ئەمە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

ئاودێر

دیاردەی هاوسەرگیری پێشوەختە لە ماوەی 10 ساڵی رابردوودا بە شێوەیەكی بەرچاو لە عێراق زیادی كردووە و بەگوێرەی ئامارێك رێژەكە گەیشتووەتە 25,5%، لەسەر ئاستی هەرێمی كوردستانیش ئەگەرچی بە یاسا قەدەغە كراوە، بەڵام دیاردەی هاوسەرگیری پێشوەختە نزیكەی 20%، چالاكێكی بواری مافەكانی ئافرەتانیش باس لە هۆكارەكان و دەرئەنجامە مەترسیدارەكانی بەشودانی منداڵ دەكات.

بەگوێرەی ئەنجامی راپرسیی نیشتمانی یەكگرتووی كۆمەڵایەتی و تەندروستی بۆ ژنانی عێراق، كە بە هاوبەشی لەگەڵ رێكخراوی ناوەندی ئامار و دەسەڵاتی ئاماری هەرێمی كوردستان و بە پاڵپشتی نوسینگەی عێراقی سندوقی دانیشتوانی نەتەوە یەكگرتووەكان بۆ ساڵی 2021 ئەنجامدراوە لەو ساڵەدا رێژەی ئەو كچانەی پێش گەیشتن بە تەمەنی 18  ساڵی لە عێراق هاوسەرگیریان كردووە گەیشتووەتە 25,5%. هاوكات بەگوێرەی راگەیەندراوێكی سندوقی دانیشتوانی نەتەوە یەكگرتووەكان  بەراورد بە عێراق رێژەی ئەو ژنانەی لە خوار 18 ساڵەوە هاوسەرگیری دەكەن لە هەرێمی كوردستان كەمترە.

هاوسەرگیریی پێش وەخت حاڵەتێكی بەربڵاوە لە زۆربەی وڵاتانی جیهاندا،  تەنانەت لە بەشێك لە وڵاتاندا ئەم هاوسەرگیرییە بە یاسای رێگەی پێدراوە، بەگوێرەی ئامارەكان زیاتر لە 700  ملیۆن ئافرەت لە جیهاندا بە منداڵی چوونەتە ناو پرۆسەی هاوسەرگیرییەوە. بەشێوەیەك كە ساڵانە زیاتر لە 140 ملیۆن بەشووودانی منداڵی خوار تەمەن 18 ساڵ لەجیهان تۆمار دەكرێت و لەو ژمارەیەش زیاتر لە 50 ملیۆنی لە تەمەنی زۆر بچوكی خوار 15 ساڵییەوەن.

سەرباری واژۆ ردنی جاڕنامەی گەردوونی مافەكانی منداڵان لەلایەن عێراقەوە، بەڵام بەپێی ڕاپۆرتەكانی ڕێكخراوی یونسێفی نێودەوڵەتیی، عێراق یەكێكە لەو 50 وڵاتەی تا ئێستا بەشوودانی كچان پێش 18 ساڵی بە یاسا ڕێگەی پێدراوە و بەشوودانی منداڵانی تێدا زۆرە و وڵاتەكە پێچەوانەی جارنامەكە كار دەكات.

لە یاسای باری كەسێتی ژمارە 188 ی ساڵی 1958 بە یاسا ڕێگە بە هاوسەگیریی پێشوەختە دراوە.بڕگەی دووی ماددەی هەشتی یاساكەدا باسكراوە، كچان دەتوانن لە تەمەنی 15  ساڵییەوە بەشوو بدرێن، ئەگەر زەرورەتێكی ئەوتۆ هەبوو، ئەوەش بە ئامادەبوونی كەسی یەكەم دەكرێت.

ئەگەرچی بەشودانی پێشوەختە لە عێراق هەر هەبووە، بەڵام لە ماوەی 10 ساڵی رابردوودا دیاردەی هاوسەرگیری پێشوەختە بە شێوەیەكی فراوان زیادی كردووە، مەترسی ئەوەش هەیە كە رێژەی هاوسەرگیری پێشوەختە بەهۆی پاڵپشتی یاسایی و هاوكات بوونی مەیلێكی زۆر لەسەر ئاستی دامەزراوە باڵاكان بۆ كەمكردنەوەی تەمەنی هاوسەرگیری لە عێراق زۆر زیاتر بكات.

بەگوێرەی یاسای ژمارە 15ی ساڵی 2008 كە لە پەرلەمانی كوردستان دەرچووە، هاوسەرگیریی منداڵانی خوار تەمەن 18 ساڵ نایاساییە و لە تەمەنی 18 ساڵەوە كچ بە رەزامەندیی دایك و باوكی رێگەی پێ دەدرێت هاوسەرگیری بكات، بەڵام لە دەرەوەی دادگا و لە رێگەی مامۆستایانی ئاینییەوە مارەبڕین ئەنجام دەدرێ، دواتریش دادگاكان گرێبەستی هاوسەرگیرییەكە تۆمار دەكەن. یاخود زۆرجار دانیشتوانی هەرێمی كوردستان دەچنە شارەكانی دیكەی عێراق بۆ ئەنجامدانی پرۆسەكە.

