڵکی کوردستان دایە.

ئەو دانیشتنە لە درێژەی ھەمان کردەوە ترۆریستییەکانی کۆماری ئیسلامی، لەوانە تیرۆرکردنی د.عەبدولرەحمان قاسملوو سکرێتری پێشووی حزبی دیموکرات لە شاری "ڤیەنا"ی"نەمسا" بوو. 

بۆیە وەھا دانیشتنێک بە نھێنی کە بە قەولی وتەبێژی ھەندێک لە حیزبەکان لە نێوان ئەوان و بەرپرسانی وەزارەتی ئیتلاعات و سوپای پاسداران لە ساڵانی ڕابردوو لە ھەرێمی کوردستان بەردەوام بووە، ھیچی لێ سەوز نەبووە و سەوز نابێت و لە لایەن خەڵکی کوردستان، بەرەی چەپ و سۆسیالیست و تێکۆشەرانی سیاسی غەیری ئەو چوار لایەنە، نە تەنیا پێشوازیی لێنەکرا، بەڵکوو بە نیگەرانی و گومانەوە درایە بەر ڕەخنە و توانچ.

 ڕێگای کوردستان: ئایا ئێوە لەگەڵ دیدار و کۆبوونەوەدان لەگەڵ حکوومەتی ئێران؟

 حەسەن ڕەحمان پەنا: بزووتنەوەی شۆڕشگێڕانەی خەڵکی کوردستان وەک ھەر بزووتنەوەیەکی ڕەوا و بەرحەقی دیکە، بۆی ھەیە و دەتوانێت لەگەڵ سەرسەخت ترین دوژمنیشدا، واتە کۆماری ئیسلامی دانیشتن و وتووێژ بکات. 

ئەو مافە یەکێک لە تایبەتمەندییەکانی ئەو بزووتنەوەیەیە و ‌ ھیچ پەلامار و تانە و توانجێکی شۆڤێنیزمی ئێرانی ناتوانێ ئەو مافە لەو بزووتنەوەیە زەوت کات. 

بەڵام بارودوخی ئێستا و ھاوسەنگی ھێز لە نێوان نوێنە رانی بزوتنەوەی خەڵکی کوردستان و رژیم وەھا نییە کە مەجالی گوفتوگوی تێیدا رەخسا بێت. 

گفتوگۆکردن لەو بارودۆخەدا لە لایە ن رژیمەوە تەنیا دەتوانێ بوار خۆشکردن بۆ کۆمەڵێک پیلانی کورت ماوە بێت. 

ئەگەر کۆماری ئیسلامی بە نیازی دانیشتن و وتووێژ بۆ چارەسەری سیاسی کێشەی خەڵکی کوردستان بە شێوەی ئاشکرا بێت، پێویستە لە زمانی وتەبێژانی ئەسڵییەوە وەھا ویستێک ڕابگەیەندرێت. 

ھەروەھا بۆ نیشاندانی ڕاستگۆیی لە وەھا ئەگەرێکدا، پێویستە کۆمەڵێک کردەوە یان پێش مەرج لە خۆی نیشان بدات تا خەڵکی کوردستان، تێکۆشەرانی سیاسی و حیزبە سەرەکییەکانی کوردستان باوەڕ بە وەھا دانیشتنێک بکەن. 

لەوانە ئازادیی زیندانیانی سیاسی، کۆتایی ھێنان بە فەزای نیزامی زاڵ بەسەر کوردستان، کۆتایی بە کوشتاری ڕۆژانەی کۆڵبەران، کردنەوەی فەزای سیاسی بۆ چالاکانی بوواری خەباتی کۆمەڵایەتیی و ڕێکخراوە سیاسییەکان، کشاندنەوەی ھێزە نیزامییەکان لە شوێنی کار و ژیانی ڕۆژانەی خەڵک بۆ ناو پادگان و مەعەسکەرە نیزامییەکان.

لە وەھا کەش و ھەوایەکدا، کۆمەڵەى ئێران دانیشتنى ئاشکرا لە وڵاتێکی سێھەم و بە چاودێری ناوەندە نێونەتەوەییەکان ڕەت ناکاتەوە.

 

 

