ئەمە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

سمكۆ محەمەد

یاخی بوون ئیرادەی هێزێكە سنوور ناناسێت، بایەخی لەهەموو سەردەمێكدا جۆرە ئامادەبوونێكی بەردەوامە و یەكێكە لەماناكانی ئەنتۆلۆژیا، ئەم دیاردەیە لەنێو سیاسەتدا زۆرە، بەڵام لەنێو ئەدەبدا مانایەكی دیكەی هەیە، چونكە ئەدەب رەهەندی فكری جیاوازی لەپشتە، بەهای یاخی بوون لەوێدایە كە دەسەڵاتەكان بەهەموو جیاوازیەكانیانەوە لێی دەترسن، چونكە كولتوورێك بەرهەمدێنێ‌ كە تاكەكان بڕوایان بەخۆیان هەبێت و ملكەچی هیچ ئایدیۆلۆژیا و قالبێك نەبن، بەتایبەتی ئەدیب كە لەرێگەی یاخیبوونەوە دەتوانێ‌ قاڵب و دەق بشكێنێت و خۆی رزگار بكات و بەگوتارێكی نوێێ‌ ئیستاتیكی خۆی نمایش بكات، ئەگەرچی یەسەنین یاخیگەرێكی تاقانەی ئەدەبی رووسی نەبوو، بەڵكو كەسانی وەكو فلادیمیر مایكۆفسكی و ترتیاكۆف و مایرهۆڵد هەبوون كە چارەنووسیان بەهەمان چیرۆك كۆتایی پێهات، بەڵام ستایلێكی نوێی ئیرادەگەریانەی بەرهەمهێنا كە دونیا ئەدەب هەمیشە خۆی بەقەرزاری بزانێ‌.

(سێرگی ئەلیكسندەرفیتش یەسەنین) یەكێك لەو شاعیرانەیە كە لەمێژووی ئەدەبدا نموونەیەكی دەگمەنە، چونكە هەم یاخی بوو لەو ستایلە ئەدەبیە باوەی كە لەروسیا هەبوو، هەم لەژێر سایەی قورسترین سیستمی ئایدیۆلۆژی سیاسیدا یاخی بوو، چونكە پێیوابوو ئەوەی ناوی نراوە شۆڕش، تەنها كودەتایەكی سیاسی بووە، نەك گۆڕینی فەزای كۆمەلایەتی و فەرهەنگی، بۆیە لەهەردوو حاڵەتەكەدا یەسەنین دەبوو دەرچەیەك بدۆزێتەوە بۆ وەڵامی ئەو پرسیارانەی كە رووبەڕووی دەبنەوە چ لەكایەی ئەدەب و چ لەكایەی سیاسیدا.

ساڵی 1895 لەهەرێمی ریازان لەگوندی گۆتستا تینۆگۆف لەدایك بووە، باوكی جوتیار بوو بۆیە هەمیشە ئەو حیكایەتە فۆلكلۆریانەی بۆ دەگێڕایەوە كە زەخیرەی كولتوور و فۆلكلۆری روسیا بوون، بۆیە یەسەنین ئەم نۆستالیژیا بۆماوەیەی لەباكگڕاوندی بیركردنەوەی خۆیدا جێگەی بۆ كردبۆوە، بۆیە لەیەكەم چیرۆكیدا هەموو ئەو یادەوەریانەی تەوزیف كردبوو كە بریتی بوو لەململانێی نێوان جوتیار و دەرەبەگی ئەو سەردەمە، ساڵی 1912 ژیانی لەگوندەكاندا بردۆتە سەر، پاشان بەمەبەستی درێژەدان بەخوێندن و كار كردن لەیەكێك لە چاپخانەكان، دەچێتە مۆسكۆی پایتەختی روسیا، بەڵام بەهۆی نەبوونی زەمینەیەكی نوێ‌ بۆ ژیان لەنێو شار و هەروەها بەهۆی كەمدەرامەتیەوە، جارێكی تر دەگەڕێتەوە گوندەكەی خۆی.

ساڵی 1915 یەكەمین چیرۆك بەناونیشانی یار دەنوسێت كە باس لەژیانی گوندنشینی خۆی دەكات، هەر لەو ساڵەدا شاعیر و رۆژنامەنووسێك بەناوی سۆریكۆف دەناسێت، بڕیار دەدەن پێكەوە گۆڤارێكی ئەدەبی دەربكەن بەناوی (هەڤاڵی گەل).