ساڵی 2017 وەزارەتی ئەوقاف و كاروباری ئایینی حكومەتی هەرێمی كوردستان، دوای پرس و را لەگەڵ یەكێتی زانایانی ئایینی و دەستەی دادوەری و سەرۆكایەتی دادگا و ئەندامانی لیژنەی فەتوا لە هەرێمی كوردستان، چەند رێنماییەكی سەبارەت بە گرێبەستی هاوسەرگیری و مارەبڕین و تەڵاق لە دەرەوەی دادگاكانی كوردستان دەركرد. یەكەم رێنمایی  بریتیی بوو لەوەی كە «هیچ گرێبەستێكی هاوسەرگیری بۆ منداڵ و مێردمنداڵ و ئەو كەسانە ئەنجام نادرێت، كە نەگەیشتبنە تەمەنی  18 ساڵی، بەڵام بەگوێرەی دواین ئامارەكان نە مەلاكان و نە دادگاكانیش كەمتر كار بە یاسا و رێنماییەكان دەكەن.

بەگوێرەی ئامارەكان  ڕێژەی هاوسەرگیریی پێشوەختە  لەماوەی دوو ساڵی رابردوودا بەراورد بە دە ساڵی رابردوو لە هەریمی كوردستان زیادی كردووە، بەشێوەیەك كە ئامارێكی وەزارەتی پلاندانانی عێراق و هەرێم  دەریدەخات كە ئەو ژنانەی لە هەرێمی كوردستان لە لەئێستادا تەمەنیان لەنێوان 20 بۆ 50 ساڵدایە لە (%5)یان لەخوار تەمەنی 15 ساڵی  هەروەها (%20)یان لەخوار تەمەنی 18 ساڵییەوە هاوسەرگیریان كردووە. 

چالاكانی بواری مافەكانی ئافرەتان جەخت لەوە دەكەنەوە كە  هاوسەرگیری لە خوار تەمەنی 18 ساڵی زیانی تەندروستی زۆری هەیە و كاریگەری دەروونی خراپیشی  لە سەر كچان دەبێ. هاوكات  بەگوێرەی توێژینەوەكان (40%)ی مردنی ئافرەتانی دووگیان ئەو كچانەن كە پێش 18 ساڵی بەشووو دراون.

بەگوێرەی ئامارێكی رێكخراوی یونسێف، لەنێو 25 وڵاتی تازە پێگەیشتوودا زیاتر لە سێ بەشی كچان پیش تەمەنی 18 ساڵی هاوسەرگیریی دەكەن و 20% پێش ئەو تەمەن دەبنە دایك، هاوكات ساڵانە زیاتر لە 50 هەزار ژنی دووگیان لە تەمەنی 15 تا 19  ساڵی لەسەر ئاستی جیهان گیان لەدەستدەدەن.

چالاكانی بواری مافەكانی ئافرەتان باس لەوە دەكەن كە هۆكاری بوونی دیاردەی بەشوودانی كچان لە تەمەنیكی منداڵیدا دەگەڕێنێتەوە بۆ بوونی جەنگ و نا ئارامیی، نەریتە كۆمەڵایەتییەكان، لایەنی ئاینی، خراپی دۆخی ئابووریی  و كەمی هۆشیاری خێزانەكان.

زریان عومەر، توێژەری دەروونی باس لەوە دەكات كە ئەگەرچی ژیری و هۆشیاری رێژەیین و بەگوێرەی تەمەن لە كەسێكەوە بۆ كەسێكی دیكە دەگۆردێدرێن، بەڵام زۆربەی توێژینەوەكان لەسەر ئەوە كۆكن كە مرۆڤ لە دوای تەمەنی 18 ساڵییەوە قۆناغی منداڵی بەجێ دهێڵێت، گوتیشی یاساكان و زۆرجاریش پەیوەندییە كۆمەڵایەتییەكان لەسەر ئەم بنەمایە دارێژراون، هەربۆیە بەشودانی منداڵ لەپێش تەمەنەنی 18 ساڵی زیانێكی زۆر دەروونی لە كەسەكە دەدات، بەتایبەتی لە سەرەتای پرۆسەی هاوسەرگیرییەكە، یاخود لەدوای تێپەڕبوونی بەنزیكەیی 5 ساڵ بەسەر پرۆسەكەدا. ئەو توێژەرە باس لەوە دەكات كە هاوسەرگیری خۆی پرۆسەیەكی ئاڵۆزە، ئەگەربێت و لەرووی دەروونییەوە كەسەكە ئامادەی پرۆسەكە نەبێت لەدوای چەند ساڵێك جیابوونەوە روودەدات. "ئەگەرچی جیابوونەوەش حاڵەتێكی ئاساییە، بەڵام بەهۆی باروۆدی كۆمەڵایەتی، ئابووری و دینییەوە، لە هەندێك شوێن ئافرەتەكە ناچار دەبێت تا كۆتایی تەمەنی لەتەنگژەیەكی دەروونیدا بژێت، بەتایبەتی كە بڕیارەكەی لەكاتێكدا داوە كە لەرووی هزرییەوە كامڵ نەبووە، ئەمە ئەگەر لەلایەن یەكێك لە ئەندامانی خێزانەكەیەوە بەزۆر كارەكەی پێنەكرابێت".

جگە لە عێراق، لەبەشێكی زۆری وڵاتانی سنوورەكەش بەشودانی منداڵان بوونی هەیە، لە وڵاتێكی وەكو كۆماری ئیسلامی ئێران، ئامارەكان ەئوە ئاشكرا دەكەن كە نزیكەی یەك لە سەرچواری هاوسەرگیرییەكان كە لەو وڵاتەدا تۆمار دەكڕێن، مندالانی خوارەوەی تەمەن 18 ساڵن كە ئامارەكە زۆر نزیكە لەوەی عێراق، خاڵی هاوبەشی هەردوو وڵاتیش پاڵپشتی حكومەتەكانە بۆ برەودان بەم جۆرە لە هاوسەرگیری.