ئا/ ئاودێر

دوای دوو ساڵ بەسەر ریفراندۆم بۆ سەربەخۆیی هەرێمی كوردستان، ئایا بەڕێوەچوونی ئەو پڕۆسەیە بڕیارێكی دروست بوو؟ دۆخی هەرێمی كوردستان و بەتایبەتیش ناوچە كوردستانییەكان بەهۆی ریفراندۆمەوە گەرانەوە پێش روخانی رژێمی بەعس؟ ئەوەی بەدەستمان هێنا بەهۆی ریفراندۆمەوە زیاترە لەوەی لەدەستماندا، ئایا ئەو ناوچانە هەر لە بنەڕەتدا و بۆ هەمیشەیی بەدەست كوردەوە دەمانەوە؟ پیادەكردنی ئەو مافە دەكرا بەو شێوەیە بێت كەكرا، لەم دیمانەیەدا دكتۆر سەربەست تۆفیق، مامۆستای یاسای نێودەوڵەتی لە زانكۆی سەڵاحەدین، باس لە ڕیفراندۆم و دەرئەنجامەكا دەكات، هاوكات بە پێچەوانەی زۆرینەوە جەخت لەوە دەكاتەوە كە لە ڕووی یاسایی و كردارییەوە ناوچە كوردستانییەكان بەشێك نەبوون لە هەرێمی كوردستان، تا بەهۆی ڕیفراندۆمەوە لەدەست درابن، هاوكات باس لەو هەرێم و ناوچانە دەكات كە سەركەوتوو بون لە ئەنجامدانی ریفراندۆم و ئەوانەشی كە شكستیان هێناوە چۆن بەردەوام كار بۆ پیادەكردنی دەكەن، ریفراندۆمەكەی هەرێمی كوردستانیش بە ئەزموونێكی نوێ ناو دەبات.

دوای دوو ساڵ بەسەر بەڕێوەچوونی ریفراندۆم بۆ سەربەخۆیی هەرێمی كوردستان، ئایا بەڕێوەچوونی ئەو پڕۆسەیە بڕیارێكی دروست بوو؟

ڕیفراندۆم میكانیزمێكی دیموكراسیە بۆ بڕیاردان لەسەر بابەتێكی گرنگ لە ژیانی دانیشتوانی وڵاتێكدا كە راستەوخۆ پەیوەندی هەیە بە ژیان و داهاتووی ئەو نەتەوەیە یان ئەو دەوڵەتە.

ئەوەی لێرەدا مەبەستمانە كەیسی بڕیاری مافی چارەی خۆنووسینە لە ڕێگەی ریفراندۆمەوە، لەڕاستیدا ڕیفراندۆم تەنها ڕێگایەك، میكانیزمێكە بۆ پیادەكردنی مافی چارەی خۆنووسین بە شێوازیكی دیموكراتی لەلایەن نەتەوەیەك یان كەمایەتیەك یان هەرێمێك.

لەڕاستیدا پێویستە پێش ئەوەی باسی ڕیفراندۆم بكەین وەك و میتۆتێكی دیموكراسی بۆ بەدیهێنانی پرێنسیپی مافی چارەی خۆنووسین شێوازی مەترالیزبوونی و وە پیادەكردنی بۆتە بنەمایەكی نێودەوڵەتی، ئەم كۆنسێپتە زیاتر دەركەوت لە ئیپۆخی شۆرشی بۆرجوازیا لە سەدەی ١٩ كە مەبەست تێدا درووستكردنی دەوڵەتی سەربەخۆێی بۆجوازی نەتەوەیی لەو كاتەدا تەنها ئەم بنەمایە پیادە ئەكرا بۆ نەتەوەكانی ئەوروپا بەتایبەتی بۆ ئەو نەتەوانەی موتەحەزیر بوون.

دوای درووستبوونی ڕیكخراوی نەتەوە یەكگرتووەكان ئەم بنەمایە زیاتر مەترالیزكرا زۆر نەتەوەیی ژێر دەست هەرێمەكان وە نەتەوە ژێر دەستەكان بەپێ بڕیاری ١٥-١٤ ساڵی ١٩٦٠ نەتەوە یەگرتووەكان توانیان لە ڕێگەی ڕیفراندۆمەوە یان لە ڕێگەی نەتەوە یەگرتووەكان مافی سەربەخۆێی خۆیان رابگەینن، بەڵام بەداخەوە ئەم بڕیارە هەندێك نەتەوە و ئیقلیمی نەگرتەوە، بەپێی چەند ڕێكەوتنامەی نێودەوڵەتی بوون بە بەشێك لەو وڵاتانە، وەكو كەمە نەتەوەیی ڕیز بەندی كران، یاخود لە چوارچێوەی چەند دەوڵەتێكی فیدڕاڵی مافی ئۆتۆنۆمی پێ بەخشرا، بۆ نموونە رووسی،ا یۆغۆسلافیا، كەنەدا، بەڕیتانیا، ئیسپانیا، هیندستان، ئەسوپیا و چیكۆسۆلافاكیا.