هەر لەو ساڵەدا بەهۆی بڵاوكردنەوەی شیعرێك بەناونیشانی (رادۆنیتسا) بڵاودوەكاتەوە و ناوبانگی باشترین شاعیر وەردەگرێت لەنێو خوێنەراندا، چونكە لەجەوهەری دەقەكەدا باس لەكارێكتەرێك دەكات لەرۆژانی پێنجشەمووان دەچێتە گۆڕستانەكان و نوێژ بۆ مردووەكان دەكات، ئەم شیعرە دەبێتە پنتێك لەقۆناغێكی نوێی شیعر نووسین و ستایلێكی نوێ‌ لەرۆمانسیەت كە ئەوكات ئایدیۆلۆژیا سەرتاپای ئەدەبی ئازادی داگیر كردبوو، دواتر كەسانی وەكو كۆلستۆف و چۆكۆفسكی ئاشنا دەبێ‌. سۆریكۆف یەكێكە لەو شاعیرانەی كە كاریگەری بەسەر یەسەنینەوە هەبووە، چونكە فەزای شیعرەكانی پەیوەست بوون بەو سرووتە ئاینیانەی كە لە كولتووری روسیادا هەبوون، ساڵی 1917 كاتێك شۆڕشی سۆسیالیستی دژی سیستمی قەیسەر دەستی پێكرد و سەركەوت، هاوسەرگیری دەكات و بۆ مانگی هەنگوینی سەرتاسەری روسیا دەگەڕێت و لەو گەشتەدا بەدوای بەدەستهێنانی ستایلێكی نوێدا دەگەڕێت كە دژەباو بێت.

تا ئەوكاتە شاعیر پشتگیری لە ئامانجە مرۆییەكان و دەستكەوتەكانی شۆڕشی ئۆكتوبەر دەكات، بەڵام دوای ئەوەی دەبینێ‌ سیستمەكە ئایدۆیۆلۆژیانە تەماشای هەموو كایەكانی ژیان دەكات و نامرۆییە، یاخی دەبێت لە سیستمەكە، لەشیعرێكدا دەڵێت (دەخۆمەوە تاكو رشانەوەی خەڵكی نەبینم)، ئەگەرچی ئەم شیعرە یەسەنین دەخاتە بەردەم پرسیاری سیاسیەوە لەلایەن دەسەڵاتدارانی سۆڤیەت و رەخنەگرانی سەر بەهەمان ئایدیۆلۆژیا، چونكە ئەم دێڕە شیعرییە دەبێتە وێردی سەر زاری لاوانی ئەو كاتە بزووتنەوەیەكی ئەدەبی نوێ‌ درووست دەكات، بەڵام یەسەنین گوێی بۆ ئەو پرسیارانە نەدەدا و پێیوابوو ئەو لاوانە لەو تێنەگەیشتوون، بۆیە سەر بەو رەوتە فكری ئەدەبیەی ئەو نین. 

ساڵی 1918 كتێب لەسەر بارودۆخی هونەر چاپ دەكات و رەخنە لەرەوتی هونەری باو دەگرێت، ئەم كتێبەشی بەشێكی تەواوكەری یاخیگەرێتیەكەی بوول ە ئایدیۆلۆژیا، هەر هەمان ساڵ سیرفینچ ی شاعیری ناسراوی روسی دەناسێت، كە یەكێك بووە لەشاعیرە رۆمانسیەكان و دژی لۆژیك وەستاوەتەوە و شیعرێكی نووسیوە بەناوی 2+2 یەكسانە بە 5، هەر دوای ئەمە شیعرەكانی یەسەنین دەبێتە قورسترین ژانری ئەدەبی بۆ ئەو سەردەمە و دەچێنە نێو جیهانێكی نوێی ئەدەبەوە، كە تائەوكات ئەدەبیاتی روسی  دیاردەی وەهای بەخۆیەوە نەبینیبوو، ئیدی لەسەر دەستی یەسەنین ستایلی شیعری كلاسیكی گۆڕا بۆ هاوچەرخ، بەم كارەشی رووبەڕووی ئەدەبی كرێكاری و پرۆلیتاری بووەوە كە لەقاڵبدراوی ئایدیۆلۆژیای وشك بوو، بەمانایەكی تر دەرگای لەسەر ئازادی بیركردنەوە كردەوە و ترسی رەواندەوە. 

ساڵی 1921 (ئیزدۆرا دونكا) ی ژنە هونەرمەندی سەما و بالیای دەناسێت و پاشان دەبێتە هاوسەری، ساڵی 1922 هەردوكیان روسیا جێدەهێڵن و بەرەو ئاڵمان و دواتر تەواوی ئەوروپای رۆژئاوا دەگەڕێن و پاشان دەژن بۆ ئامریكا، وەكو خۆی لەچاوپێكەوتنێكدا باس دەكات و دەڵێ‌ (ئیزدۆرا نەك هەر خۆشەویستم بوو، بەڵكو پەرستارێكی تەندروستیشم بوو، چونكە من ئەوكات دووچاری ئالودەبوون ببووم بەكحول، پاشان ئەویش دووژاری نەخۆشی دڵ دەبێت و دەمرێت)، ئەمە بۆ یەسەنین دەبێتە فەزایەكی نائومێدی و بیركردنەوە لەمردن، ئەوكاتەی یەسەنین دەچێتە ئامریكا و ناونیشانی ئەدیبی (منشق) واتە جوداخواز وەردەگرێت و وەكو ئەدیبەكانی دیكەی راكردووی دەستی سیستمی بەناو سۆسیالیستی، لەهەمان ساڵدا دیوانێك بەناونیشانی (ناناسینیكا) چاپ دەكات كە ئەو دەقە مەبەستی جیاوازیە لەنێوان شیعر و ژیان و سەما، پاشان دەقێكی تر بەناوی 26 كەس دەنووسێت كە باس لە 26 شۆڕشگێڕی ئازەربایجان دەكات كە بەدەستی ئینگلیزەكان كوژراون، جوانترین قەسیدەكانی بریتین لە (دانپیانانی گرگنێك و مۆسكۆی خانەكان و پیاوێكی تێكدەر)، ئەم قەسیدانە وادەكات كە لەلایەن رەخنەگرەكانی ئەو سەردەمەی سۆڤیەتەوە رەخنەی لێبگرن و ئەویش بەم شێوەیە وڵام دەداتەوە.