مافی چارەی خۆنووسین بەرەوپێش چوونێكی تازەی بە خۆوە بینی دوای نەمانی شەری سارد و دامەزراندنی سیستەمی تازەی نێودەوڵەتی، ئەم بەرەوپێشەوە چوونە لە پێوەندیە نێودەوڵەتیەكان و سیاسەتی تازەی نێودەوڵەتی كەش و هەوای لە باری درووست كرد كە ئەو كەمە نەتەوەیانە هەوڵ بدەن لە چوارچێوەی هەرێمێكی فیدڕاڵی ئۆتۆنۆمی بەرەو مافی چارەی خۆنووسین بڕۆن، دەوڵەتی نەتەوەی خۆیان درووست بكەن، ئەوەی سەرنج راكێشە لێرەدا ئەم كیانانە لە یۆغۆسلافیا و ڕووسیا لە ڕێگەی ڕیفراندۆمی دیموكراتییەوە توانیان مافی چارەی خۆنووسین پیادە بكەن، دەوڵەتی سەربەخۆی خۆیان درووست بكەن، ئەمە لەلایەك لەلایەكی دیكەوە هەندێك هەرێمی فیدڕاڵی لە دەوڵەتە سەرەكییەكان ئەم تێندێسیە ڕوحی سەربەخۆ بوون و دەوڵەتی نەتەوەییان بەرز بۆوە وەك لە هەرێمی كەتەلۆنیا، سكۆتلەندیا، فڵاندێریا و كوێبیك هەوڵی پیادەكردنی مافی چارەی خۆنووسین هاتە كایەوە، بۆ درووستبوونی دەڵەتی سەربەخۆی خۆیان جیابوونەوە لە كیانی ئەو دەوڵەتانە، بەداخەوە تا ئێستا سەركەوتوو نەبوون، ئەمیش ئەوە ناگەینێ كە وازیان لە مافی سەربەخۆیی هێنابێت، بەڵكو بەردەوام خۆیان رێكدەخەن بۆ هەلێكی دیكە. 

چۆن پیادەی مافی چارەی خۆنووسین دەكرێت؟ 

لە یاسایی نێودەڵەتیدا پیادەكردنی ئەم مافە میكانیزمێكی دیاریكراو دیاری نەكراوە، بەڵام وەك و بنەمایەك مافیكی خەڵكە بنەما و ڕێگا شەرعیەكان بۆ بەدیهێنانی ڕەغبەتی سەربەخۆیی گەل تێیدا بەرجەستە بكرێت و ڕێزی لێ بگیرێت، بەڵام بەپێی پیادەكردنی ڕێگا دیموكراتیەكان و نێودەوڵەتیان دەركەوتووە كە باشترین رێگا لە ڕێگەی پیادەكردنی دیموكراتی و ڕێگای ڕیفراندۆمی دیموكراتی پیادەبكرێ زیاتر پشتگیری نێودەوڵەتی بەدەست دێنێت، ئەمە لەبواری نێودەوڵەتیەوە، بەڵام لە دەستووری هەندێ وڵاتی فیدڕاڵی ئەم مافە بەدەستووری دراوە بە هەرێمەكان، هەندێك لە كیانە فیدراڵیەكان وەكو سكۆتلەندا، كوبێك و ئەسوپیا هەوڵی سەربەخۆێی دراوە، بەڵام سەركەوتوو نەبووە لە ڕێگایی ڕیفراندۆمەوە، كەواتە ئەی بۆچی كوردیش لە ڕێگای ڕیفراندۆمەوە هەوڵێك نەدا تەنها جارێك پیادەی ئەم مافە بكات، ئەمیش مافی شەرعی خۆیەتی كە ئەم ڕێگەیە هەڵبژێرێ، ئەگەر بینێ كە پێداویستیەكان و كەش و هەوای نێودەوڵەتی لەبارە بۆ پیادەكردنی؟

لەم ئەزمونەدا دەركەوت كە هەرێمی كوردستان و خەڵكەكەی چۆن بە ڕۆحێكی نەتەوەیی بەشداری ئەم پرۆسەیان كرد، دەنگیان بۆ سەربەخۆیی كوردستاندا، ئەم هەنگاوە لە ڕوویی ناوخۆیەوە زۆر سەركەوتوو بوو، بەڵام لەسەر ئاستی دراوسێ و نێودەوڵەتی پشتگیری نەكراو و تووشی كۆنفلیكتی سیاسی و سەربازی لەگەڵ دەوڵەتی عێراق بوو، لەگەڵ ئەوەشدا دەركەوت كە گەلی كوردستان لە ڕێگەی ڕیفراندۆمەوە چەند ڕۆحی سەربەخۆێی لەلا بەرزەو هەر دەمێنێت. بێگومان سەركەوتنی پرۆسەی ڕیفراندۆم لەوەدا خۆێ دەبینێتەوە كە چۆن مافە دەستووریەكانی كورد لە دەستووری عێراقی ساڵی ٢٠٠٥ چەسپاوە، پێویستە حكومەتی ناوەند بە كردار پیادەی بكات، دوای ٢ ساڵ خاڵی بەرە و پێشەوە چوون لە پیادەكردنی مافی گەلی كورد بەرە و پێشەوە دەچێت، ئەمە لەلایەك، لەلایەكی دیكەوە نەتەوەیەكی ژێر دەستی وەكو كورد یەكەم ئەزمونیەتی كە بیر لە سەربەخۆیی بكاتەوە بە شێوازیكی دیموكراتی و ئاشتی خوازانە كە بۆی دروست بووە لە دەوڵەتی فیدڕاڵی عێراق وەك و ئەزموونی سكۆتلەندا و كوبێك و تایوان. 

هەرێمی كوردستان بە رێفراندۆم چی لەدەست هێناو چی بەدەست هێنا؟

لە ڕاستیدا ستەتووتی ناوچە دابڕاوەكان بەپیێ مادەی دەستووری (١٤٠) ڕێخراوە كە ئەبێ بەسێ قۆناغ ئەم مادەیە پیادەبكرێ، تائێستا ئەم قۆناغانە بەپیێ دەستوور كۆتایی نەهاتووە و هەوڵی جدی لەلایەن دەسەڵاتی كوردیەوە وەك و پێویست نەبووە بۆ جێبەجیكردن و پیادەكردنی ئەم قۆناغانە و گەڕانەوەیان بۆ سەر هەرێمی كوردستان، یاخود بە جۆرێكی دیكە، كەواتە لە ڕووی یاسایی و كردارییەوە ئەم ناوچانە بەشێك نەبوون لە هەرێمی كوردستان، بە تەنها ساخ نەكراونەتە تا ئێمە لە دەستمان دابێت، من وای نابینم كە لە ڕاگەیاندن و بڵاووكراوەوكانەوە لە هەندێ شوێن ئەڵێن كە ئێمە لە دەستمان داوە، ئەمە ڕاست نییە، چوونكە مادەی (١٤٠) هەتا ئێستا هێزی یاسایی هەیە، بەپیێ دەستووری عێراقی فیدڕالی ئەبێت ساخ بكرێتەوە، ئێستا هەوڵی جدی هەیە لەو بوارەدا بۆ پیادەكردنی مادەی (١٤٠) ئەمە لەلایەك لەلایەكی دیكوە ئەو بارو دۆخە و هاتنی گروپی تیرۆریستی داعش و داگیركردنی هەندێك لەو ناوچانە و بەرپابوونی شەڕ ئەو دۆخە نوێیەی بەو هۆیەوە دروست بوو، زیاتر جێبەجێكردن و هاتنەوە سەر هەرێمی كوردستان تەعقید كرد، بووە هۆی دروستبوونی كۆنفلیكتی سیاسی و سەربازی لەنێوان هەرێمی كوردستان و حكومەتی ناوەند، ئەویش حاڵەتێكی كاتییە و بە هەوڵی هاووڵاتیان و سەركردایەتی سیاسی كورد پێداگری لەسەر كوردستانی بوونی ئەو ناوچانە لە داهاتوودا بەرهەمی دەبێت، بە تایبەت ئەگەر بە جددی كاری لەسەر بكرێت و پرێشەر و گروپ دروست بكرێت لەلایەن هاووڵاتیانی ئەو ناوچانە بۆ كۆتایی هێنان بە بارودۆخی نا سورشتی ئەم ناوچانە.

 

ئا/ ئاودێر

  هیوا عومەر ، ئەندامی مەكتەبی سیاسی حزبی شیوعی كوردستان لەم گفتوگۆیەدا تیشك دەخاتەسەر هەلومەرجی هەنوكەیی و رۆڵی چەپ لە ئێستادا و هەوڵی لایەنەچەپەكان بۆ كاری هاوبەش.

 پێویستی كاری هاوبەشی چەپ چییە لەمرۆدا ؟

پرسیارێكی گرنگەو پێویستی بە تۆزێك وەستان هەیە لەو بارەیەوە، چونكە كاتێك قسە لەبارەی كاری هاوبەشی چەپ دەكەین پێش ئەوە دەبێت لەبارەی پێویستی ئایدیا و پرۆژەی واقعی چەپ قسە بكەین . پرۆژەی چەپ پرۆژە و خەونێكی ئیرادەگەرییانە نییەن، بەڵكو پرۆژەیەكە واقیع فەرزی دەكات. فكری سۆسیالیستی دەربڕی واقیعێكی ماتریالیستی مێژووییە. 

لێرەدا پێویستمان بەوە هەیە تۆزێك بوەستین و سەیری هەلومەرجی دروستكراو (واقیع) ی ئەمرۆمان بكەین. ئێمە لە چ دۆخێكداین لەم چەند دەییەی رابردوو چی دەبینین، چی گۆراوە، گۆراوەكان چین و لێكەوتیان چی بووە لەسەر هێڵە گەرمەكانی ژیانمانەوە .

بۆ ئەوەی زۆر واقعی بین و خوێنەری كوردستان بە باشی تێمان بگات لە سەر كوردستان تۆزێك هەڵوەستەدەكەین لە بارەی چی و چیەتی گۆراوەكان .