من وەكو شاعیرێكی رۆمانسی ناتوانم بچمە ریزی بزووتنەوەی ریالیستیەوە، چونكە شیعر و ئایدیۆلۆژیا دوو شتی جیاوازن لەلای من. بەڵام گیانم فیدای چەوساوەكان دەكەم و دژی هەموو چەوسێنەرێكم، لەزۆربەی دەقەكانیدا باسی ئەو دژانەی كردووە كە بەشێكیان سەر بەدەسەڵاتن و ئەویتریان سەر بەكەرتی تایبەت یان هەژارەكانن، بەتایبەتی وێنای ئەو دۆخەی كێشاوە كە لەژیانی واقیعی و رۆژانەی روسیەكاندا، نابەرابەری بۆتە ژیانێكی ئاسایی، هەروەها تەمبەڵی خەڵكی تر كە مشەخۆری داهاتی هەژار و زەحمەتكێشەكانن بەناوی شۆڕشەوە، كەوابوو ئێمە لەبەردەم دوو وێنەی جیاوازی شاعیرداین، یەكەمیان یەسەنینی رۆمانسی و ئەویتریان یەسەنینی ریالیستی بەمانای مرۆدۆستیەكەی كە لەشیعرەكانیدا رەنگیداوەتەوە.

ساڵی 1925 دەگەڕێتەوە یەكێتی سۆڤیەت و بۆ جاری سێهەم هاوسەرگیری دەكات كە كچەزای تۆلستۆی بووە، بەڵام دواجار لەتەمەنی سی ساڵیدا بەهۆی دۆخێكی سایكۆلۆژییەوە، لەهۆتێلێكی شاری لینینگراد بەبێ‌ هیچ كەسێك لەدۆست و نزیكەكان پێی بزانن، خۆی هەڵدەواسێت و خۆی دەكوژێت، بەر لەخۆ كوشتنەكەی، ئەم پارچە شیعرە بەجێ دەهێڵێت. 

(ماڵئاوا ماڵئاوا

ئەی هاوڕێم تۆ لەنێو دڵی مندای

ئەم لێكدابڕانە سنووردارە

دواجار لەدیدارێكی تردا بەیەكتر شاد دەبینەوە

ماڵئاوا ماڵئاوا

بەبێ‌ وشە دڵ تەنگ و توڕە مەبە

شتێكی نوێ‌ نییە ئێمە بمرین لەم دونیایەدا

بەڵام گرینگیش نیە بەراستی بژین).

سەرباری ئەوەی كە یەسەنین ئەستێرەیەكی ناوداری ئەدەبی روسی بوو، روسیا شنازی پێوە دەكرد، بەڵام لەسەردەمی هەر سێ‌ حوكمڕانی سۆڤیات ستالین و خرۆشۆف و بوخارین دا، رێگە نەدەدرا كتێبەكانی رۆشنایی ببینن، تاكو ساڵی 1966 بۆ یەكەم جار كتێبەكانی دوای ساڵانێكی زۆر لەمردنی رۆشناییان بینی و چاپكرانەوە.

دانراوەكانی یەسەنین

 

القرمزی من الفجر (1910)

لحست المیاه العالیە (1910)

شجرە البتولا (1913)

الخریف (1914)

روسیا (1914)

سوف ألقی نڤرە علی المیدان (1917)

غادرت المنزل اڵاصلی (1918)

مپیری الشغب (1919)

اعتراف هولیجان (1920) (الترجمە الإیگالیە التی غناها أنجیلو براندواردی )

أنا ێ‌خر شاعر القریە (1920)

صلاە من أجل اڵاربعین یومًا اڵاولی من الموتی (1920)

لا أشفق ، لا تتصل ، لا تبكی (1921)

بوجاتشیف (1921)

أرچ اڵاوغاد (1923)

فرح واحد تركته (1923)

رسالە إلی اڵام (1924)

تافرن موسكو (1924)

اعترافات مپیری الشغب (1924) ،

رسالە إلی امرأە (1924) ،

مقفر وباهت چو‌و القمر (1925)

الرجل اڵاسود (1925)

إلی كلب كاتشالوف (1925)

وداعا یا صدیقی وداعا (1925) (قصیدە الوداع)

سەرچاوە

دیراسات نقدیە لیزینیكس من خمس مجلدات موسكو 1961 . ترجمە و عرچ. حسب شیخ جعفر. مجموعە اعمال یسنین.

اكتب إلی Smko Mohamad