لەماوەی دە ساڵی رابردوو لە هەرێمی كوردستان رۆژ لەدوای رۆژ و هەنگاو بەهەنگاو دەسەڵات خۆی لەبەرپرسیارێتییەكانی بەرانبەر ژیانی هاووڵاتییان دەدزێتەوە، كە خۆی لە بێ بایەخكردنی كەرتی گشتی و كەمكردنەوە و نەهێشتنی خزمەتگوزارییەكانی كەرتەكانی ئاو و كارەبا و تەندروستی و پەرەوەردە و خزمەتگوزارییەكانی تری رۆژانە هتد دەبینێتەوە... لەوەش ترسناكتر رۆژانە رسوماتەكانی وەزارەتەكانی ناوخۆ و خوێندنی باڵا و شارەوانی و زۆربەی كەرتەكانی تری حكوومەت لەسەر هاووڵاتیان بە پارەی خەیاڵی زیاد دەكرێت. حكوومەت جگە لەوەی خۆی لە پێشكەشكردنی خزمەتگوزاری لە ژیانی جڤاكی دەدزێتەوە لەوەش خراپتر پارەی رسوماتەكان و باج لەسەر هاووڵاتییان بە ئاستی خەیاڵی زیاد دەكات، ئەوەی دەگوزەری سیاسەتێكە پێ بە پێ جێبەجێ دەكرێت تا هەموو جومگەكانی حكوومەت و كەرتی گشتی دەگرێتەوە و تا تەواوكردنی دیزانێكی تایبەت بە حكومرانی نیولیبرالیزم ناوەستێت، لێرەدا دەسەڵات دەبێتە بار و مشەخۆر بەسەر كۆمەڵگا . 

فرۆشتن و هەراجكردنی كەرتی گشتی و ماڵی گشتی بۆ كەرتی تایبەت و سەرمایەدارەكان كە خۆی لە كەرتەكانی پەروەردە و خوێندنی باڵاو تەندورستی و كارەباو پاركەكان و خزمەتگوزارییە رۆژانییەكان و تەنانەت سەیركردنی تیڤییەكان ئەمانە لە خۆیانەوە نەگۆراوان سیاسەتێكی دیاری كراو بۆ بەرژەوەندی كۆمینەیەك دیزانی دەكات .

پرسیارێك رووبەروومان دەبێتەوە ئەو گۆراوانە كاریگەرییەكانی چی بووە لەسەرمان لە رابردوو لە ئێستادا لە داهاتووچیمان بەسەر دەهێنێت؟ دەكرێت ئەوا بژین، ژیانێك ئەوەی پارەی هەبێت خزمەتگوزارییەكانی تەندروستی و خوێندن هتد .. دەبێت ئەوەی نەی بێت تەنانەت خزمەتگوزارییە سەرەتایییەكانیشی نابێت.

ئەم مۆدێلە لە حوكمرانی (بەتاكێتیكردنی هەموشتێك) لە خۆشگوزەرانی و ژیان، تا سەر ئێسقان نامۆراڵی و هیچگەراییە و دژ بە سروشتی مۆرییمانە. بەرزبوونەوەی رێژەی بێكاری و هەژاری و نەخۆشییە درێژخانەكان و دابەزینی ئاستی ناوەندی تەمەن دابڕاونیە لە لێكەوتەی نیولیبرالیزم. 

رۆژ لە دوای رۆژ ئەم سیستمە زیاتر مرۆڤایەتی دەهاڕێت نەك لەسەر ئاستی لۆكاڵی بەتەنیا بەڵكو لە سەر ئاستی جیهانیش كۆمەڵگای مرۆڤایەتی و ئەم هەسارەیە رووبەرووی تەنگژەی گەورە دەبێتەوە. ئەم تەنگژانە قەدەرنەبوو رووبەروومان ببێتەوە، بەڵكو وەك دەرئەنجامێك دێتەپێشەوە، لەوەها دۆخێكدا جگە لە بەرەنگاری بژاردەی ترمان نییە. لە كاتێكدا باسی رۆڵی چەپ دەكەین ئەمرۆ سەرمایەداری چۆتە قۆناغێكی ئەوەندە مەترسیدار كە بەردەوامبونی یەكسانە بە قلیشانەوەی زیاتری ماف و پێداویستییەكانی مرۆڤ، تەنانەت ئەوانەی لە رابردووش لە رێگای تێكۆشان و كاریگەری بلۆكی سۆسیالیستی لە مافی بیمە كۆمەڵایەتییەكان بەگشتی و كاتژمێری كار و هەلومەرجی كار بەدەستهاتوون لە ژێر هەڕەشەو مەترسیدان .

لەو چوارچێوەیەدا رۆڵی دەوڵەت تەنها لە ئاستی پاسەوانی ماوەتەوە وەك دوا قۆناغی گەشەكردنی خۆی رووبەرووی دۆخی بە بنبەست بوون هاتووە. لەم چەرخەدا چارەنوسی مرۆڤایەتی رادەستی كۆمپانیا و سەرمایەدارەكان كراوە، كە رۆڵی دەوڵەت جگە لە پاسەوانی بەرژەوەندییەكانی ئەوان هیچیتر نییە . . ئەمەش وایكرد رێژەی هەژاری زیاتر بێت و سەرمایە زیاتر (چربێتە) وە لە دەستی كەمیەنەیەكی كەمتر.

خوێدنەوەی كتێبەكەی لینین لەمڕۆدا (الإمبریالیە، أعلی مراحل الرأسمالیە) هاوكاریمان دەكات لە تێگەیشتن لە فۆرمی تازەی ئیمپریالیزمی سەرمایەداری، كە ئەمڕۆ خۆی لە پرۆژەی ئابووریی نیولیبراڵیزم، ئەوەش لە ڕێگەی قەرزەكانی بانكی جیهانییەوە و ڕاسپاردەكانی ئەم دامەزراوە ئایدۆلۆژییە بۆ دورستكردنی سیفەتی پاشكۆیەتی بۆ ئەو دەوڵەتانە. ئیمپریالیزم بە واتا مۆدێرنەكەی قۆناغێكی مێژووییە كە ئەویش بریتییە لە باڵاترین قۆناغی سەرمایەداریی. ئەمە دەربڕینی ئەو ڕاستییەیە كە گەشەكردنی هێزە بەرهەمهێنەكان بۆ ئەو خاڵە گەشەیان كردووە بەربەستەكانی سنوری نەتەوەیی و نیشتیمانیی ببرێت و بەڕووی بازرگانیی و ئابووریی جیهانییدا بكرێنەوە، بەڵام ئەو كرانەوەیە بێ سنورە بواری ئازادانەی هێزی كار ناگرێتەوە تەنها لەچوارچێوەیەكی دیاری كراونەبێت كە ئەمرۆ جۆرێك لە كۆیلایەتی تازەی بۆ كرێكاران دروستكردوە. راپۆرتەكانی دەزگا فەرمییەكان هەرێمی كوردستان لەمساڵدا ئەوە دووپاتدەكەنەوە كە كرێكارانی هاتوو(بیانی)وەك كۆیلە مامڵەیان پێوە دەكرێت . 

لە ڕۆژگاری لینیندا، ئیمپریالیزم هەژموون و باڵادەستیی خۆی لە ڕێگەی دەسەڵاتی رەق، سەربازیی پیادە دەكرد. بەڵام لە ئێستادا بە میكانزمێكی نەرم لە رێگەی بانكە جیهانییەكان، فەرمانڕەوایی جیهان دەكات. پەرەسەندنی دیاردەی جەنگ و كاولكاری و قەیرانەكانی شەڕ لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و دواتر دەستێوەردانی راستەوخۆی زلهێزەكانی جیهان بەبیانوی پێدانی قەرز لە رێگای بانكی نێودەوڵەتی و سندوقی دراوی نێودەوڵەتی كە ئامانجی سەرەكی گۆڕینی پەیكەری ئابوری و گۆڕینی هاوكێشەی جوگرافیای قەیرانەكانی ناوەندە سەرماریەدارییەكانە لە ئەمریكاو ئەوروپادا بۆ رۆژهەڵاتی ناوەراست ، دابراونیە لە پرۆژەی ئیمپریالیزم و نیولیبرالیزم .

بیرخستنەوەی بەشێك لەو داتایانەی كە رێكخراوەكان ساڵانە لەبارەی رەوشی مافەكانی مرۆڤ و هەڵكشانی جیاوازییە چینایەتییەكان دەیخەنەروو هاوكاریمان دەكات دەقیقتر دۆخەكە ببین.

بەپێی راپۆرتی ئەم ساڵی رێكخراوی ئۆكسفام سەروەت و سامانی تەنها ( 26 )كەس لە ملیاردێرەكانی جیهان، هاوتایە بە سەروەت و سامانی (3800) ملیۆن كەسی هەرە هەژاری جیهان، واتا نیوەی ژمارەی دانیشتوانی جیهان. ساڵی 2018 سەروەت و سامانی (42) ملیاردێر یەكسانبوو بە سەروەت و سامانی 3,8 ملیار مرۆڤی هەژار لە جیهاندا. پرسیارێك دێتەپێشەوە دەكرێت تابلۆی ژیان ئاوابێت ؟ ئایدیا و كاری چەپ لێرەدا دەبێتە پێویستییەكی مێژوویی . ئەمەش تەنها لە رێگای سەر رێگاخستنی نارەزایەتییە جەماوەرییەكان و تێكۆشانی جادەنییە بەڵكو لە پاڵ ئەوەشدا پێشكەشكردنی پرۆژەی بەدیلە بۆ دانان و جێگیركردنی پایەكانی سیستەمێكی سۆسیالیستی دژ بەم مۆدێلە لە حوكمرانی . كاری هاوبەشی چەپ لەمرۆدا لە هەمووكات زیاتر خۆی فەرز دەكات بارێكی بابەتی هاتۆتە پێشەوە كە لە رووی خودییەوە بەر پرسیارەتی زیاتر و گرانتر لەسەر شانی هێزە چەپەكان دروست دەكات . 

ئەنجامی كۆبونەوەكان چی بوو، بۆچی تا ئێستا بەرنامەی كاری هاوبەشی چەپەكانی كوردستان نەنوسراوەتەوە یاخود هیچ وادەیەكی دیاریكراو هەیە بۆ كاتی راگەیاندنی؟

لەو چەند كۆبونەوەی ئەنجاماندا بێ بەرهەم نەبوو، لە هەمووگرنتر ئەوەیە ئێمەی هێز و لایەن و كەسیاتییە چەپەكان بە باشی درك بەو واقیعە خراپەدەكەین، لەوەش تێگەیشتوین تاكتیكی تێكۆشان زۆرە هەندێك جار واقیعی تازە لەگەڵ خۆیدا تێكۆشانی تازە بە تاكتیكی سیاسی نوێ دێنێتەكایەوە، باوەرێك دروستبووە بۆ (بەیەكەوە كاركردن) جا ناوی ئەو كاركردنە هەرچییەكە گرنگ نییە ئەوە گرنگە ئێمە بەیەكەوە كاربكەین ، بەر پرسیارەتییەكە زۆر گران و گەورەیە. هاوڵاتیانی كوردستان ئەوە چەندین جارە لە غیابی ئێمە هێزە راستڕوەكان بە فۆرمی جیاواز تاقی دەكەنەوە و دواتر متمانەیان لێوەردەگرنەوە، خەریكە ئەو راستییە دەربكەوێت سیاسەت و حكومرانی ئیتلافی راستڕەوی دەسەڵات و ئۆپۆزسیۆن بەبنبەست گەیشتوە، قەیرانەكان لە منداڵدانی ئەوانەوە دێنەدەرەوە، ململانێی ساختەی نێوانیان و گۆرینی فیگەرەكانی ناو دەسەڵاتیشیان تەنها بۆ سەرقاڵكردنمانە و هیچ لە دۆخەكە ناگۆرێت وەك نەیگۆڕی .

ئێمە راستە هێشتا چوارچێوی كاری هاوبەشمان وەك دروستكردنی ناوەندێك دانەناوە، بەڵام لە هەمووی گرنگتر دەستمان كردوە بە كاری كرداری هاوبەش، ئەوەش بۆ خۆی جەوهەری مەسلەكەیە، لەم رۆژانەشدا زیاتری ئەوە دەبینن. كاركردن لەسەر دۆسییە گرنگەكانی ژیانی كرێكاران و زەحمەتكێشان و دابینكردنی بیمە كۆمەڵایەتییەكان و داكۆكیكردن لە بابەتە نیشتیمانییەكان و هێنانەكاییەی دەستورێكی مەدەنی سیكۆلار و ڕووبەرووبونەوەی سیاساتی ئابوری و حكومەت لەو دۆسییە هەرە لە پێشانەن دەستمانكردوە بەكاركردن لەسەری هاوكات ئەنجامدانی كاری هەرەوەزی بەتایبەت لە ئەزمونی خانیقینەوە دەستمانپێكردوە و لە شوێنەمانی تریش خەریكی ئامادەكارین وەك پرنسیپێكی كۆمەڵگایەكی هاریكاری سۆسیالیستی لە پێناو گەرانەوەی زیاتر بۆ ئیرادەی هاریكاری و یەكگراتن وەك پرنسیپێكی سۆسیالیستی جێگای ئومێدێكی گەورەیە، لەو بارەیەوە رۆڵی هاورێیان و دانیشتوانی خانەقین بە گشتی بە تایبەتی هاورێ سەلام جێگای تەقدیری زۆرن . 

لێكنزیك بوونەوەی چەپ و دروستكردنی بەرەیەكی هاوبەش لەم دۆخەی كوردستان تاچەند پێویستییە و دەتوانێت چی بكات؟

بێگۆمان كاری هاوبەش زۆریش پێویستە لەمرۆدا، لینین دەڵێت هەندێك جار مێژوو پێویستی بە (دفعەیەك ) تەكانێك هەیە . والاپێویست دەكات هێزە چەپەكان بەتایبەت لەم ناو چەیە بە دیدێكی فراوان سەیری ئەركیان بكەن، ئەركانێك كە هەندێك جار جیاوازو فراوانترە لە ئەركی چەپێكی رۆژ ئاوایی، ئەم لێكنزیك بونەوەیە بەغیابی دیدێكی فروان بە باشی دروست نابێت، ناكرێت بریاری پێش وەختەمان هەبێت و رەچەتەیەكی ئامادەكراومان هەبێت.

لە ناو واقیعی تێكۆشاندان زۆر شت هەیە روون دەبێتەوەن هاوكات واقعی تازە پێویستی بە تێگەیشتنی تازەش هەیە. منهەجیەتی ماتریالیزمی دیالێكتیكی لە خوێندنەوە و كردنەوەی گرێكانی نێو پرۆسەی گەشەی مێژوودایە .

ماركسیزم تێگەیشتن و تاقیكرنەوە و خوێندنەوەی شتەكان نییە لە دۆخی وەستاندا، بەڵكو لە دۆخی بزاوت و جولەی ژیاندایە. ئەگەر مەنهەجیەت بەكار نەهێنین لە فكردا ئەوە تێكست هەمیشە دیاری كراوە، بەڵام واقیع و پێویستییەكان فراونترو نا كۆتایی ترە، ڕووداوە مێژووییەكان وەستاو نین، هەرچەندە پەرەسەندن و ئەو نەوەستانە مانای ئەوە ناگەینێت كە شتەكان لە ئاستی نزمەوە بۆ بەرز هاتوون. وەكو لینین فێرمان دەكات ژیان و كۆمەڵگا بەشێوەی دیالەكتیكی گەشە دەكەن نەك بە پێچەوانەكەی، بە دەقیقتر بۆ وەڵامی پرسیارەكەت بەلێ كاری بەیەكەوەیی پێویستەو گرنگە لەم قۆناغە، مسلەی (بەرەش) ئارەزمانە، بەڵام هەندێك جار ئەوەی تۆی ئەوێت رەنگە ئەوە نەبێت، بەڵام كاری بەیەكەوەیی زۆر پێویستە نەك لەبەر ئەوەی ئارەزووی دەكەین بەڵكو ئەوە بۆتە پێویستییەكی خودی بۆ ئەو بارە بابەتییەی هاتۆتە كایەوە. ئەولێك نزیك بونەوەیە دەتوانێ زۆر شت بكات، كردنی ئەو شتانەش ئایدیا و پشودرێژی و خبرەی سیاسی و قبوڵكردنی یەكتری پێویستە، ئێمە كاتمان پێویستە بۆ كەلەكەبونی زیاتر و ئەزمونكردنی زیاتری كاری هاوبەشی چەپ وبینینی لێكەوتەكانی لەسەر ژیانی جڤاكی . هەردوو ئەزمونی سیاساتی پراكماتیكی چەپ كە زۆر نزیكی كردەوە لە راست لەگەڵ ئەزمونی خۆ پارێزی و پەرگیری لە كۆمەڵگا ئەنجامیان نەبوو، ئیتر چەپ دەبێت بەیەكەوە و روو لە كۆمەڵگا دەتوانێت زۆر شت بكات. 

چەپ و كۆمۆنیستەكان دەتوانن خۆیان وەك بەدیل تەرح بكەن و خەباتی چینایەتی پەرەپێبدەن دژ بە دۆخی دروستكراو و سیاساتی بەتایبەتیكردن؟ 

بێگۆمان خەباتی چەپ خەباتێكە دژ بە كۆمەڵگای چینایەتی دروستكراو، ئەوە ئەرك و بەهانەی وجودی چەپە لە واقیعدا. ئەو تێكۆشانەش پێویستی بە روونكردنەوە و وردكردنەوە هەیە بۆ ئەوەی بتوانیت كار لە واقیع بكات و ببێتە پرۆژەیەكی كۆمەڵگایی و لە ئاستی نوخبەوەیەت دەربچێت و قەتیس نەكرێت لە دروشمی رادیكاڵانە، بۆ دۆخی ئەمڕۆی كوردستان دەبێت لە چوارچێوەی پرۆژەیەكی فراوان لە ئاستی سیاسی ئابوری و كۆمەڵایەتی و رۆشنبیری رووبەرووی سیاساتی نیولیبرالیزم و ئەو دەستدرێژیانە ببینەوە كە دەكرێتەسەرە ماڵی گشتی و كەرتی گشتی، لەپاڵ ئەوەشدا نابێت پرۆژەی بەدیلمان نەبێت بۆ دانانی پایەكانی كۆمەڵگایەكی سۆسیالیستی. خۆ تەرحكردن وەك بەدیل پێویستی بە پرۆژە و بەرنامەی واقعی هەیە، نابێت نزیكی گوتاری پۆپۆلیستیش بكەوینەوە وەك ئەوەی ئۆپۆزسیۆنی راستڕە و دەسەڵاتیش پۆپۆلیستانە مامڵەیان لەگەڵ نارەزایەتییە جەماوەرییەكانكرد كە دواجار ئەو گوتارە كاریگەری خراپی لەسەر نارەزایەتییە كۆمەڵایەتییەكان و ئەنجامەكەی كرد، ئێستا ئێمە رووبەرووی لێكەوتەكانی دەبینەوە كە جۆرێك لە نائومێدی لای جەماوەر دروستكردوە بۆ گۆرانكاریكردن و بەشداری سیاسی .

 

 

دیدارو چاوپێكەوتنەكان